Düşüncə Jurnalı

header photo

Nəticə göstərilir : "Psixologiya"

CİNSİ İSTƏKSİZLİYİN ALTINDA YATAN DEPRESSİYA

17-01-2017

Depressiya qadınların cinsi həyatına da təsirsiz keçmir. Qadınlar üçün cinsi əlaqə zəhmət verici və lazımsız bir şey kimi qəbul olunur. Ona görə də hətta yoldaşından ayrı yatar, yoldaşının ona toxunma, öpməsindən diksinə bilər. Daha əsəbi, daha gərgin bir vəziyyətlər bu cür hallarda müşahidə oluna bilər. Yoldaşının başqa qadınlarla görüşməsinə, hətta evlənməsinə belə həmən ruh halı ilə razılıq verə bilər. Buna görə də cinsəl həyatı normal olduğu bir halda günün birində cinsəl həyatın pis və lazımsız bir hala gəlməsi zamanı digər səbəblərlə yanaşı depressiya da biləcəyini də fikirləşmək lazımdır. Depressiyalı qadınların çoxu  ayrılmaqla hər şeyin düzələcəyini fikirləşər. Problemin ana səbəbini araşdırmağa meyil göstərməzlər.

Bir faktı qeyd etmək lazımdır ki, günümüzdə ailələrdə ən çox rast gəlinən problemlərdən biri cinsi münasibətin yolunda getməməsidir. Əgər bir ailədə hormonal dəngədə oynama və çatdırma varsa, bu mütləq ailənin gündəlik həyatına təsirsiz ötüşmür.

Cinsi təminatı, düz getməyən bir qadın mütləq şəkildə dönəm – dönəm tükənmişlik sindromu, depressiya yaşaya bilər. Demək olar ki, çox rastlaşdığımız hallardan biri cinsi münasibətin yolunda getməməsindən dolayı ailədaxili konflikt və münaqişələrin sayının artmasından dolayı olunan müraciətlərdir. Psixoanalizlə problemin ana səbəbinə endikdə görürük ki, əsas ailədəki problemlərin səbəblərindən biri də cinsi uyğunluğun olmaması, temperament tiplərinin bir-birini tamamlamasıdır.

Qadınların cinsi düşüncələri tamamilə fərqli, kişilərin cinsi düşüncələri tamamən fərqlidir. Bir qadın sevgi görmədiy bir insanla birlikdə olmaq istəmədiyi bir halda bir kişi öz tələbatlarını ödəmək üçün sevmədiyi qadınlarla da birlikdə ola bilər. Qadınlar bunu hədsiz fəlakətləşdirsələr də, kişilər üçün adi haldır. Ancaq bəzi xırdalıqları bilmək ailədə olan problemlərin sayını müəyyən dərəcədə azaldır deyə bilərik. Məsələn: bir qadın üçün

1. Sevgi

2. Qayğı, nəvaziş

3. Ehtiras və cinsi istək

4. Qida durursa,

Bir kişi üçün bu sıralama dönəm-dönəm dəyişə bilər:

1. Ehtiras və cinsi istək

2. Qida

3. Sevgi, qayğı

Demək qadın və kişinin istək və arzuları tamamilə fərqlidir.

Əgər bir qadın planlamada 1 hissəyə sevgi və qayğını qoyursa, bir kişi 1 hissədə ehtiras və cinsi həyatının tətmin olunmasını qoyur.

Burda da qadın ucalığı və müdrikliyi özünü yenə biruzə verir.

Yox, bütün sevgi, qayğı, nəvaziş olduğu halda cinsi istəksizlik varsa, hər iki tərəfdə demək artıq xəstəlik siqnalları yanır. Onda mütləq şəkildə dərman müalicəsi və psixoloji dəstək almaq lazımdır ki, bu bizim gələcəyimizə, düşünələrimizə və münasibətlərimizə hasar vermədən keçə bilsin.

Lalə Əhmədova

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu

pcc.az

Go Back

Enerjimizi azaldan 3 DÜŞÜNMƏDİYİMİZ AMİL

15-01-2017

İnsan orqanizmi çox ciddi yükləmələrə tab gətirmək və bu zaman tonusda qalmaq iqtidarındadır. Lakin bəzən insanlar hiss edir ki, buna heç bir ciddi səbəb olmadan enerjisini itirir, çox tez yorulur.

Bəzi çox adi şeylər enerjimizi azalda bilir. Bunlara fikir verin.

Susuzlaşma

Enerjinin səbəbsiz azalmasının əsas səbəblərindən biridir. Müasir insanlar adi təmiz suyun əvəzinə çay, qəhvə, cola və s. içir ki, bu içkilər orqanizmin mayeyə olan tələbatını ödəmir, əksinə orqanizmdən mayenin çıxmasını sürətləndirir, orqanizmi susuzlaşdırır.

Özünüzü adi təmiz su içməyə öyrəşdirin. Hər bir saatdan bir kiçik qurtumlarla 1 stəkan təmiz qazsız su için.

Qəcetlər

Smartfonlardan çox fəal istifadə müasir insanın enerjisini azaldan əsas faktorlardan biridir. Smartfonlardan yalnız zəruri hallarda istifadə edin. Sosial şəbəkələrin fəal istifadəçilərinin bir çoxlarında yuxu problemləri, sinir gərginliyinin artması, əsəbilik, tez yorulma kimi hallar tez-tez müşahidə olunur.

Mənfi emosiyalar (hirs, kədər, incimə, paxıllıq, qısqanclıq, peşmanlıq və s.)

Mənfi emosiyalar insanın enerjisini sovurur, insanı zəif və gücsüz edir. Streslərdən uzaq olun, streslərdən qaçın, köhnə pis xatirələrlə yaşamayın. Bu sizi daha güclü və enerjili edəcək.

 

Go Back

STRESSLƏ BACARMAĞIN YOLLARI

29-12-2016

Bildiyimiz kimi hazırki həyat şəraiti insanlar üçün çox stressli və çətindir. Demək olar ki, həyatımızın hər anında stresslə üz-üzə qalırıq: səhər işə gedərkən yollarda tıxac yaranıbsa, iş yerində hər kəs gərgindirsə, borclar çoxalırsa, uşaqların istəkləri bitmirsə və s. buna bənzər bir çox misallar çəkmək olar. Bu stressli həyat şəraitinin nəticəsində bir çox psixoloji və fizioloji xəstəliklər durmadan çoxalır. Ancaq bu problemlərin çoxluğu o demək deyil ki, biz stressə məhkum yaşamalıyıq. Bəs onda insalar stressli həyat şəraiti ilə necə başa çıxmalıdırlar və yaxud biz həyat şəraitimizi dəyişə bilmiriksə, bu stresslə yaşamağı necə öyrənməliyik. Gün ərzində stressimizi atmaq üçün bir neçə yoldan istifadə edə bilərik. Bunlar aşağıdakılardır:

1. Hər hansı bir idman növü ilə məşğul olmaq. Məs: futbol oynayan insanların evə gəldikdə hər zamankindən daha rahat göründükləri, ailə üzvləri tərəfindən diqqəti cəlb edib. Buna səbəb oyun vaxtı onların qışqırmağı, diqqətlərinin oyuna yönəlməyi və qısa müddət də olsa, öz problemlərindən uzaqlaşmaqlarıdır.

2. Parkda oturmaq da stress atmaq üçün bir yol ola bilər. Siz gün ərzində 10-15  dəqiqə parkda oturub quşları, parkda əylənən uşaqları izləməklə beyninizin rahatlamasına və gərginliyinizin atılmasına köməklik göstərə bilərsiniz.

3. Bundan əlavə evdə ritmik bir musiqiyə qulaq asmaq, mahnı oxumaq, gülməli bir verlişə və yaxud filmə baxmaq da sizin stressinizi azaldacaq.

4. Bəzən insan güclü stress vaxtı nəisə atmaq, qırmaq və yaxud dağıtmaq ehtiyacı duyur. Bunun əvəzinə həmin vaxt dərindən nəfəs almaq və yaxud yerimizdə sürətli qaçma hərəkəti etmək gərginliyinizi çıxarmağınıza kömək edə bilər.

Siz də bu yuxarıda sadaladıqlarımızı etməklə gün ərzində stressinizi az da olsa, azalda bilərsiniz.

Elvira Kərimova

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu

pcc.az

Go Back

Ağlamağın və gözyaşının psixologiyası, növləri, faydalı təsirləri

24-12-2016
 
Bəzən özümü bir otağa bağlamaq və saatlarla orada öz başıma heç susmadan ağlamaq istəyirik...

Bəzən o qədər çox ağlamaq istəyirik ki, olduğum mühit uyğun olmayınca sanki o göz yaşları içimizə axır və bizi daha da çox böhrana salır...

Yaxşı, qadınlar niyə məhz ağlamalarıyla məşhurdurlar?

Niyə kişilərə nisbətlə daha çox ağlayıblar?

Ağlamaq rahatlaşdırar mı? Ağlamağın faydası varmı?

Niyə bəzi qadınlar çox tez ağlayarkən. bəziləri heç ağlamırlar?

Bəs niyə bəzən ağlamaq istədiyimiz zamanlarda ağlaya bilmirik?

Dünyaya ilk gəldiyimizdə və ilk nəfəsimizi ciyərlərimizə çəkdiyimizdə ağlamağa başladıq. Körpəykən qarınımız acdığında, bir ağrımız olduğunda ağladıq. Çünki əlimizdən başqa bir şey gəlmirdi.

Ağlamağın və gözyaşının Psixologiyası

Uşaqkən istədiklərimizi əldə etmək üçün ağlama silahından istifadə etdik.Yetkinlik çağına gəldiyimizdə insan içində ağlamadıq . Artıq tək qaldığımız zamanlarda çətinlikdən, kədərdən, eşqdən və ayrılıqdan ağlar olduq. Böyüdükcə gözyaşlarımızı daha az tökdük. Həyata gözlərimizi yumduğumuzda bu səfər ağlayan biz deyil, sevdiklərimiz oldu. Qısacası ağlamaq, həyatımızın hər mərhələsində bizimləydi. Gözyaşları ilə dünyaya gəldik və dünyadan yenə göz yaşları ilə ayrılacağıq.

Hamımız çox yaxşı bilirik ki hər gözyaşı ağlamaq deyil. Elm adamları gözyaşlarını dörd ana qrupa ayırırlar:

Əsas Gözyaşları: Bu gözyaşı əsas olaraq su və duzdan meydana gəlir və göz üzərimizin  sürüşgən qalmasını təmin edir. Orta hesabla gündəlik 150-300 qram qədər ifraz olunur. Və bir müddət sonra burun boşluğuna axır.

Refleks Gözyaşları: Ani vəziyyətlərdə gözü qorumaq məqsədiylə ifraz olunan gözyaşlarıdır. Soğan doğrayarkən, ya da gözümüzə toz düşdüyündə  gözlərimizin yaşarması nəticəsində ortaya çıxan göz yaşlarıdır. Refleks gözyaşları ifraz olunanda, biz bu vəziyyəti ağlamaq olaraq adlandırmırıq, daha "çox gözlərim yaşardı" ifadəsindən istifadə edirik.

Romantik Gözyaşları: Hər hansı bir duyğu nəticəsində axan gözyaşı , bu gözyaşının tökülməsini ağlamaq olaraq adlandırırıq. Romantik gözyaşları digər gözyaşlarından% 25 daha çox zülal ehtiva edir. Və təzyiqi salıb toksinlərin çölə atılmasını təmin edir. Bədənin yaxşılaşmasına köməkçi olur. Zərərli bakteriyaların təmizlənməsi yenə bu gözyaşları sayəsində olur. Və araşdırmalar, romantik gözyaşının adamı depressiyadan uzaq tutduğunu göstərir. Yəni ağladığımızda yalnız ağlamış olmuruq; bir tərəfdən rahatlarkən, digər tərəfdən özümüzü depressiyadan uzaq tuturuq. Ağlama sonrasında özümüzü rahatlamış hiss etməmiz bu testi dəstəkləyir.

Patoloji Gözyaşları: Son illərdə ədəbiyyatda bir ağlama növü daha diqqət çəkir, patoloji ağlamaq. Xüsusilə bəzi psixoloji problemlərə məruz qalan xəstələrdə o an ki, vəziyyətlə əlaqəsi olmayan əlverişsiz ağlamalar görünür. Məsələn, xəstəyə yemək yedirirken, xəstənin yataq örtüsü toplanarkən xəstənin də idarəsi xaricində reallaşan ağlamalar patoloji ağlama olaraq xarakterizə edilir. Yəni təsir edən faktörlə gözyaşı arasında doğrudan bir əlaqə var. Və ən əhəmiyyətlisi də bu ağlamağın xəstənin istəyi xaricində reallaşmasdırı. Xəstə da nə  səbəbdən ağladığını bilmir. Xüsusilə, Parkinson və Alzheimer xəstələrində patoloji ağlama görülə bilir.

Niyə ağlıyırıq?

Ağlamamıza gətirib çıxaran əsas faktor, duyğu yoğunluğudur. Bəzən olur, o qədər sevinirik ki, "xoşbəxtlik gözyaşları" tökürük. Bəzən də o qədər qəmlənirik ki, "hüzn gözyaşları"yanağlarımızdan süzülür.Qorxduğumuz vəziyyətlərdə isə "qorxu gözyaşları" tökürük. Dözülməz ağrılara məruz qaldığımızda, çarəsizliyimizin dozası artdıqda gözlərimizdən "əzab göz yaşları "süzülür. Bəzən də peşmanlıq duyğusu bizi o qədər qucaqlayır ki "peşmanlıq gözyaşları" özünü göstərir.

Ağlamağa təsirli olan faktorlar nələrdir?

Bizdə duyğu sıxlığı meydana gətirən hallar xarici qaynaqlı ola bildiyi kimi daxili qaynaqlı da ola bilir. Xarici ətrafımızda yaşadığımız bir hadisə (ölüm, müvəffəqiyyət, xəstəlik) bizi ağlada biləcəyi kimi, daxili dünyamızda, zehnimizdəki düşüncələr ya da keçmiş xatirələr bizi ağlada bilər.

Ən çox nə vaxt ağlayırıq?

Zaman baxımından baxdığımızda, körpəliyimizdə və uşaqlığımızda daha çox ağladığımızı söyləyə bilərik. Yetkinlikdən sonra azalan ağlama, yaşlılıqla birlikdə yenidən artmağa başlayır. Yaxşı, ən çox hansı duyğu sıxlığına daha çox gözyaşı tökürük? Sevinc göz yaşlarımız daha çoxdur, yoxsa acı göz yaşlarımız? Araşdırmalar% 49 nisbətən daha çox"hüzn gözyaşları" tökdüyümüzü göstərir. Bunu% 29 nisbətən "xoşbəxtlik gözyaşları" təqib edir. Ən son sırada isə% 4 ilə "qorxu gözyaşları" iştirak edir.

Niyə Qadınlar Daha Çox Ağlıyor?

Edilən araşdırmalar yetkinlik dövrünə qədər kişilərlə, qızların eyni nisbətdə ağladığını göstərir. Bu dövrdən sonra ortalama olaraq qadınlar kişilərdən dörd qat daha çox ağlayır.

Qadınlar ildə ortalama 64 dəfə ağlayarkən kişilər 17 dəfə ağlayır. Yaşları 18-75 arasında olan 331 könüllünün  30 gün müddətində  "gözyaşı gündəliyi" tutmaları istənilir. Araşdırma nəticəsində, qadınların kişilərdən 4 dəfə çox ağladığı görülür. Araşdırmanı edən Dr. Frey, bunun səbəbini qadınlardakı hormonal tarazlığa bağlayır.

Bunun yanında, mədəni faktorların kişilərin ağlamasına mane olduğuna da, toxunur. "Kişi adam ağlamaz", "Ağlamaq zəiflik göstəricisidir" kimi inanclar kişilərin duyğularını saxlamalarına səbəb olur.

Timsah Gözyaşları

Çox istifadə edilən bir gözyaşı məsəlidə. "timsah gözyaşları"dır. Timsah gözyaşları tökür demək bir şeyə kədərlənmədiyi halda, kədərlənmiş kimi etmək deməkdir. Saxtakarlıq, ikiüzlülük kimi mənfi bir mənası vardır. Timsah gözyaşları deyilməsinin səbəbi isə timsahların ovlarını yeyərkən, ağızlarını çox açdıqlarında gözlərindən bir maye ifraz olmasıdır. Əslində gözyaşı kimi görünən bu mayenin kədərlə bir əlaqəsi yoxdur.

Ya ağlaya bilmirsinizsə? ..

Araşdırmaların, ağlamağın insan bədəni və psixologiyası üzərində rahatlaşdırıcı təsiri buraxdığını  söyləmişdik. Yaxşı, ağlayamayanlar nə olacaq? Əgər ağlaya bilmirsinizsə fərqində olduğumuz (şüurlu) ya da fərqində olmadığımız (təhtəlşüur) ağlamamızı bloka edən səbəbləri tapıb onları ortadan qaldırmamız lazımdır. Lazım olsa bu nöqtədə bir psikologdan professional bir kömək almağı belə seçim edə bilərik.

Xülasə, hər nə qədər indiki vaxtda ağlamaq zəiflik göstəricisi olaraq görülsə və göstərilsə də gözyaşı tökməkdən çəkinməməmiz lazımdır. Çünki ağlamaq ruhumuzda yığılan çirkləri atıb yüngülləşməyimizi  təmin edir.

Ağlamağın elmi səbəbləri və gözyaşlarının əsas səbəbi:
Romantik bir hadisədən sonra ağladığımızda, gözyaşlarımızda yığılan və stresin səbəb olduğu zülallar çox daha sıxdırlar. Hətta William H. Frey, Muriel Langseth kimi tanınmış araşdırmaçılar, 1985-ci ildə nümayiş olunan'' Ağlamaq: Gözyaşlarının Sirri-Crying: The Mystery of Tears'' adlı kitablarında gözyaşının əhəmiyyəti haqqında yazmışlar. Tədbir olsun deyə də söyləməliyik ki, uzun davamlı və təkrarlanan ağlama halı, ciddi depressiya səbəbiylə həkimin reseptli olaraq verdiyi antidepresan dərmanlarının beyindəki kimyəvi quruluşu dəyişdirməsiylə əlaqəli ola bilər.
Amma ümumi olaraq, gələcək səfər ağlamaq istədiyinizdə, özünüzü ağlamağa buraxın getsin. Unutmayın, ağlamaq bir zəiflik əlaməti deyil.
azadqadin.az

Go Back

Motivasiya və uğur qazanmaq üçün taktikalar

22-12-2016

Hər bir iş, uğurlu alınması üçün bizdən yüksək enerji tələb edir. İşgüzar adam nə qədər motivasiyalı olarsa, bir o qədər də uğur qazana bilər. Məsələn, təsəvvür edin ki, çox tənbəl və daim mənfi enerji daşıyan bir müdiriniz var. Siz belə müdirin yaratdığı mühitdə nə qədər yüksək rüh yüksəkliyi ilə işləyə bilərsiniz? Bəllidir ki, bu, mümkün olan bir şey deyil. Ancaq daim böyük ruh yüksəkliyi ilə çalışan, qarşısındakı insanlara müsbət enerji verən insanlarla işləmək, uğur qazanmaq üçün çox yaxşı vasitədir. 
Motivasiya, xoşbəxt və uğurlu olmaq üçün vacib əhəmiyyət daşıyır. Aşağıda təqdim edilən ipucları, özünüzü motivə etməyiniz və bunu qorumağınız üçün çox faydalı olacaq. Bunlar, praktik və nəticəyə yaxın tövsiyyələrdir. Tətbiq edilməyənə kimi, heç bir irəliləyiş gözlənilmir.
1. Gələcəyinizi yazın
Təmiz bir kağızda bir-iki paraqraf şəklində arzuladığınız gələcəyin hekayəsini yazın. Gələcəkdə görəcəyiniz işi, yaşadığınız yeri və sahib olduqlarınızı yazın. Bu, sizi həm indi, həm də gələcəkdə motivə edəcək.
2. Gələcəyi gözünüzdə canlandırın 
Gözlərinizi yumun və özünüzü gələcəkdə etmək istədiyiniz işi görərkən canlandırın. Sağlam bir şəkildə idmanla məşğul olursunuz, bağçanızdakı çiçəklər ilə maraqlanırsınız və ya çalışırsınız. Nümunə üçün; xəyalınızda kiçik bir iş yeri açmaq varsa, özünüzü təqdimat günündə, müştəriləriniz və işçiləriniz ilə salamlaşarkən xəyal edin. Beləcə, xəyallarınızı reallaşdıra bilərsiniz.
3. Keçmişi gözünüzdə canlandırın
Keçmişi gözünüzdə canlandırarkən, daha əvvəl harada olduğunuzu və nə qədər yol qət etdiyinizi görəcəksiniz. Planlı hədəflərinizə nə qədər çatdığınızı və harada səhv etdiyinizi başa düşəcəksiniz. Və bu, sizin doğru yolla irəliləməyinizə şərait yaradacaq. Məsələn, hər hansı bir sürücü yalnız qarşısına baxsa və arxa güzgüdən istifadə etməsə nələrlə qarşılaşa bilər? Zaman-zaman keçmişə baxmaq, ən azından sürücünün arxa güzgüyə nəzər yetirməsi qədər faydalıdır. 
4. Dərindən düşünün
Gələcəyinizlə bağlı hərtərəfli düşünməkdən qorxmayın. Bu, qısa müddətli uğursuzluqlara tab gətirməyinizi asanlaşdıracaq. Əngəllər sizə mane olmayacaq. Çünki, sizin gözləriniz böyük hədəfə zillənmiş olacaq. Uzun müddətli ayrılıqdan sonra sevdiyinizə qovuşacağınızı düşünün, onu qarşılamağa gedərkən, sizi bütünlüklə isladan yağış narahat edə bilərmi? 
5. Özünüzü maarifləndirin
Hədəf və ya arzunuz ilə bağlı hər şeyi öyrənin, oxuyun, araşdırın, dinləyin və təcrübədən keçirin. Əgər yazıçı olmaq istəyirsinizsə, təhsil alın, mütaliə edin, yazın, digər yazıçılar ilə əlaqə saxlayın, məsləhətləşin. 
6. İntizamlı olun
Səliqəli, zövqlü və yüksək səviyyədə təşkil olunmuş ev, ofis də əhvalımıza müsbət təsir edir. Fiziki dağınıqlıq, zehni dağınıqlığa səbəb olur. İntizamlı, sistemli bir həyatınız olsun, beləcə özünüzü hər gün daha da yüksəkdə hiss edəcəksiniz. Nümunə üçün; gecə yatma, sabah qalxma saatınız mütəmadi olsun. Səhərlər mütləq nahar edin və ən azı yarım saat idmanla məşğul olun. 
7. Evinizdə və ofisinizdə sizi motivasiya edəcək şeylərə yer ayırın 
Evinizdə, ofisinizdə, avtomobilinizdə, portmanatınızda sizə hədəflənmiş və xəyallarınızı xatırladacaq simvollara, işarələrə, qeydlərə və ya obyektlərə yer ayırın. Bu əşyalar, sizin motivasiyanızın davam etməsi üçün şərait yaradacaq. Son model bir avtomobilə sahib omaq istəyirsinizmi? O zaman xəyalınızdakı avtomobilin şəkillərini otağınızın divarlarına asın, portmanatınızda saxlayın və ehtiyac duyduğunuz an baxıb, hədəfinizi xatırlayın. 
8. Könüllü işlərə qoşulun
Könüllü olaraq başqa insanlara kömək edin. Bunu etdikdə, digər insanları sevindirməyin nə qədər məmnunedici bir şey olduğunu dərk edəcəksiniz. Həftə sonları, həyat yoldaşınızla birlikdə “Körpələr evi”nə getmək yaxşı ideya ola bilər. 
9. Öz motivasiyanız ilə başqalarını başqalarına müsbət enerji verin 
Ən yaxşı öyrənmə metodu, öyrətməkdir. Uşaqlarınızın daim yüksək ruh yüksəkliyində olmalarına, dostlarınızın daha effektli hədəflər müəəyyənləşdirmələrinə, həyat yoldaşınızın şəxsi arzularını reallaşdırmağa kömək edin. Onlara kömək etdikdə, əslində özünüzə də kömək etmiş olursunuz.
10. Uşaqlarınızla vaxt keçirin
Uşaqlarınızla vaxt keçirmək sizə perspektiv qazandıracaq. İş və ya özəl həyatınızdakı narahatlıqlar, uşaqlarınız ilə əyləndikdə əriyib gedəcək. Uşaqlar hər şeyə asan yolla baxarlar və hətta bunu öyrənmək bizim üçün faydalı ola bilər.
11. İdmanla məşğul olun və avtomobil idarə edin
Ətrafı gəzin və ya olduğunuz istiqamətdə avtomobilinizlə dolaşıb, rahatlaşın, sərbəst vaxt keçirin. Hamımızın istirahətə ehtiyacı var və əslində sürətli qaçış, avtomobil sürmək, həqiqətən yaxşı bir həlldir. Bu şəkildə etdiyiniz məkan dəyişikliyi, üzərinizdəki mənfi emosiyaları dağıdacaq.
12. Uğurlu hekayələr oxuyun
Ətrafınızdakı insanların uğurlu hekayələrini oxuyun. Hətta gündəlik qəzetlərdə belə, sizə ilham verəcək, ruhlandıracaq və enerji verəcək parçalarla zəngin kiçik uğurlu hekayələr var. Kitabxanalar insanların həyat yolundan bəhs edən bioqrafiya və avtobioqrafiya ilə zəngindir. Bu kitablar sizləri uğur əldə etmək üçün rəflərdə həyacanla gözləyir. 
13. Musiqi dinləyin
Musiqi sakitləşdirir, həyəcanlandırır, kədərləndirir və hətta ruhlandırır. İdmanla məşğul olarkən Rocky-nin film musiqisini dinləmək, musiqini mötivator olaraq istifadə etməyə ən gözəl nümunədir. Sizi ruhlandıran musiqiləri seçin və ehtiyac duyduğunuz zamanlarda onlardan faydalanın.
Məsələn, səhərlər ofisimdə və ya təhsil verəcəyim şirkətə gedərkən, xalq mahnısı dinləmək məni ruhlandırır.
14. Ruhlandırıcı filmlər izləyin
Sizi ruhlandıran filmlərin siyahısını tırtib edin və kiçik bir arxiv hazırlayın. Nümunə; “Forrest Gump” filmini izləmək bir çox insanı ruhlandıra bilər. Bilirik ki, bu filmdə İQ’su normal insandan daha çox ağılsız bir insan kimi böyük uğurlar qazanır. 
15. Sağlam şəkildə qidalanın
Xoşbəxt həyat üçün, düzgün qidalanma çox vacibdir. Düzgün pəhriz, sizin vücüdunuz üçün lazım olan bütün qida, vitamin və mineralları özündə birləşdirir. Daha artığı isə təbii ki, zərərli ola bilər. Necə deyərlər “sağlam bədəndə, sağlam ruh olar”. Vücudunuz və motivasiyanız üçün sağlam qidalanın. Siqaret və içkidən uzaq durun. 
16. Kifayət qədər yatın
Bəzi insanlara 6 saat yuxu kifayət edərkən, bəziləri üçün isə 8 saat kifayət edə bilər. Kifayət qədər yatdığınıza əmin olana kimi yatın. Ancaq, 8 saatdan artıq olmamasına da fikir verin. Davamlı bir yuxuya sahib olmağın, həm vücudunuz, həm də zehniniz baxımından nə qədər faydalı olduğunu görəcəksiniz. 
17. Davamlı mütaliə edin
Ən önəmli dərs budur. Ətrafınızdakı dünya haqqında davamlı öyrənməyə davam edin və əsla dayanmayın. Sizi maraqlandıran şeylər haqqında oxuyun, dinləyin və araşdırın. Məsələn; sizə ünvanlanan hər hansı bir suala “bilmirəm” deyə cavab verdikdən sonra, dərhal o haqda bilmədiklərinizi öyrənin. Maraqlı olun. Bilirsiniz, maraq elmin müəllimidir.
18. Hədəflərlə çalışın. Hədəflərlə bağlı ən önəmli ipucu budur. Hədəflərlə çalış..!
Hədəflər, həyatınızın bütün sahələrindəki inkişafınız üçün önəmlidir, hədəfsiz çalışsanız, inkişafınızda çətinliklərlə qarşılaşarsınız. İstədiyinizi əldə etmək üçün, işinizi şansın öhdəsinə buraxmağınız heç də ağıllı fikir deyil. Earl Wilson’un gözəl bir sözü var. “Uğurmu? Uğur tamamilə şansa bağlıdır. İnanmırsınızsa uğursuz insanlardan soruşun...!” Hədəflərlə çalışın, onlar sizə uğuru və yanında dirilik alması olan xoşbəxtliyi gətirəcəklər.
19. Beyin fırtınası yaradın
Təmiz kağız və qələm götürün. Uyğun bir məkan seçin. Kiminsə sizi narahat etməyəcəyi, telefonlardan uzaq bir məkan tapın. Sonra düşünün, düşünün və təkrar düşünün. Ağlınıza gələn hər ideyanı yazın. Maliyyə hədəfləri, şəxsi hədəflər, ictimai hədəflər, sağlamlığınız ilə əlaqəli olanlar və s. Bütün fikirləri yazın. 
Bitirdikdə, üzərində çalışmaq üçün lazım olan bir çox hədəfləriniz olacaq. Bunlar arasından sizin üçün mühüm olanları seçin. 
20. Hədəfinizi kağız üzərinə yazın
Üzərində çalışağınız hədəfi seçmədən öncə, onu bir kağızda yazın, hədəfinizin reallaşmasını təmin edin. Beləcə, sizin üçün lazım olub-olmamasına daha asan qərar verə bilərsiniz.
21. Hədəfi seçmə səbəblərini yazın 
Nə üçün məhz bu hədəfi seçdiniz? Hədəflərinizin hər biri üçün, “Bunun mənə nə xeyri var” sualını verin. Hədəfi seçmə səbəblərinizi asanlıqla açıqlaya bilməlisiniz. Əgər açıqlaya bilmirsinizsə, bu hədəfi siyahıdan silin və 
digərinə keçin.
22. Hədəfinizin spesifik olmasını təmin edin 
Hədəfinizin effektli ola bilməsi üçün, onu spesifik olaraq ələ alın. “Uşaqlarınız ilə ünsiyyətinizi inkişaf etdirmək” çöx mühüm və dəyərlidir, ancaq hədəfiniz adına çox geniş bir təqdimat olacaq. Bunun əvəzinə, daha spesifik hədəf müəyyənləşdirin. Məsələn, bazar günləri birlikdə gəzintiyə çıxmaq, şam yeməklərini 19:00-20:00 arasında birlikdə etmək və ya gecə yatmazdan əvvəl onlarla 1 saat söhbət edərək məlumat və təcrübələrinizi bölüşmək kimi. Bu, sizi hədəfinizə daha asan yaxınlaşdıra bilər.
23. Başlanğıc tarixindən istifadə edin
Termin mühimdir, ancaq onun qədər mühim olan başqa bir mövzu daha var ki, bu da başlanğıc tarixinin konkret olmasıdır. Hədəfiniz üçün yola çıxarkən, başlanğıc tarixini ertələməyə yönəlmiş bir sıra səbəbiniz olacaq. Bunun öhdəsindən gəlmək üçün, başlanğıc tarixini müəyyən edin və o tarixə sadiq qalın. 
24. Özünüzü çox yükləməyin 
Lazım olandan artıq və ya eyni anda bir sıra hədəf üzərində çalışmayın. Başlamaq üçün birlə üç arası hədəf uyğundur. 
25. İrəliləyişlərinizi ölçün
İşlərinizdəki irəliləyişləri olçün. 300 səhifəlik bir roman yazmaq istəyə bilərsiniz. 300 səhifəni birdən hədəfə almayın. 25-lə 50 səhifəlik artımlar şəklində planlaşdırın və tamamladığınız səhifələrin gündəlik siyahısını tutun. İrəliləməyinizi ölçmək, hədəfiniz reallaşana kimi əhval-ruhiyyənizi yüksək səviyyədə saxlayacaq. 
26. Özünüzü mükafatlandırın
Özünüz üçün mükafatlar müəyyənləşdirin. Hədəfinizə nail olduqda və ya kiçik də olsa bir addım atdığınız zaman özünüzü mükafatlandırın və bunu qeyd edin. Çox çalışdınız və buna layiq oldunuz. Ailənizlə evdən kənarda nahar edin, qısa bir səyahətə çıxın və ya sizi həvəsləndirəcək başqa şeylər edin. 
Davranış hər şeydir. Aşağıdakı ipucları, müsbət davranışlara sahib olmağınıza köməkçi olacaq. 
27. Düzgün kəlmələrdən istifadə edin
Gündəlik ünsiyyətinizdə, “ Bunu bacara bilərəm” və ya “Bir çıxış yolu taparıq” kimi müsbət cümlələrdən istifadə etməyə diqqət yetirin. Qurduğunuz cümlələrin sizin psixologiyanız və davranışlarınız üzərində son dərəcə önəmli təsiri olduğunu unutmayın.
28. Yoldaşlarınızı seçin
Yoldaşlarınızın mənfi davranışları varmı? Bu sizə təsir edirmi? Birlikdə vaxt keçirdiyimiz insanlar, çox vaxt bizə təsir göstərə bilər. Əgər ofisinizdəki və ya evinizdəki insanlar sizi mənfi enerji ilə yükləyirlərsə, bu vəziyyəti dəyişdirəcək lazımlı addımları atın. 
29.Digərlərinin nə dediyini dinləyin
Özümüzə pozitiv bir insan olduğumuzu söyləməkdən zövq ala bilərik, lakin bu hər zaman doğru deyil. Yoldaşlarınızın və ailənizin sizin davranışlarınızla bağlı söylədiklərini dinləyin, eşitmək istəməyəcəyiniz şeylər söyləyə bilərlər. Ancaq unutmaq lazım deyil ki, həyatdakı ən müsbət dəyişikliklər, tənqidlərdən sonra yaranır.
30,Sizi nələrin narahat etdiyini öyrənin
Sizi nələrin narahat etdiyini bildiyiniz zaman, içində olduğunuz neqativ vəziyyətdən uzaqlaşa bilər və bunun nəticəsi olaraq ortaya çıxan gərginlik və yorğunluqdan qoruna bilərsiniz. Əgər uzaqlaşa bilməyəcəyiniz bir vəziyyətdirsə, onu aradan qaldırmaq üçün nələr edə biləcəyinizi düşünün.
31.Fasilə edin
Tez-tez açıq havada gəzintiyə çıxın, sıxıldığınız hallarda fasilə edin. Bu sizin hadisələrə fərqli perspektivdən yanaşmanızı təmin edəcək. Məsələn, həyat yoldaşınızla hər hansı probleminiz var və ya işdə hansısa çətinliklərlə qarşılaşmısınız, ani reaksiyalardan qaçın, fasilə edin, ətraflı şəkildə düşünün və sonra hərəkətə keçin. Bununla yanaşı, davamlı şəkildə çalışmayın, fasilə etməyi bacarın. Baltanızı tanımadan yeni odunlar kəsməyə hazırlaşmayın.
32.Hərəkətə keçməzdən əvvəl iki dəfə düşünün
Hərəkətə keçməzdən əvvəl, səbəbləri ilə birlikdə hərəkətləriniz haqqında düşünün. Əgər işçiniz, sizə də təsir edə biləcək müəyyən yanlışlıq edibsə, dərhal özünüzdən çıxmayın. Ən düzgün çıxış yolu üzərində düşünün. Bunu iki dəfə etdikdən sonra hərəkətə keçin. İki dəfə dinləyib, bir dəfə danışmağımız üçün, iki qulağımız və bir ağzımız olduğunu unutmayaq.
33. Sahib olduğunuz şeylərin dəyərini bilin
Ətrafınıza baxın və sahib olduğunuz hər şeyin dəyərinin fərqinə varın. Yoldaşlarınız, ailəniz, karyeranız, eviniz və ya başqa hər hansı bir şey. Hətta bu öz-özlüyündə xoşbəxtlik qaynağıdır. Mənfi şeylərin həyatımıza necə girdiyinin əhəmiyyəti yoxdur, biz sahib olduğumuz şeylər üçün şükr etməliyik. Fərqli bir yöndən baxın və həyatınızdakı gözəl şeylərin dadını çıxarın.
34. Həmişə xoşbəxt olmaq məcburiyyətində deyilsiniz
Bəzən, özünüzü pis hiss etməyinizin heç bir mənfi tərəfi yoxdur. Hər zaman sevincli, emosional, enerjili olmaq məcburiyyətində deyilsiniz. İşlərin yolunda getmədiyi, özünüzü pis hiss etdiyiniz günlər də olacaq. Dərd etməyin, problemlər də keçər.
35. Məntiqlə hərəkət edin
Problemlərə məntiqlə yanaşın. Hisslərinizlə hərəkət etsəniz, nəticələrlə barışmaq məcburiyyətində qalarsınız. 
36. Dedi-qodudan uzaq olun
Ətrafınızda gəzən neqativ söhbətlərə qoşulmayın. Əgər qarşınızdakının bu istiqamətdə davam etdiyini görsəniz, üzr istəyərək mədəni şəkildə ordan uzaqlaşın.
37.Günə gözəl başlayın
Günə gülümsəyərək başlayın. Bugün, bacara biləcəyiniz və xoşladığınız bir çox şeyə sahib olacaqsınız. Həyat qısadır...! Ancaq, bu gün geriyə qalan həytınızın ilk günü. Bunu əsla unutmayın. 

Mənbə: Marketinq jurnalı

Go Back

Axmaq puma sindromu

19-12-2016

Şimali Amerika çöllərinin ən sürətli heyvanlarından biri olan pumanın ovlarına “münasibəti” müasir insanın həyatı üçün əsl nümunə təşkil edə bilər. Bu ağıllı canlının “estafet”inə nəzər salarkən ilk baxışdan təəccüblü bir şey görünmür: puma ya qurbanını ələ keçirərək onu parçalayır, ya da ov qaçaraq yırtıcıdan canını qurtarır. Amma iş burasındadır ki, puma hansı heyvanın ardınca nə qədər qaçmağı, başqa sözlə onu ələ keçirməyə nə qədər enerji sərf etməyi əvvəlcədən müəyyən edir. Əgər ovu tutmaq üçün xərclənən enerji onu yeməkdən qazanılacaq enerjidən çox olacaqsa, puma “estafet”i yarımçıq tərk edir və özünə başqa yerdə qurban axtarmağa başlayır. Məsələn, o, heç vaxt ceyranı tutmaq üçün qət etdiyi məsafə qədər dovşanın ardınca qaçmır. İqtisadi ədəbiyyatlarda istifadə edilən “axmaq puma sindromu” anlayışı da məhz bununla izah olunur. Yəni heç bir məntiqə sığmayan hərəkətlərlə bir dovşanın ardınca illərlə qaçan insanlar bəşəriyyətin “axmaq puma”larıdırlar. 
Uğur qazanmaq üçün “puma fəlsəfəsi”ni – xərclənən əmək ilə əldə ediləcək nəticə arasındakı uzlaşmanı yaxşı mənimsəmək lazımdır. İndi isə öz həyatımıza nəzər salaq. Qarşımıza qoyduğumuz hədəflər, qazandığımız uğurlar, işdən aldığımız ləzzət və karyeramız onlar üçün sərf etdiyimiz vaxta və enerjiyə dəyərmi? Yəni qazandıqlarımızın verdiyi enerji itirdiklərimizin apardığı enerjini layiqincə kompensasiya edə bilibmi?

Sırf inadkarlıq və prinsip naminə enerjimizi israf etmrikmi? “Axmaq puma sindromu” nəticəsində işlədiyimiz müəssisəyə nə qədər itki veririk? Getdiyimiz yol yüz faiz məğlubiyyətlə nəticələnəcəksə, lazımsız yerə inad edib yola davam etmək əvəzinə planlarımıza yenidən nəzər salıb “zərərin yarısında dönmək də kardır” düşüncəsi ilə geri qayıtmışıqmı? Təkrar-təkrar eyni işləri görərək fərqli  nəticə əldə edəcəyimizi zənn edib, amma istədiyimiz sonuca nail olmayaraq təəccüblənmişikmi? 
Bütün gücümüzü mənasız “Leyli”lərin yolunda xərcləyərək əldən düşmüş “Məcnun” olmaq istəmiriksə, bizi əhatə edən dünyaya real gözlə baxmağı bacarmalıyıq. Real dünyamızı xülyalarımızla formalaşdırdığımız xəyal dünyasından ayırmağı bacarmalıyıq.   
Əgər hələ də sərf olunmamış enerjimiz qalıbsa, pumaları özümüzə repetitor seçə bilərik! Amma diqqətli olun ki, “müəllim” yanına getmək üçün xərclədiyiniz vaxt və enerji “dərs”dən qazanacağımız enerjidən artıq olmasın! Əks təqdirdə gələcəkdə biz də pumalara yem ola bilərik.

 

Mənbə: SƏMƏRƏLİ İŞ HƏYATI kitabı
Müəllif: SƏLİM ÖZDƏMİR

Go Back

Özgüvəni Artırmağın 12 Yolu

16-12-2016

Hamımız zaman – zaman özümüzə inamımızı itirərik. Içimizdən bir səs “edə bilməyəcəksən” deyə fısıldayar. Məhz həmin vaxt anlayırıq ki, bununla baş etmə zamanı gəlmişdir. Hadisələri gözdən keçirməli və özgüvəni yenidən qazanmalıyıq. Necə?

1.    Özünə inan! Hər nə qədər çətin olsa da çalışın ki, daxili səsiniz sizi zəiflətməsin. Özünüzü pozitivə kökləyin və yaxşı şeylər olacağına inanın. Unutmayın, inam müvəffəqiyyətin yarısı deməkdir. Inanc gücü ilə nələrə sahib ola biləcəyinizi kaş bilsəniz… 

2.Idmanla məşğul olun, aktiv olun! Bildiyimiz kimi, sağlam bədəndə sağlam ruh olar. Sağlamlığınızı qoruyun ki, həyata sağlam düşüncə və sağlam nəzərlərlə baxa biləsiniz. Fürsət tapdıqca qaçın, idman edin, fitnesə gedin. Mütləq aktiv həyat tərzi keçirin. Passivlikdən və süstlükdən qaçın. Bu sizin fəaliyyətinizi məhdudlaşdırar. 

3.  Uzun müddət xoşbəxt hiss etmək üçün pozitiv olun! Insanoğlu üçün məqsədsiz bir şəkildə zamanın neqativ axışında itməkdən daha asan bir iş yoxdur. Siz bu axına doğru getməyin, zərcirləri qırın və yalnız öz yolunuzla irəliləyin. “Edə bilmərəm” yox, “edə bilirəm və edəcəyəm” deyin! Gülümsəyin!
4.  Özünüzə qulluq edin! Saçlarınıza, geyiminizə, ümumiyyətlə xarici görkəminizə xüsusi fikir verin. Ətrafdakılar tərəfdən necə də gözəl, sağlam, gənc və təravətli göründüyünüzü eşitdikcə özgüvəniniz artacaq. Gün boyu pozitiv əhval – ruhiyyə sizinlə olacaq.
5. Mükəmməlliyətçilik deyə bir şey yoxdur!
Hamı hər şeyi mükəmməl edə bilməz. Hər kəs fərqli bacarıq və qabiliyyətlərə sahibdi. Kimisi yaxşı mahnı oxuyur, kimisi gözəl rəqs edər və ya şəkil çəkər. Buna görə də hər an, hər şeydə və xüsusən də özünüzdə mükəmməllik axtarmayın. Bu həqiqətən yorucu və sıxıcıdır.
6.    Sağlam qidalanın!
Yemək rejiminə, nə yeyib – içdiyinizə fikir verin. Çox yağlı, ədviyyatlı qidalardan qaçın. Günün hansı saatlarında nə deyinizə önəm verin. Axşam saatlarında kalorili yeməklər yeməyin. Sağlamlıq və gözəlliyiniz üçün bunlar şərtdir. 
7.    Neqativlikdən uzaq durun!
Neqativ və pessimist əhval gülüş kimi, bir insandan digərinə çox tez yayılar. ətrafınızda belə neqativ insanlar varsa, onlarla mümkün qədər ünsiyyətdə olmamağa çalışın. Çünki, onlarla münasibət istər – istəməz sizin özgüvəninizin aşağı düşməsinə səbəb olur. 
8.    Inandığınız şeyləri sonuna qədər müdafiə edin!
Siz xüsusisiniz. Düşüncələriniz də elədir. Reallaşacağına inandığınız arzularınızın ardınca gedin! Əgər səssiz və sakit bir xarakterə sahibsinizsə, onu bir kənara atın və yeni “sən” ilə yola çıxın. Düşüncələrinizə hörmət edin və onları qoruyun…
9.    Ümidinizi itirməyin!
Heç bir şey birdən – birə məhv olmaz. Geriyə mütləq bir ümid işığı həmişə qalır. Ümidinizi itirməyin və bacaracağınıza inanın. Tunelin sonundakı işığı görün.
10.    Qeyd edin!
Sizin üçün önəm daşıyan hadisələri, yerinə yetirdiyiniz vacib tapşırıqları bir yerə qeyd edin. Zamanla nə qədər çox şey bacardığınızı həmin qeydlərə baxdıqda daha yaxşı anlayacaqsınız. Bu sizi motivə edəcək stimul olacaqdır.
11.    Hazırlıqlı olun!
Insan həmişə xoşbəxt və sevincli anlar yaşamır. Bəzən xoşagəlməz və canımızı sıxacaq hadisələrlə üzləşirik. Problemlər qaçılmaz deyildir, buna görə də pisliklərə və üzüntülərə həmişə hazırlıqlı olun.  Amma unutmayın ki, onların mütləq sonu vardır!
12.    Özünüzü həsr edin!
Bir iş görəcəksinizsə bütün var qüvvənizi ona verin və tamamən əla, möhtəşəm bir şey ortaya çıxarmaq üçün çalışın. Çətin də olsa mübarizə aparın, etdiyiniz hər şey ola bilər ki, yaxşı nəticə verməyəcək. Ancaq, bunlar müvəffəqiyyət yolunda olan əngəllərdir. Sonda mükafat vardır… 
 
motivasiya.com

Go Back

“Yağış altında insan” şəkil vasitəsilə interpretasiya

16-12-2016

Beyninizdən bütün fikirləri uzaqlaşdırın və rahat olun. Qarşınıza ağ vərəq qoyun. Yağış altında bir insanı təsəvvür edin və onu vərəqdə təsvir edin. Şəkil çəkərkən ən çox sevdiyiniz rənglərdən, plamaster, karandaş, fırça- bir sözlə ürəynizcə hansıdırsa ondan istifadə edin.
Rəsmi bitirdikdən sonra onu bütünlükdə qəbul edin. Rəsimdə ən əsas şərt ona “hiss etmək”dir. Öz hisslərinizi, qəlbinizin səsini dinləyin, özünüzə sual verin: “Mən çəkdiyim şəkilə baxanda nə hiss edirəm? Onun hər detalı mənim üçün nə anlam kəsb edir?”.
Yağış bu rəsimdə bir maneəni, çətinliyi simolizə edir, hansı ki, insanın həyatda bunlar ilə qarşılaşması qaşılmazdı. Rəsmin hər detalını diqqətlə analiz edin. Rəsimdəki insan nə edir- o çətir tutub, yağışdan qoruyucu tavanın altında əyləşib, yoxsa yağışın altında gəzir? Biz sizə rəsmin sizin haqqınızda nə deyə biləcəyinə dair məsləhətlər göstərəcəyik.
Personajın hansı əhval-ruhiyyədə olduğnu təyin edin (sevincli, şən, gəmgin, fikirli və s.) o özünü köməksiz hiss edir yoxsa əksinə özünü hər çətinliyə qarşı güclü hiss edir, hər çətinliyə sakit və odekvat yanaşır, hər prablemi normal qarşılıyır.
Çox saylı buludlar xoşagəlməz hadisənin simvoludur. Gölməçə, palçıq xoşagəlməz hadisənin fəsadlarını simvolizə edir –o fəsadlar ki, yağışdan sonra qalır. Gölməçənin yerləşməsinə formasınada diqqət yetirin (o insanın qarşısında yoxsa arxasındadır, hər tərədən əhatə edib yoxsa insan elə gölməçənin üstündə dayanıb.) 
Əgər insan gedərkən təsvir olunubsa, bu insanın vəziyyətdən, çətin həyatdan da qaçması kimi götürülə bilər, əgər insan vərəqin yuxarısında təsvir edilibsə burda insanın reallıqdan müccərrəd aləmdə özünü tapması kimi qəbul edilə bilər. İnsan özünü təsvir etdiyi dünyada tapır.
İldırım insanın həyatında yeni mərhələnin inkişafına və dramatik dəyişikliyə işarədir. ildırımdan sonra yaranan göyqurşağı günəşin görünməsini xəbər verir, arzunun mümkünsüzlüydən kamilliyə doğru getməsini simvolizə edir.
Geyimin funksiyası- qoruyucu funksiyasındadır. 
Çətir xarici xoşagəlməz təsirlərdən psixoloji olaraq qorunma deməkdir. 
Bütün əlavə detallar ( ev, ağac, oturacaq, maşın) inanın təlabatı və predmetlər, hansıları ki insan əlində saxlayır (çanta, gül, kitab), problemdən qaçış yolu kimi hesab edilə bilər.

 

Tərcümə etdi: Orucova İlahə

kayzen.az

Go Back

6 addımda istədiyinizi əldə edin

13-12-2016

Nədənsə özümüzü hər istədiyimizi əldə edə bilməyəcəyimizə inandırmışıq. Bu düşüncəni mənimsəmiş olsaq da, ətrafımızda ağlına qoyduğu hər şeyi edən, istədiyini əldə edən bir çox insan var. Bəs bunu necə edirlər? Hüquqşünaslar kimi insanları asanlıqla razılığa gətirə bilən və adətən, istədiklərini əldə etməyi bilən insanların vərdişlərinə nəzər salaq.
Konkret danışmaq! 
İnsanlar hələ zehin oxumağı kəşf edə bilmədiyi üçün ağlınızdan nə keçirsə, konkret şəkildə deməlisiniz. Konkret olaraq ifadə edə bilmədiyiniz şeylərin həyata keçməsini gözləmək elə də məntiqli deyil. Öz ehtiyaclarınızı müəyyən edib, istəklərinizi açıq şəkildə dilə gətirmək üçün əvvəlcə özünüzə güvənməlisiniz. Dəqiq ifadələrlə nə istədiyinizi bildirdikdə qarşınızdakı insanları razı salmağınız və istədiyiniz şeyi almağınız asanlaşacaq. 
Başqasının sizin fikrinizi kəşf etməsinə icazə verin!
Əgər razı salmağın çətin olduğu biri ilə qarşı-qarşıyasınızsa, öz fikrinizi birbaşa demək yerinə, söhbəti açıb danışdığınız insanın sizin düşüncələrinizi mənimsəməsinə çalışın. Adətən, insanlara yeni bir fikir təqdim etdikdə ilk reaksiya qarşı çıxmaq olur. Ancaq insanların o fikri öz-özlərinə kəşf etməsinə icazə versəniz, qarşınızda heç bir əngəl qalmaz. “Bunun haqqında nə düşünürsən?”, “Ağlındakı həll yolu nədir?” kimi cümlələrlə müzakirələri istiqamətləndirib istədiyiniz nöqtədə dayana bilərsiniz. 
İşlətdiyiniz sözlərə diqqət edin! 
İstədiyiniz şeyi əldə etməyə çalışarkən istifadə etdiyiniz sözlərə diqqət edin. Ağlımız müəyyən bir mövzu üzərinə fokuslandığı üçün müzakirə zamanı qarşımızdakı insana qarşı kobud sözlər deyə bilirik. Ünsiyyət həm sözlərlə, həm də sözlər olmadan qurula bilən bir şeydir. Başqalarının sizin fikrinizə qoşulmasını istəyirsinizsə, özlərini müdafiə etməyə başlamasını istəməzsiniz. Elə buna görə də mimikalarınıza və seçdiyiniz sözlərə diqqət etməlisiniz. 
Münasibətlərinizə əhəmiyyət verin. 
Ofisdəki ən çalışqan insan siz olsanız da, heç kəslə kəlmə kəsmədən bir küncə çəkilirsinizsə, istədiklərinizi başqalarına qəbul etdirməyiniz bir az çətin ola bilər. İş yoldaşlarınızı, müdirinizi və ətrafınızdakı insanları yaxından tanımalı və necə rəftar edəcəklərini təxmin etməlisiniz. Həmçinin insanların tanıdıqları insanların fikirlərinə etibar etdiyi də sübut olunmuş bir həqiqətdir. 
Kömək istəyin 
Səbəbini bilməsək də, bizlər çətinlik çəkdiyimiz mövzularda kömək istəməkdən çəkinirik. Ancaq kömək almaq işlərimizi xeyli asanlaşdıra bilər. Başqalarından kömək istəməyin sizi gücsüz göstərəcək bir şey olmadığını anlamalısınız. Öhdəsindən gələ bilməyəcəyinizi düşündüyünüz hər problemi başqalarından gələcək kiçik bir dəstək ilə həll edə bilərsiniz. 
Deyilənlərə qulaq asın! 
Danışarkən dinlədiyinizi zənn edirsiniz, amma əslində ürəyinizdə danışmaq üçün sizin sıranızın gəlməsini gözləyirsiniz. Təkcə öz düşüncələrinizi ifadə etmək üçün sıranızı gözləyirsinizsə, deməli sizə köməkçi olacaq vacib nöqtələri qaçırırsınız.

kayzen.az

 

Go Back

Qışda özünüzü depressiyadan qoruyun - TÖVSİYƏ

11-12-2016

 

Soyuq havaların başladığı bu günlərdə orqanizmimizdə müəyyən dəyişikliklər yaşanır.  İnsanların səhhətilə yanaşı, psixi durumu da xarici amillərdən təsirlənə bilər. Türkiyəli psixoloq Bülent Baykal depressiya və özünü pis hiss etmənin hava şəraiti ilə əlaqəli olduğunu deyir. Aile.lent.az mütəxəssisin bu haqda fikirlərini təqdim edir.

 

B.Baykalın sözlərinə görə, insanlar qış aylarında özünü daha depressiv və kədərli hiss edir: “Bəzi depressiyalar hava şərtləri ilə bağlı yaşana bilir. İnsanlar qapalı yerlərdə özlərini pis hiss edirlər. Belə halda etməli olduğumuz tək şey öz-özümüzə bu vəziyyətin müvəqqəti olduğunu təkrarlamaq və yaxşı şeylər düşünməkdir”.

 

 Mənfi hisslərin keçici olduğunu xatırlayın

 

Depressiyanın ən qabarıq əlamətinin həyatdan zövq almamaq duyğusu olduğunu deyən psixoloq bildirir ki, əzginlik, özünü xoşbəxt hiss etməmək, yataqdan qalxmamaq istəyi kimi əlamətləri də ciddiyə almaq lazımdır.

 

Havanın daha tez qaralması və günlərin qısalması da bizi depressiyaya itələyir: “Belə halda insanlar bunun fərqində olmalıdırlar. Səhər qalxmaq istəmirəm, yorğunam, heç bir iş görmək istəmirəm dediyinizdə artıq hərəkətə keçməlisiniz. “Bəli, bu hal indilik belədir, amma  keçəcək”, - deyərək özünüzə toxtaqlıq verin. “Özümü daha yaxşı hiss edəcəm, gün keçdikcə daha xoşbəxt olacam” kimi cümlələrlə özünüzü motivasiya etməlisiniz”.

 

Açıq havada piyada gəzin

 

Özümüzü pis hiss etdiyimiz anlarda açıq havada piyada gəzməyin də əhəmiyyətini vurğulayan B.Baykal deyir ki, insanlarda tez-tez ancaq yatmaq istəyi, özünə qapanmaq hissi ola bilər: "Belə halda dərhal bayıra çıxıb oksigen qəbul etmək vacibdir. Dostlarınızla artıq görüşmür, həyatdan zövq ala bilmirsinizsə, üstəlik, gərginlik, şiddətli əzələ ağrılarınız varsa, “Mən bu həyatda nə edirəm?”, - deyə özünüzə sual verirsinizsə, deməli, durum çox kritikdir və ən qısa zamanda mütləq mütəxəssisdən yardım almalısınız". 

 

aile.lent.az

Go Back

STRESSLƏ BACARMAĞIN YOLLARI

07-12-2016

Bildiyimiz kimi hazırki həyat şəraiti insanlar üçün çox stressli və çətindir. Demək olar ki, həyatımızın hər anında stresslə üz-üzə qalırıq: səhər işə gedərkən yollarda tıxac yaranıbsa, iş yerində hər kəs gərgindirsə, borclar çoxalırsa, uşaqların istəkləri bitmirsə və s. buna bənzər bir çox misallar çəkmək olar. Bu stressli həyat şəraitinin nəticəsində bir çox psixoloji və fizioloji xəstəliklər durmadan çoxalır. Ancaq bu problemlərin çoxluğu o demək deyil ki, biz stressə məhkum yaşamalıyıq. Bəs onda insalar stressli həyat şəraiti ilə necə başa çıxmalıdırlar və yaxud biz həyat şəraitimizi dəyişə bilmiriksə, bu stresslə yaşamağı necə öyrənməliyik. Gün ərzində stressimizi atmaq üçün bir neçə yoldan istifadə edə bilərik. Bunlar aşağıdakılardır:

1. Hər hansı bir idman növü ilə məşğul olmaq. Məs: futbol oynayan insanların evə gəldikdə hər zamankindən daha rahat göründükləri, ailə üzvləri tərəfindən diqqəti cəlb edib. Buna səbəb oyun vaxtı onların qışqırmağı, diqqətlərinin oyuna yönəlməyi və qısa müddət də olsa, öz problemlərindən uzaqlaşmaqlarıdır.

2. Parkda oturmaq da stress atmaq üçün bir yol ola bilər. Siz gün ərzində 10-15  dəqiqə parkda oturub quşları, parkda əylənən uşaqları izləməklə beyninizin rahatlamasına və gərginliyinizin atılmasına köməklik göstərə bilərsiniz.

3. Bundan əlavə evdə ritmik bir musiqiyə qulaq asmaq, mahnı oxumaq, gülməli bir verlişə və yaxud filmə baxmaq da sizin stressinizi azaldacaq.

4. Bəzən insan güclü stress vaxtı nəisə atmaq, qırmaq və yaxud dağıtmaq ehtiyacı duyur. Bunun əvəzinə həmin vaxt dərindən nəfəs almaq və yaxud yerimizdə sürətli qaçma hərəkəti etmək gərginliyinizi çıxarmağınıza kömək edə bilər.

Siz də bu yuxarıda sadaladıqlarımızı etməklə gün ərzində stressinizi az da olsa, azalda bilərsiniz.

Elvira Kərimova

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu

pcc.az

Go Back

GƏLİN MƏNİM SÜPÜRGƏMDİR -Psixoloji baxış

04-12-2016

Son zamanlar boşanmalar daha çoxdur və artmağa davam edir. Bəs ailələrin dağılmasına səbəb nədir ? Ailə qurarkən hər kəs xoşbəxt olmaq üçün evlənir lakin bu xoşbəxtliyin qarşısını alan nədir? Yəni ailə həyatı quran şəxslər nələrə diqqət etməlidirlər? Uzun zamandan bəri həll olunmayan qaynana-gəlin çəkişməsi yoxsa ər-arvad çəkişməsi yaxud da kənar şəxslərin müdaxiləsi? Qaynana və gəlin probleminin başlıca yaranma səbəbi “sahiblənmə” duyğusudur. Arasdırmalar göstərib ki, qadınlarda kişilərlə müqayisədə sahiblənmə duyğusu daha yüksəkdir! Ana övladını, evini, yolaşını, işini demək olar ki hər şeyi sahiblənir! Oğul mənimdirsə, onun evi də, yoldaşı da, övladları da mənimdir deyə sahiblənməyə başlayır. Burada isə nəzərə alınmalıdır ki, gəlin də bir qadındır və onun sahiblənmə duyğusu var və elə burada “qaynana- gəlin” problemi yaranmağa başlayır! Bunun həlli isə gəlinin və yoldaşının üzərinə düşür. Yəni ki gəlin nəzərə almalıdır ki, qaynanası oğlunu itirmək qorxusu yaşayır. Bu məqamda gəlinlər biraz daha təmkinli olmalıdırlar. Kişinin üzəinə düşən vəzifə isə yoldaşına “mənim anama yaxın ol yaxud mənim anamı sev və ya mənim anama hörmət saxla” kimi sözlərdən istifadə edərək yoldaşınızı sıxışdırmayasınız çünki sizin israrınız ilə yaranan bir münasibət əlbəttə bir yerdə qırılacaq və davamlı olmayacaqdır! Və əsla ananız və yoldaşınızı müqayisə etməyin və belə bir şəraitin yaranmasının qarşısını alın! Qaynanalar isə gelinə hər şeyi öyrətməyə çalışır, yeni ki artıq o gəlnini tam hazır bir şəkildə görmək istəyir lakin burada diqqət etməlidir ki, gəlnin yaş və təcrübəsi eyni deyil! Nəyisə öyrətməyə çalışmayın, buraxın zaman öyrətsin. Gəlinlər qaynananın müdaxiləsinə icazə verməlidirlər. Yəni ki, əgər qaynana evdə nəyisə dəyişmək istəsə, yaxud səhv tapsa onu dəstəkləyin. Çünki qaynanalar təsdiqlənməyi sevirlər. Bu isə müvəqqəti bir hissdir, yəni zamanla itirmək qorxusu ləğv olduqda artıq qarışmayacaq! Ər- arvad münaqişələrinin səbəbi isə evdə yoldaşın danışmamağı, yaxud da telefon və s. kimi texnoloji vasitələrdən istifadə edərək vaxt ayırmaması və s. Xanımlar ilk növbədə baxmalıdır ki, yoldaşının anası ilə münasibət necədir? Anası onunla necə rəftar edir? Yoldaşı özünə bağlamağın ən yaxşı yolu anasından öyrənməkdir! Və yoldaşınızın marağı nəyədir? Məsələn : futbol, maşın, siyasət və s. Onun maraq dairəsindən danışın və beləliklə artıq yoldaşınız sizi həm dinləməyə, həm də danışdırmağa meyil edəcəkdir! Bu gün ailələrə mənfi tərəfdən müdaxilə çoxdur! Qohumlar, qonşular, dost-tanışlar ailəyə müdaxilələr etməyə çalışırlar! Bu cür danış, bu tərzdə cavab versən yaxşıdır yaxud mən sənin yerində olmaq istəmərəm və s. kimi cümlələrdən istifadə edərək ailədəki kiçik bir problemin həll olunmaz vəziyyətə gətirib çıxarmağı bacarırlar! Yaxşı olardı ki, buna icazə verməyəsiz ailəniz sizin məhrəmiyyətiniz və şəxsi məkanınızdır, başqasının ora müdaxiləsi düzgün deyil, bu sizin ən yaxınınız olsa belə!

Aytən Əlizadə

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu

pcc.az

Go Back

Puberfoniya

01-12-2016

Puberfoniya nədir, əlamətləri nələrdir? İnsanda özgüvən probleminə yol açan bu səs probleminin müalicəsi mümkündürmü? 

Yeniyetməlik dövründə böyümə və hormonların təsiri ilə tənəffüs, fonasiya (səslənmə) və rezonans orqanları inkişaf etməyə, bu səbəbdən səsin pərdə və keyfiyyəti dəyişməyə başlayır. Bu dəyişikliklər oğlan uşaqlarında qız uşaqlarına nisbətən daha qabarıq olur. Yeniyetməlik dövründə pərdə və səs qırılmaları, stabillik və səs qısıqlığı kimi problemlər görülə bilər. Qırtlaq toxumasında hər hansı bir problem olmamasına rəğmən səs qalınlaşmayıb nazik qala bilər. 

“Səsim uşaq səsinə bənzəyir”
Mutasion falset, digər adı ilə puberfoniya adlanan, yeniyetməlik çağında ortaya çıxan, müalicə edilmədiyi təqdirdə irəli yaşlara qədər davam edə bilən, səs pərdəsinin anormal səthdə olması, pərdə qırılmaları və tək pərdədən danışma ilə xarakterizə edilən səs problemidir.

Xəstələr əsasən “səsim çox nazik çıxır, danışanda qəfildən nazikləşir, ya da qısılır” kimi şikayətlər edir. Belə xəstələrdə səs teli müayinəsində anatomik və fiziki bir problem müşahidə edilmir. 

Danışarkən vokal tellərin ancaq ön qisminin titrəməsi səsin incəlməsinə, fısıltılı, ya da nəfəsli olmasına səbəb olur. Mutasion nadir görülən problem deyil. Səs problemindən dolayı həkimə müraciət edənlərin 2-3%-də bu problem ortaya çıxır. Bu şəxslər çox vaxt telefonla danışarkən cinsiyyətləri aydın olmadığından lağ obyekti olurlar. 

Əlamətləri nələrdir?
Zəif, fısıltılı, boğuq səs, səs qırılmaları, səs qısıqlığı. 

Səbəbləri nələrdir?
Yeniyetməlik dövründəki dəyişikliklərə qarşı çıxmaq, yeniyetməlik dövründən sonrakı səsdən xoşlanmamaq, gənc qalmaq istəyi, utancaqlıq, psixoloji problemlər. 

Necə müalicə edilir?
Bu problemin müalicəsi daha rahatdır. Dəqiq müsbət sonluqla nəticələnir. Səs müalicəsi ilə ilk seansda xəstə öz səsinə qovuşmuş olur. Səs seansının vaxtı 45 dəqiqədir. Bu müalicədə xəstəyə psixoloji müalicə almaq da tövsiyə edilir. 

Bunun səbəbi isə problemin xəstənin həm psixoloji, həm də sosial baxımdan travmalar yaşamasıdır. Mutasion falset insanda özgüvən problemlərinə yol açır. Bu insanlar özlərinə qapanmış, utancaq biri olurlar. Sosial münasibətlərində problem yaşayırlar.

kayzen.az

Go Back

DİQQƏT- ÇOXCƏHƏTLİ PSİXİ PROSES KİMİ

26-11-2016

Gündəlik həyatda insana yüzlərlə qıcıqlayıcılar təsir göstərir. Lakin insan onların hamısını əks etdirmir, ən vaciblərini seçib ayırır, fəaliyyətinin icrasına kömək edənləri saxlayır. Bunlar diqqətin fəaiyyəti ilə bağlıdır. Diqqət, idrak proseslərindən biridir. Başlıca xüsusiyyətlərinə görə diqqət digər idrak proseslərindən (duyğu, qavrayış, təfəkkür, hafizə və s.) fərqlənir.
Diqqət psixi fəaliyyət obyektinin aşkar əks etdirməsini təmin edir. İş nə qədər çətin və mürəkkəb olarsa, o qədər artıq diqqət tələb edir. Deməli, diqqət fəaliyyət prosesi zamanı insanın idrak proseslərinə qoşulur, onların daha müvəffəqiyyətli cərəyan etməsini təmin edir.

Diqqət – şüurun müəyyən bir obyekt üzərinə yönəlməsi və mərkəzləşməsindən ibarət psixi hadisədir.

Bu halda fərdin həm sensor, həm də intellektual hərəki fəallığının səviyyəsi yüksəlir, bu cisim və hadisələrə seçici münasibət bəsləməyə başlayır. Seçicilik təkcə müəyyən fəaliyyətin təsirinin ayırd edilməsində deyil, eyni zamanda onların hifz olunmasında (onların uzun müddət şüurda saxlanılmasında) təzahür edir. Demək ki, diqqət, şüurun müəyyən bir obyekt üzərinə yönəlməsində, onun üzərində mərkəzləşməsində və nəticədə cism və hadisələrə seçici münasibət bəsləməsində təzahür edir. Diqqətin əmələ gəlməsi üçün ilk növbədə onun obyekti ayırd edilməlidir. Diqqətin obyekti həm xarici aləm, cisimlər, həm də insanın rəftarı və davranışı ola bilər.

Diqqətin funksiyaları

İlk olaraq seçmə funksiyası tələbatlarla bağlı mövcud fəaliyyətə uyğun gələn təsirləri seçməkdən təzahür edir. Bu funksiyayla yanaşı olaraq, idrak fəaliyyəti və ya davranış aktı başa çatana qədər diqqətin onların üzərində saxlanması funksiyası da vardır. Diqqətin mühüm funksiyalarından biri də fəaliyyətin gedişini tənzim etmək və ona nəzarət etməkdən ibarətdir.
Bu funksiyalar iki mühüm nəticə çıxarmağa imkan verir:
1. Diqqət mürəkkəb psixi proses kimi bütün hadisələrə sensor fikrı və hərəki proseslərə nüfuz edir, onların fəaliyyətinin daha səmərəli olmasını şərtləndirir.
2. Diqqət hadisəsi mühüm idrak prosesi olan hafizənin nəinki bir sıra ixtiyari proseslərinin mahiyyətini düzgün başa düşməyə, həm də onları məqsədə uyğun surətdə təşkil etməyə imkan verir.

Diqqətin növləri

Fəaliyyətin məqsədindən asılı olaraq, eləcə də diqqətin ixtiyarı şəkildə tənzim edilmə səviyyəsindən asılı olaraq bu psixi hadısənin 3 növünü fərqləndirmək olar :

1. Qeyri-ixtiyarı diqqət
2. İxtiyari diqqət
3.İxtiyari diqqətdən sonrakı diqqət

Qabaqcadan qarşıya qoyulmuş məqsədlə, heç bir xüsusi niyyətlə bağlı olmayan və iradi cəhd etməyən diqqətə qeyri-ixtiyari diqqət deyilir. Qeyri-ixtiyari diqqət zamanı insandan xüsusi səy tələb olunmur. Bu diqqət növü insanın hazırlığı olmadan qıcıqlandırıcının bilavasitə təsiri ilə əmələ gəlir və yalnız qıcıqlandırıcının təsir etdiyi müddətdə mövcud olur. Qeyd etmək lazımdır ki, hər bir hadısə və ya qıcıqlandırıcı qeyri-ixtiyarı diqqət yaratmır, bunun üçün qıcıqlandırıcının bəzi xüsusiyyətləri olmalıdır:

1. Qıcıqlandırıcının qüvvəsi və gözlənilmədən təsiri
2. Qıcıqlandırıcının yeniliyi və qeyri-adiliyi
3. Obyektin hərəkətdə olması

İxtiyarı diqqətin yaranması insanın xüsusi niyyəti və məqsədi ilə bağlıdır. Qarşıya qoyulmuş şüurlu məqsədlə bağlı əmələ gəlib və müəyyən iradi səy tələb edən diqqətə ixtiyari diqqət deyilir.
İxtiyarı diqqət zamanı cisim və hadisələr insan üzərində deyil, əksinə insan onların üzərində hakim olur. İxtiyari diqqət prosesində biz heç də təsir edən bütün qıcıqlandırıcıları deyil, yalnız məqsədimizə müvafiq olanları seçirik. İxtiyari diqqətin əmələ gəlməsi üçün bir sıra şərtlər vardır :

1. Fəaliyyətin yüksək səviyyədə yerinə yetirilməsi üçün borc və məsuliyyəti aydın dərk etmək
2.İcra edilən işin və ya fəaliyyətin məqsədini tam dərk etmək
3. Adəti iş şəraitinin olması 
4. Əlavə maraqların yaranması

Diqqət onunla xarakterizə olunur ki, o nə dərəcədə bu və ya digər obyekt üzərində mərkəzləşə bilir. Diqqətin nə qədər obyekti əhatə edə bilməsi, bir obyektdən digərinə nə dərəcədə asanlıqla, ya da çətinliklə keçə bilməsi və s bu kimi cəhətlər isə diqqətin xüsusiyyətləri ilə bağlıdır.

Diqqətin xüsusiyyətləri

1. Diqqətin mərkəzləşməsi
2. Diqqətın həcmi
3.Diqqətin paylanması
4. Diqqətin davamlılığı
5. Diqqətin keçirilməsi

Diqqətin mərkəzləşməsi zamanı şüurumuz bir obyekt və ya fəaliyyətə yönəlir, başqalarından uzaqlaşır. Diqqətin mərkəzləşməsi obyektə olan dərin, fəal maraqla bağlıdır.
Diqqətin həcmi eyni vaxtda əhatə olunan, aydın dərk olunan obyektlərin miqdarı ilə müəyyən edilir. Əgər eyni vaxtda təsir edən 10 obyektdən 5-i aydın qavranılırsa, deməli, diqqətin həcmi 5 obyektə bərabərdir. Diqqətin həcminin böyük olması bir sıra fəaliyyət sahələrində çox əhəmiyyətlidir. Məsələn, kəşfiyyatçı eyni zaman içərisində nə qədər çox obyekti əhatə etsə, kəşfiyyat işi bir o qədər səmərəli olar.

Diqqətin paylanması eyni vaxtda iki müxtəlif və daha artıq işi yerinə yetirmək bacarığı ilə xarakterizə olunur. Əgər eyni vaxtda 2 və ya 3 işlə məşğul olursunuzsa, deməli, diqqətiniz 2 və ya 3 iş üzərində paylanır. Avtomobil idarə edən insanın diqqətini bir neçə yerə paylaması vacibdir. Bir sahədə lazımı vərdiş toplamış insanlarda diqqətin paylanması müvəffəqiyyətlə baş verir.

Diqqətin davamlılığı onun ümumi bir məqsədə tabe olan obyektlər üzərində uzun müddət və fasiləsiz olaraq saxlanılmasında ifadə olunur. Burada diqqət bir obyektdən başqasına keçirsə də onlar ümumi məqsədə tabe olan fəaliyyət obyektləri kimi qalır. Şagird misal həll edərkən, onun diqqəti dərsliyə, oradakı misallara, rəqəmlərə,işarələrə, keçmiş təcrübəyə yönəlsə də, əgər misal həlli davam edərsə, deməli, diqqət davamlıdır. Çünki burda bütün bu obyektlər ümumi məqsədə- misal həll etmək məqsədinə tabedir.

Diqqətin keçirilməsi  onun şüurlu surətdə bir obyektdən başqa obyektə və ya bir fəaliyyətədən başqa fəaliyyətə yönəldilməsidir. Bu, fəaliyyətin ümumi istiqamətinin dəyişməsi ilə əlaqədardır.
Diqqətin keçirilməsi onun yayınmasına çox oxşayır, lakin onlar arasında keyfiyyətcə fərq var.
Diqqətin yayınması onun hazırda qarşıda duran məqsədlə ılaqədar olmayan cisim və hadisə üzərinə yönəlməsində ifadə olunur. Müəllimin dərs izah edərkən şagirdin küçəyə baxması onun diqqətinin yayınmasını göstərir.

Diqqətlilik və ya diqqətsizlik şəxsiyyətin xarakter əlamətinə çevrilə bilir, insanlara münasibətdə də təzahür edir. Bu cəhət şəxsiyyətin aldığı tərbiyədən, öz üzərində işləmək, özünütəkmilləşdirmək cəhdindən, onun sərvət meyllərindən, dünyagörüşü və əqidəsindən və s. asılıdır.
Unutmaq olmaz ki, insanlara diqqətli olmaq şəxsiyyətin mənəvi aləmini xarakterizə etmək üçün ən vacib göstəricidir.

Mənbə:  Ə. Əlizadə, Ə. Bayramov “Psixologiya”
Hazırladı : Psixoloq Rübabə

fitret.az

 

Go Back

YAŞ ANLAYIŞI VƏ ONUN NÖVLƏRİ

26-11-2016

İlk baxışda sadə görünən yaş anlayışı əslində geniş və mürəkkəb məfhumdur. Yaş insanın yaş normasında olmasını, ömür tarixini, inkişaf və yetişməsini, onun bioloji, psixoloji, sosioloji cəhətdən formalaşmasını ifadə edən bir anlayışdır. Bu zaman insanın psixi proses və xüsusiyyətlərində həm kəmiyyət, yəni müəyyən yaşda nəyinsə artması, yaxud azalması (lüğəti, diqqətin həcmi, yadda saxladıqlarının miqdarı, uşaq fantaziyası, davranışda impulsiv hallar), həm də keyfiyyət dəyişiklikləri və yeni xüsusiyyətlərin əmələ gəlməsi baş verir və psixi inkişaf müəyyən dövrlər və mərhələlər keçərək öz xüsusiyyətləri ilə biri digərindən fərqlənir.
İnsanın ömrü mütləq yaş (xronoloji), fərdi inkişafın mərhələləri isə şərti yaş termini ilə ifadə olunur. Müasir psixoloji ədəbiyyatda yaşın dörd növü fərqləndirilir.

1. XRONOLOJİ, yəni pasport yaşı
2. BİOLOJİ və ya funksional yaş
3. SOSİAL, yaxud vətəndaşlıq yaşı
4. PSİXOLOJİ, yaxud psixi yaş

Bu yaş kateqoriyaları həm rəngarəng insan həyatını, həm onun mənalı ömür yolunun fiziki obyektini, həm də bioloji orqanizm olan sosial şəxsiyyətin mənəvi aləminin zənginliklərini əks etdirir. Həmin yaş növləri bir-birilə dialektik vəhdətdə inkişaf edir, biri digəri üçün zəmin rolunu oynayır.

Xronoloji (təqvim) yaşla insanın ömrü aylara, illərə, mərhələlərə ayrılır, onunla ömür yaşı – mütləq yaşı müəyyənləşdirilir. Bu, uşaq anadan olan gündən hesablanır. Elə buna görədir ki, şagirdlərin komplektləşdirilməsi doğum haqqında şəhadətnamədə göstərilən təvəllüd tarixinə əsasən aparılır. Pasport yaşı ilə insanın vətəndaşlıq hüququ, həddi-buluğa çatdığı da təsdiqlənir.
Fərdin inkişaf mərhələləri isə şərti yaş məfhumu ilə xarakterizə olunur. Fərdin yaşının real hüdudlarını mütləq yaşla (xronoloji) təyin etmək mümkün deyil. Çünki çağalığın, körpəliyin, cavanlığın , qocalığın hansı gündə, hansı saatda başlanıb-qurtaracağını dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Ona görə də şəxsiyyətin fərdi inkişafının bioloji, sosial və psixoloji olmaqla üç istiqamətini, yəni yaşın üç əsas növünü -bioloji, sosial və psixoloji yaşı fərqləndirmək elmi cəhətdən daha məqsədəuyğundur.

Bioloji yaşın göstəricisi kimi bədənin böyüməsini, süd dişinin çıxmasını, fizioloji amilləri, cinsi yetişgənliyi, orqanizmin inkişafının daxili ritm və sürətini əsas götürürlər, bəziləri isə ontogenez inkişafa filogenez inkişafın təkrarı kimi baxırlar.
Uşaq və gənclərdə boyun, dərinin sümüyün, əzələ sisteminin, daxili sekresiya vəzilərinin, sinir sisteminin, analizatorların, ümumi somatikanın, cinsiyyətin inkişafının diferensial getməsi, kamillik yaşına kimi müxtəlif variantlarda birinin digərindən fərqli yetişməsi bioloji yaşı səciyyələndirir. Bioloji yaş orqanizmin inkişafı,yetkinləşməsi, qocalması – psixoloji yaşın formalaşması üçün təbii zəmin rolunu oynayır.

Sosial yaş isə insanın cəmiyyətdə tutduğu mövqeyə istinadən fərdin şəxsiyyətə çevrilməsi, başqa sözlə, şəxsiyyətin formalaşması və inkişafını sosial cəhətdən şərtləndirən həyat yolu, insanın qrupdakı mövqeyi, cəmiyyətdəki fəaliyyəti ilə bağlıdır. Həyat yolu ailə və ictimai təcrübədə, insanın cəmiyyətdəki mövqeyində, sinfi statusunda, fəaliyyətin əsas mərhələlərində, tarixi inkişafın gedişində dəyişir, kamilləşir, şəxsiyyətin təşəkkül tarixi olur.

Psixoloji yaş isə digər yaş növlərindən fərqli olaraq, birinci növbədə insanın fəaliyyəti ilə xarakterizə olunub, onun daxili hesablama sistemilə ölçülür. Burada insanın psixoloji yaşını müəyyənləşdirmək üçün onun psixoloji vaxtının fərdi xüsusiyyətlərini bilmək lazımdır.
İkincisi, insan öz gələcəyinin, gələcəkdə qazanacağı nailiyyətlərin,tutacağı mövqeyin, nüfuzun samballılığı, onların genişlənməsi hesabına, psixoloji baxımdan, mənən cavanlaşa, yaxud əksinə, acınacaqlı keçmiş hesabına daxilən xeyli qocala bilər.
Üçüncüsü, psixoloji yaş bir qədər çoxcəhətli məfhum olduğundan bəzən o, insan həyatının bütün sahələrinə uyğun gəlməyə də bilər. Məsələn, adam ailədə bütün düşünülmüş həyat planlarını tam surətdə yerinə yetirdiyi halda, peşə, sənət, ixtisas sahəsində psixoloji imkanları hələ sərf edilməmiş qala bilər.
Beləliklə, şəxsiyyətin psixoloji yaşı onun psixoloji vaxtının sərf olunması ilə müəyyən edilməklə, bioqrafik miqyasda, şəxsiyyətin psixoloji xarakteristikası ilə, insanın daxili mənəvi inkişaf mənzərəsilə; psixoloji vaxtının səmərəli planlaşdırılması, həmin vaxtdan faydalı istifadəsi, şəxsiyyətin əldə etdiyi yüksəliş, uğurlar və bunların onun həyatında necə iz buraxması ilə müəyyənləşdirilir.

Psixologiyada xronoloji, psixoloji, sosial yaşın keyfiyyəti kimi ağıl yaşı (ingilis dilində Mental Age) anlayışı da işlənir. Ağıl yaşı uşağın həmyaşıdlarının icra etdiyi tapşırıqlara uyğun məsələləri yaş norması çərçivəsində həll edə bilməsi ilə müəyyənləşdirilir. Ağıl yaşı -MA xronoloji yaşa, başqa sözlə, yaş normasına uyğun gəlirsə uşağın (insanın) əqli normal inkişaf etmiş hesab olunur.

Mənbə : Ələddin Qədirov “Yaş Psixologiyası”
Hazırladı : Psixoloq Rübabə

fitret.az

Go Back

Ünsiyyət- bacarıq, yoxsa qabiliyyətdir?

26-11-2016

İnsanı sosiallaşdıran başlıca amil ünsiyyətdir. İlk baxışdan sadə görünən bu qavram əslində incəliklərlə dolu çox çətin bir bacarıqdır. Ünsiyyət təlabatı bütün canlılarda – heyvan, bitki və insanlarda mövcuddur. Amma bizi digər canlılardan fəqləndirən ən mühüm xüsusiyyət ünsiyyəti şüurumuzla mükəmməl şəkildə ifadə etməyimizdir.
Sual olunur; Ümumiyyətlə ünsiyyət deyəndə nə başa düşürük? Gəlin bu məsələyə birlikdə aydınlıq gətirək. İnsan bir fikri başqasına çatdırmaq, hər hansı bir fikrə münasibət bildirmək və ya münasibəti öyrənmək üçün ünsiyyətə girir. Dolayısı ilə özünü ifadə etməyə, aktuallaşdırmağa çalışır. Bu səbəbdən də ünsiyyət bizim cəmiyyətdə mövqemizi təyin edən ən mühüm faktordur. İnsan ifadə edilə bildiyi qədər insandır. Çünki bu keyffiyəti ilə o, gözəl valideyn və dost, yaxşı işçi və ya heç kim tərəfindən sevilməyən bir şəxs ola bilər.
Psixologiyada ünsiyyət hər zaman aktual olan bir problem olmuşdur. Bütün psixoloji məktəblər zaman-zaman problemə diqqət ayırmışlar. Bu məktəblərdən biri də keçən əsrin 70-ci illərində yaranmış NLP (Neyro Linqvistik Proqramlama)-dir. Bu istiqamətin nümayəndələri ünsiyyət prosesini geniş şəkildə izah edirdilər. Onlar ünsiyyəti sözlü (nitq) və sözsüz (bədən dili – jest və mimikalar) deyə 2 növə ayırırdılar. 
Biz fikrimizi təkcə sözlə deyil, onunla paralel bədən dilimizlə də ifadə edirik. Bunlar üst-üstə düşməyəndə ünsiyyət əksər hallarda uğursuz hesab edilir. Çünki, müasir psixologiya müəyyən etmişdir ki, ünsiyyət prosesində söz 7%, səs tonu 38%, bödn dilimiz isə 55% iştirak edir. Ona görə də ünsiyyət prosesinə kompleks yanaşma tələb olunur. Qarşınızdakının yalan söyləməyini də biz çox zaman onun bədən dilinə nəzərən aşkar edirik. Çünki bədən dilini idarə etmək böyük təcrübə tələb edir. 
Ünsiyyət prosesində eyni zamanda alıcı (qəbul edən) və ötürücü (mənbə) tərəflər mövcuddur. Ötürücü tərəf, mövzu haqda məlumatlı, alıcı ilə ünsiyyətdə maraqlı, lazım gəldikdə həm də alıcı olmalıdır. Alıcı tərəf isə almağa həvəsli, seçici olmamalı, qaynaq olmağa istəkli olmalıdır ki, onların ünsiyyəti uğurlu alınsın. Yəni biz həm dinləməyi həm də fikrimizi düzgün şəkildə çatdırmağı bacarmalıyıq. Deyəcəksiniz ki, bəzən qarşımızdakı elə boş danışır ki, nəinki onu dinləmək istəyi hətta kəskin münasibət bildirməyimiz gəlir. Amerika siyasətçisi E. Marks yaxşı deyir – boş danışanın danışdıqlarında belə özünə götürəcəyin çox şey var. Ən azı danışdıqlarının insanlara nə zaman boş gələcəyini bilmək nöqteyi-nəzərindən. 
Psixologiyanın ayrı bir qolu – transakt analiz deyilən nəzəriyyədə insanın rolları və bunların uzlaşması məfhumu irəli sürülür ki, burada da əsas məqam bizə doğru ünsiyyət qurmağa kömək etməkdir. Bu nəzəriyyəyə əsasən hər bir insan 3 başlıca rolu həyata keçirir: yaşlı, valideyn, uşaq. Məsələn, bəzən özümüzdən kiçiklərə və ya dostlarımıza bir sözlə nəyin doğru nəyin yalnış olduğunu başa salırıq (valideyn rolu), bəzən isə məsləhət verir (yaşlı rolu), bəzən isə özümüzü dəcəl və şıltaq aparırıq (uşaq rolu). Bunların hamısı bir insanda mövcuddur. Sadəcə bunlardan biri hər insanda üstünlük təşkil etdiyindən, insan onda hansı rolun aparıcı olduğunun fərqinə varmalıdır. Bu insana digərləri ilə ünsiyyətdə mühüm fayda verə bilər. Biz rolları doğru zamanda doğru yerdə istifadə etsək ünsiyyətimiz də uğurlu alınar. Bu istiqamət əsasən ailə münasətlərində korreksiya aparılmasına çox böyük yardımçı olur. 
Əgər qarşımızdakı ilə ünsiyyət prosesində eyni roldan çıxış etsəniz ünsiyyət uğurlu alınacaqdır. Məsələn, sevdiyiniz insan sizinlə uşaq kimi danışır və ya oynayırsa, çalışın sizdə onunla bu şəkildə rəfdar edin. Və ya sizi danlayırsa sizdə ona “çalışaram olmasın” və ya “səni nə narahat edir? Nədən narazısan?” və s. kimi stiuasiyaya uyğun cavab vermək gərəkir. Əgər siz uşaq rolundan çıxış edərək cavab versəniz münasibətləri daha da gərginləşdirə bilərsiniz. Tolstoyun yaxşı sözü var: “Xoşbəxt o insandır ki, özü başa düşdüyü kimi başqasını da başa salır”. Xüsusən cütlüklər arasında yaranan problemlərin kökündə özünü düzgün ifadə edə bilməmək durur. Biz əgər qarşımızdakının başa düşəcəyi dildə danışsaq fikrimiz aydın, münasibətlərimiz arzuolunan səviyyədə olar. Bunun üçün yuxarıda qeyd edilənlərdən faydalanmaq heç də pis olmazdı.
Beləliklə “qısa” misallarla da olsa ünsiyyətinizdə çətinlik çəkdiyiniz məqamlara yardımçı olmağa çalışdıq. Ümid edirəm ki, toxunduğumuz məqamlardan düzgün istifadə etsəniz sizə çox faydalı olacaq. Bunları həyata keçirmək üçün sabahı gözləməyin. Məqaləni oxuyub bitirdiyiniz ilk andan sonra həyatınıza tətbiq etməyə başlayın. Sonda onu qeyd etmək lazımdır ki, hər cür ünsiyyətdə qarşılıqlı hörmət, dinləməyi bacarmaq və səbirli olmaq ən əsasdır. Bunların hamısı öz yerində olsa, ünsiyyətin uğurlu olacağına əmin ola bilərsiniz.

Mənbə: PCC jurnalı
Narınc Rüstəmova

 

Go Back

Hafizə

21-11-2016

İnsanın duyub və qavradıqlarının, psixikasında baş verənlərin hamısı izsiz ötüşmür, müəyyən mənada orada hifz olunur. Bəziləri isə ömürlük qalır. Keçmişdə baş verənlərin psixikada "izi", işarələri, kodu, sürəti qalır. Bizlərdən hər birimiz təsdiq edə bilərik ki, təkrarən duyduğumuz və qavradıqlarımızı tanıyır və onu əvvəllərdə məhz o şəkildə yaşadığımızı söyləyərik.
Psixikanın mühüm universal xüsusiyyətlərindən biri də informasiyanın fasiləsiz olaraq toplanması qabiliyyətidir. Bu proses psixi fəaliyyətin bütün dövr və sahələrini əhatə etməklə bir çox hallarda avtomatlaşır, hətta az qala qeyri-şüuri mahiyyət kəsb edir. Nümunə olaraq psixologiyada iki mötəbər tarixi fakt kimi göstərilən hadisəni vermək istərdik.
Tamamilə savadsız qadın xəstələnir və həyəcanlı, yüksək tonla mənasını özünun də başa düşmədiyi yunan və latın dillərində danışmağa başlayır. Məlum olur ki, uşaqlıqda o, keşişin yanında qulluqçu işləmişdir. Keşiş adətən antik klassiklərin əsərlərindən pafosla parçalar oxuyarmış. Qadın isə qeyri-ixtiyari olaraq onları yadda saxlamış, lakin xəstələnənə qədər bunu heç özü də bilməmişdir. 
Aptekdə gipnoz edilmiş şəxs dərmanların üzərindəki yüzlərlə yazını, dərman adlarını əzbərdən söyləmişdir. Halbuki onun tibblə heç vaxt bağlılığı olmamışdır.
Hafizə bütün canlılarda vardır. Hətta, bitkilərin də yaddaşının olması ilə bağlı elmi fikirlər söylənilir. Geniş mənada, hafizəni canlı orqanizmin informasiyanı təsbit edən anadangəlmə və həyatda qazanılan mexanizm kimi də xarakterizə etmək olar. 
Hafizə keçmiş təcrübənin beyində nəqşləndirilməsi, yadda saxlanması sayəsində sonralar onun tanınma və yada salınmasından ibarət mürəkkəb psixi fəaliyyətdir.

Hafizənin insan həyatında və fəaliyyətində əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Əgər hafizə olmasaydı hər şey insana həmişə yeni görünərdi. Hafizə olmasaydı insan «əbədi olaraq yeni doğulmuş uşaq vəziyyətində qalardı» (İ.Seçenov). Bütün psixi proseslərin ən mühüm xarakteristikası olan hafizə insan şəxsiyyətinin vahidliyini və tamlığını təmin edir. 
Hafizə və onun mexanizmləri ta qədim zamanlardan mütəfəkkirlərin diqqətini cəlb edən bir problem olmuşdur. Bu baxımdan hafizənin psixolojifizioloji, biokimyəvi və s. nəzəriyyələri meydana çıxmışdır. Hafizənin psixoloji nəzəriyyəsində hələ vaxtilə Aristotelin irəli sürdüyü assosiasiya anlayışı xüsusilə diqqəti cəlb edir. Bu anlayış bütün psixi törəmələrdə məcburi prinsip kimi irəli sürülmüşdür. Bu prinsipə görə əgər müəyyən psixi törəmələr şüurda eyni vaxtda və ya bir-birinin ardınca meydana gəlirsə, onların arasında assosiativ əlaqə yaranır və bu əlaqələrin hər hansı bir ünsürü yenidən canlandıqda şüurda mütləq onun bütün ünsürlərinin təsəvvürünü yaradır. Assosionistlər obyektlərin məkan-za­man yaxınlığından, oxşarlığından və fərqindən asılı olaraq üç assosiasiya tipini ayırmışlar: qonşuluq üzrə, oxşarlıq üzrə, əkslik üzrə. Bunların yaddasaxlama və yadasalmada əsas rol oynadığını göstərmişlər. 
Hafizə haqqında fizioloji nəzəriyyənin əsasını akademik İ.P.Pavlov qoymuşdur. Bu İ.P.Pavlovun ali sinir fəaliyyətinin qanunauyğunluqları haqqında təliminin əsas müd­dəaları ilə sıx bağlıdır. Başqa sözlə, fizioloji nəzəriyyə hafizənin fizioloji əsasını beyin qabığında müvəqqəti əlaqələrin yaranması, möhkəmlənməsi və canlanması ilə bağlayır.
Hafizə haqqında biokimyəvi nəzəriyyə tərəfdarları belə hesab edirlər ki, beyində müəyyən üzvlərin möhkəmlənməsi, hifz edilməsi və yada salınması proseslərinin mexanizmləri əsasında xarici qıcıqlandırıcıların təsiri altında sinir hüceyrələrində baş verən spesifik kimyəvi dəyişmələr durur.

Hafizə mərkəzi harada yerləşir? Son illərdə aparılan psixolo;i tədqiqatlar təsdiq edir ki, yadasalma və xatırlama emosiya və motivasiya ilə sıx bağlıdır. Məlum olur ki, informasiyanın möhkəmləndirilməsində psixikanın affektiv və motivasiya fəallığını təmin edən qabıqaltı sahə əhəmiyyətli rol oynayır. Bütövlükdə beynin psixi funksiyasının lokalizasiyası hələ də tamamilə öyrənilməmişdir. Hələ də informasiyaların beyində necə kodlaşdırılması, deyək ki, görmə reseptorlarının məlumatlarının necə və beynin hansı sahəsində qorunduğunu tamamilə öyrənmək mümkün olmamışdır. 
Beyində psixi funksiyanın necə lokallaşdırılması haqqında ilkin məlumatlar beyin travmaları almış xəstələri mü­şahidə etməklə toplanmışdır. Müəyyənləşdirilmişdir ki, beynin arxa nahiyəsinin zədələnməsi görmənin, alın nahiyəsinin zədələnməsi emosiyanın, sol yarımkürənin zədələnməsi nitqin pozulmasına səbəb olur. 
Lakin son zamanlara qədər çoxluğun təəccübünə səbəb olan fakt ondan ibarət idi ki, yalnız heyvanlarda deyil, həm də insanlarda da beynin böyük bir sahəsinin zədələnməsinə baxmayaraq, hafizə pozulmur. 
Qəbul edilən yeganə qanunauyğunluq ondan ibarət idi ki, beynin daha çox zədələnməsi ilə hafizənin pozulması arasında asılılıq mövcuddur. Bu kütlənin təsiri qanunu adlanır. Yəni beyin toxumalarının pozulması nisbəti ilə hafizənin pozulması nisbəti düz mütənasibdir. Hətta, beynin cərrahiyyə yolu ilə 20 faizi götürüldükdə belə, hafizə itmir. Elə bu səbəbdən də hafizə mərkəzinin lokalizasiyasının olmasına şübhə yarandı. Bəzi psixoloqlar isə hesab edirdilər ki, hafizə orqanı bütövlükdə beyindir. 
Son vaxtlar baş verən iki elmi yenilik psixikanın informasiya mərkəzinin dəqiq öyrənilməsinə ümidləri artırmışdır. Birinci, müəyyənləşdirilmişdir ki, beynin bir sıra sahələrinə təsir göstərilməsi nəticəsində şüurda mürəkkəb zəncirvari yadasalma baş verir. Yəni insan çoxdan unutduqlarını xatırlayır. Cərrahiyyə əməliyyatından sonra unutduqlarını asanlıqla yada sala bilir. İkinci, müəyyənləşdirilmişdir ki, hafizə mərkəzi və ya hər halda məlumatların qısamüddətli hafizədən uzunmüddətli hafizəyə ötürülməsini tənzim edən sahəsinin fəaliyyəti yeni informasiya daxil olanadək mümkün olmur. Bu mərkəz «qippokamp» adlanır və beynin gicgah sahəsində yerləşir. Qippokampın iki tərəfli götü­rülməsindən sonra xəstələr cərrahiyyə əməliyyatına qədər baş verənləri yada salır, lakin əməliyyatdan sonra baş verənləri isə yada sala bilmirlər. Əvvəllər toplanmış informasiyaların harada qorunduğu sualı hələ də öyrənilməmiş qalır. 
Hafizə probleminin yekun həlli uzun illər boyu psixologiya və fiziologiyanın mübahisə obyekti olmuşdur. Onun həlli beyində informasiya daşıyıcısı olan fiziki təbiətinin (molekullar, zülallar və s.) öyrənilməsi nəticəsində mümkün olacaqdır.

Hafizənin prosesləri

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, hafizənin yaddasaxlama, yadasalma, tanıma və unutma kimi prosesləri vardır.
Hafizə psixikanın funksional bütövlüyünün, üç mühüm prosesin nəticəsində yaranır. Onlardan birincisi yaddasaxlamadır. Bu prosesdə beynə daxil olan müxtəlif informasiyaların təhlili, identifikasiyası və kodlaşdırılması aparılır. Hafizə prosesinin ikinci mərhələsi informasiyanın hifz olunmasıdır. Prosesin üçüncü mərhələsi ixtiyari və ya qeyri-ixtiyari yadasalmadır. İnformasiyanın yada salınmasını haqlı olaraq hafizənin əsas funksiyası, insanın öz təcrübəsindən istifadə edə bilməsinin əsası hesab edirlər.

Yaddasaxlama duyub qavradıqlarımızın beyində hifz olunması prosesidir. Bu zaman yeni qavranılanların əvvəllər əldə etdiklərimizlə əlaqələndirilməsi yolu ilə möhkəmləndirilməsi baş verir. 
Anlamadan asılı olaraq yaddasaxlamanın məntiqi və mexaniki növləri mövcuddur. Məntiqi yaddasaxlamanın əsasında anlama dayanır. Bu zaman insan öyrəndiklərini öz sözləri ilə ifadə edə bilir. Mexaniki yaddasaxlama isə quru əzbərləmə, bəzən mənaya əhəmiyyət vermədən yaddasaxlamadır. Adətən mexaniki olaraq yadda saxlayan şagird və ya tələbə materialın ayrı-ayrı hissələrini ayrılıqda yada sala bilmir.
Ən fərdiləşdirilmiş psixi hadisələrdən hesab olunan hafizə çoxsaylı amillərdən: beynin xüsusiyyətlərindən, mərkəzi sinir sistemindən, mühitdən, fəaliyyətin xarakterindən və şəxsiyyətin növündən asılıdır. Məhz bu səbəbdən yadda saxlamanın ən ümumi qanunauyğunluqlarını müəyyənləşdirmək xeyli çətindir və daha çətini isə onun səmərəli şəkildə idarə edilməsini öyrənməkdən ibarətdir. Baxmayaraq ki, hafizənin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı çoxsaylı metodikalar işlənmiş, tövsiyələr hazırlanmışdır. 
Alman psixoloqu Q.Ebbinhauz materiala məna və emosional münasibətlərdən asılı olaraq mexaniki yaddasaxlamanın 16 qanunauyğunluqlarını özündə birləşdirən vahid sistem təklif etmişdir. Onlardan bir neçəsini nəzərdən keçirək.
1. İnsana ilk dəfə təsir göstərən xarici təzyiqi o daha güclü və uzunmüddətli yadda saxlayır. 
2. Güclü emosional reaksiya doğurmayan, lakin kifayət qədər mürəkkəb olan informasiya hafizədə hifz olunmur.
3. Diqqətin mərkəzləşdirilməsi nə qədər güclü olarsa, yaddasaxlama da o qədər sürətli baş verir.
4. Çoxsaylı fakt və təəssüratların əvvəli və sonu daha yaxşı yadda saxlanılır. 
5. Təkrar yaddasaxlamanın daha səmərəli yoludur.
6. Məntiqi əlaqəsi və bir-birilə sıx bağlı olan fakt və hadisələr daha asan yadda saxlanılır. Çünki bu zaman assosiativ təəssürat daha asan və sistemli olur. Burada sanki əşya və hadisənin elementlərinin yadda saxlanması bir-biri ilə sıx bağlanır.
Qarşıya qoyulan məqsəddən asılı olaraq yaddasaxlamanın qeyri-ixtiyari və ixtiyari növlərini qeyd edirlər. Qeyri-ixtiyari yaddasaxlama qarşıya məqsəd qoymadan duyub-qavradıqlarımızın yadda saxlanmasıdır. Çox vaxt bizə emosional təsir bağışlayan material qeyri ixtiyari olaraq yadımızda qalır. İxtiyari yaddasaxlama isə qarşıya qoyduğumuz məqsədlə bağlı olur. Ona görə də ixtiyari yaddasaxlamanı xüsusi mnemik iş kimi xarakterizə edirlər. İxtiyari yaddasaxlamanın müvəffəqiyyəti, məhsuldarlığı mnemik məqsədin xüsusiyyətindən asılı olur. İxtiyari yaddasaxlamanın məhsuldarlığı üçün mühüm şərt kimi yadda saxlanılacaq materialın planını tutmaq, qarşıya yaddasaxlama, uzun müddətdə yaddasaxlama məqsədi qoymaq, materialı təsnif etmək, sistemləşdirmək, öyrəndiklərini təxəyyüldə canlandırmaq və s. zəruridir.
Prinsipcə hər bir insanın hafizəsi, xüsusilə, qeyri-ixtiyari yaddasaxlamanın seçiciliyi baxımından fərqlənir. İxtiyari yaddasaxlamanın müvəffəqiyyəti isə qavranılan informasiyanın xarakteri ilə bağlıdır. Məsələn, tanışları və ya qohumlarında keçirilən qonaqlığın yada salınmasına diqqət  yetirək. Bəziləri (xüsusilə qadınlar) kimin və necə geyindiyini, digərləri kimin nə və necə yediyini, üçüncülər isə (yeri gəlmişkən çox az qismi) məclisin ümumi təsvirini və söhbətlərin məzmununu xatırlayacaqdır.
Yaddasaxlamanın davamlılığından asılı olaraq qısamüddətli və uzunmüddətli növləri də vardır. Qısamüddətli yad­dasaxlama saniyə və dəqiqələrlə, uzunmüddətli yaddasaxlama isə saatlarla, günlər, aylar, illərlə ölçülür.
Yaddasaxlamanın bir növü kimi süni yolla assosiasiya yaradaraq yaddasaxlamanı da qeyd edirlər. Bu cür yaddasaxlama mnemonik yaddasaxlama adlanır. Məsələn, 20.07 rəqəmini yaddasaxlamaq üçün 2007-ci ili yada salmaq kifayətdir. Yaxud yeni tanış olduğumuz adamın adını həmin adda olan yaxın adamımızın adı ilə eyni olduğuna görə yadda saxlayırıq.
Yadasalma əvvəllər psixikada möhkəmlənmiş məzmunun uzunmüddətli hafizədən operativ hafizəyə gətirilməsi nəticəsində aktuallaşdırılması, xatırlanmasından ibarət olan hafizə prosesidir. Yadasalma da ixtiyari və qeyri-ixtiyari olur.
Beyində hifz olunanların qısa müddətdən sonra yenidən yada salınması xeyli çətin baş verir, əsasən, 2-4 gündən sonra daha aydın və əhatəli yada salınır. 
Yadasalmada hadisələrin hansı konteksdə baş verdiyi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məsələn, köhnə əşyalar, kitablar, ev, uşaqlığın keçdiyi yerlər və onlarla bağlı olanlar daha güclü təsir edir. Bu mənada Zeyqarnik effekti maraq kəsb edir. Təbii sonluğu olmayan vəziyyətləri, tamamlanmayan hərəkətləri insanlar daha yaxşı yadda saxlayır. Əgər biz yeməyi, içməyi sona çatdıra bilmir, arzu etdiyinə çata bilməyə az qalmış, amma çatmadıqda bu daha uzun müddət yadda saxlanılır, nəinki asanlıqla əldə edilən. Hafizənin bu xüsusiyyəti onunla bağlıdır ki, tamamlanmamış hərəkətlər mənfi emosiyaların mənbəyi olduğundan müsbət emosiyalara nisbətən daha güclü təsirə malikdir. Məhz buna görə də adamlar uğursuz sevgini, bədbəxt hadisələri, xəstəliyi, əzablarını, həyəcanlarını daha dəqiq və aydın yadda saxlayırlar. 
Tanımaya gəldikdə o, hər hansı bir obyekti yenidən qavrama zamanı yada salmaqdan ibarətdir. Tanıma olmasaydı biz cisimləri artıq bizə tanış olan kimi deyil, yeni cisim kimi qavrayardıq.

Unutma. Hafizə ilə bağlı çətinliklər yadasalmadan daha çox xatırlama ilə əlaqədardır. Müasir psixologiyanın bir çox tədqiqatları sübut edir ki, sağlam beyində informasiyalar uzun müddət hifz olunsa da onların çox hissəsi istifadə olunmamış qalır. Praktiki olaraq böyük əksəriyyəti «əlçatmaz» olur, «unudulur», amma deyirlər ki, onlar bunu bilirdi, oxumuşdu, eşitmişdi və s. Psixoloqlar bunu unutma adlandırırlar. Yəni psixikada olan informasiyalar dəqiqliyini, aydınlığını itirir və ya azalır. Q.Ebbinhauzun təcrübəsi bu baxımdan maraqlıdır. O, sübut edir ki, öyrənilən materialın 40 faizi yarım saat sonra, 66 faizi bir gündən sonra, 75 faizi üç gündən sonra, 79 faizi bir aydan sonra unudulur. Əlbəttə, burada fərdi xüsusiyyətlər, materialın mənalılığı, əhəmiyyətliliyi də böyük rol oynayır. 
Göründüyü kimi, unutmada başlıca yeri vaxt tutur. Lakin psixika üçün paradoksal hallar da xasdır. Məsələn, yaşlı adamlar indicə, az müddət əvvəl eşitdiklərini asanlıqla unutduqları halda, uzaq keçmişdə baş verənləri çox da çətinlik çəkmədən və aydın xatırlayırlar. Bu fonomen «Ribo qanunu» adlanır. Unutmanın ikinci mühüm amili adətən mövcud informasiyadan aktiv istifadə olunmasıdır. O şeylər daha tez unudulur ki, ona az tələbat olur və ya ehtiyac olmur. Yaşlı adamlarda verbal hafizə daha tez unutqanlıqla əvəz olunur. Uşaqlığın təəssüratı, xatirələri, hərəkət vərdişləri (velosiped sürmək, gitara çalmaq, üzgüçülük, futbol oynamaq və s.) hafizədə daha davamlı, bəzən on illərlə heç də çox iradi səy göstərmədən yada salınır. Belə faktlar da məlumdur ki, üç il həbsxanada «oturmuş» adam nəinki qalstuk bağlamağı, hətta ayaqqabı bağlamağı belə unudur. 
Unutma eyni zamanda, psixikanın özünümüdafiə mexanizmidir. Unutma şüur və  şüuraltı sahələri sarsıntı və pozul­malardan qoruyur. İnsana xüsusilə kəskin təsir etmiş hadisələrin uzun müddət həmin şiddətlə davam etməsinə təbii ki, orqanizm davam gətirməz. Vaxt keçdikcə onun təsiri azalır, tədricən unudulur. Ümumiyyətlə, o şeylər "unudulur" ki, psixoloji tarazlığı pozur, davamlı neqativ gərginlik yaradır.
Hafizə insanın daha asan pozulan qabiliyyətlərindəndir. Onun çoxsaylı pozuntuları geniş yayılmışdır. Baxmayaraq ki, insanların çoxu onun pozulduğunu hətta bilmirlər və yaxud da çox sonralar bilirlər. Hafizənin pozulması insanın fərdi xüsusiyyətləri ilə də bağlıdır. Onların təhlili hafizənin bir daha psixoloji fonomen olduğunu təsdiq edir.

Hafizənin növləri və tipləri

Yadda saxlanılan materialların növlərinə görə müvafiq olaraq hafizənin aşağıdakı dörd növü müəyyənləşdirilmişdir. Müxtəlif hərəkətlərin və onların yadda saxlanılması, hifz olunması hərəkət hafizəsi adlanır. Maşın sürmək, musiqi alətlərində ifa etmək, kompyuterdə yazmaq və s. Hərəki hafizə peşə fəaliyyətini icra etmək üçün vacibdir. Sonra gerçəkliyin cisim və hadisələrinin keçmişdə qavramış olduğumuz surətlərinin yadda saxlanılması, hifz edilməsi və yada salınmasından ibarət surət hafizəsi formalaşır. Surət hafizəsində hansı analizatorun daha aktiv iştirak etməsindən asılı olaraq onun beş növünü: görmə, eşitmə, toxunma, iy bilmə və dadı ayırırlar. İnsan psixikası üçün görmə və eşitmə hafizəsi daha əhəmiyyətli rol oynayır. 
Praktiki olaraq hərəkət hafizəsi ilə eyni vaxtda emosional hafizə formalaşır. Emosional hafizə yaranmış hisslərin, şəxsi emosional vəziyyətin və affektlərin yada salınmasıdır. Həyətdən qəflətən çıxan itdən qorxan şəxs uzun müddət oradan keçərkən həmin hissləri təkrar yaşayır. Hafizənin ən yüksək, ali növü verbal (sözlü-məntiqli və ya semantik) hafizə hesab olunur. Onun köməyilə insanın intellektual bazası yaranır və fikri fəaliyyətinin (oxumaq, yazmaq, hesablamaq və s.) böyük əksəriyyəti həyata keçirilir. 
Verbal hafizə təfəkkürün xüsusi formasının məhsulu kimi özündə ana dilinin qrammatik qaydalarının əsasını, təhlili və dərk olunmasını ehtiva edir. Yəni materialın mənasının yadda saxlanılması və yada salınması təfəkkür prosesi ilə bağlıdır. 
Yaddasaxlama və yadasalmanın iradi proseslərinin dərəcələrinə görə hafizənin qeyri-ixtiyari(bəzən özü də istəmədən nəyisə xatırlayır) və ixtiyari hafizələrə ayırırlar. İxtiyari hafizədə insan sanki qarşısına məqsəd qoyur. «Yada sal». Lakin iradi səy həmişə uğurla tamamlanmır və maraqlıdır ki, insan həmişə unudacağından qorxduğu şeyi unudur. 
Genetik hafizənin mexanizminin bir çox sahələri hələ də sirr olaraq qalır. İnsanın hərəkət və psixi reaksiyasının tənzim olunmasında irsi amillərin rolu, çoxalma və özünümühafizə instinktinin bu prosesdə yeri tamamilə elmi həllini tapmamışdır.
Müxtəlif növ məlumatların yadda saxlanılması qabiliyyəti insanın hansı - sol və sağ yarımkürələrinin dominant olmasından asılıdır. Birinci halda verbal hafizənin (sxemlər, məntiqi sübut, terminlər və s.), ikinci halda isə görmə və hərəkət hafizələrinin mexanizmləri daha səmərəlidir. 
Hafizə yadda saxlanan informasiyalar dinamikliyinə görə fərqlənir və sanki psixikada müstəqil «yaşayır». O, bəzən qeyri-ixtiyari olaraq fəallaşır, digər hallarda heç bir səbəb olmadan yox olur. Dinamikanın məlum olan belə silsilələri reminisensiya adlanır.
Yadda saxlama müddətindən asılı olaraq hafizə­­nin qısamüddətli və uzunmüddətli növləri də vardır. Qısamüddətli hafizə qısamüddətli yaddasaxlamaya əsaslanır. Uzun­müddətli hafizəyə gəldikdə isə bu zaman öyrənilən material uzun müddət, bəzən bütün həyat boyu beyində hifz olunan və istənilən vaxt yada salına bilir.
Uzunmüddətli hafizə ilə bağlı toplanmış materiallar, keçirilən təcrübələr göstərir ki, onun həcmi və müddəti demək olar hüdudsuzdur. İndi baş vermiş və uzaq keçmişdə olmuş hadisələrin hafizədə hifz olunması baxımından fərqli cəhətləri çoxdur. Birincinin xatırlanması asan, ikincininki isə xeyli çətin və nisbətən uzun vaxt tələb edən prosesdir. 
Qısamüddətli hafizə ilə uzunmüddətli hafizənin fərqi təxminən belədir: «Əvvəlki sözünüz necə oldu?» – qısa­müd­dətli hafizə. «Keçən həftənin bazar günü naharda nə yemişdiniz?» – uzunmüddətli hafizə. Yeni materialın uzun­müddətli hafizəyə daxil olması və sonra yada salınması xeyli iradi səy tələb edir. Psixikamızın operativ və analitik mərkəzi özünün informasiya mərkəzinə qismən nəzarət edir. Məhz bu səbəbdən hifz olunan informasiyaların içərisindən lazım olanını həminki anda seçmək xeyli çətindir. Eyni zamanda, bir sıra mürəkkəb əməliyyatlar, məsələn, qrammatik qaydalardan istifadə olunması, mətnin oxunması uzunmüddətli hafizənin nəticəsində asan və praktik olaraq avtomatlaşdırılmış şəkildə icra olunur. 
Beyində hifz olunanların qısa müddətdən sonra yenidən yada salınması xeyli çətin baş verir, əsasən, 2-4 gündən sonra daha aydın və əhatəli yada salınır. 
Nəhayət hafizənin operativ növü də vardır. Adətən, insan müəyyən məsələni həll edərkən ona lazım olan məlumatları xatırlayır və ondan istifadə edir. Əməliyyat qurtardıqdan sonra həmin məlumat yenidən beyində hifz olunur. Bu proses operativ hafizə ilə əlaqədardır.
Hafizənin tipləriİnsanlar öz hafizələrinin bir sıra xüsusiyyətləri ilə bir-birlərindən fərqlənirlər. Bu cür fərdi fərqlər hafizənin tiplərində özünü daha aydın göstərir. Adətən psixologiyada əyani obrazlı, sözlü-mücərrəd və aralıq hafizə tipləri qeyd olunur.  
Hafizənin əyani-obrazlı tipi müxtəlif  təəssüratı yadda saxlamaqda analizatorlardan hansının daha çox məhsuldar olmasında özünü göstərir. 
Görmə tipinə malik olan adamlar ən çox gördüklərini, eşitmə tipinə  malik olan adamlar eşitdiklərini, hərəki tipə mənsub olanlar isə bilavasitə əməliyyat apardıqları, hərəki analizatorların iştirak etdiyi materialları daha yaxşı yadda saxlayıb yada sala bilirlər. Həyatı faktlardan göründüyü kimi bu tiplərə təmiz halda çox az rast gəlmək mümkündür. Həyatda ən çox qarışıq tipə: görmə-eşitmə, görmə-hərəki, eşitmə-hərəki tiplərə rast gəlmək mümkündür. Məhz buna görə də təlim prosesində hafizənin tipologiyasının nəzərə alınması zəruridir. Təlim fəaliyyəti elə təşkil edilməlidir ki, ayrı-ayrı tiplərə mənsub olan şagirdlərin hamısının mənimsəməsi üçün səmərəli şərait yaranmış olsun.

Hafizə pozuntuları

Hafizənin fərdi parametrləri çox geniş diapazonda fərqlidir. Elə bu səbəbdən də «normal hafizə» anlayışı qeyri-müəyyəndir. Məsələn, bir də görürsən ki, yadasalma adi hallarda olduğundan xeyli canlı, aydın, konkretdir və ən xırda detallar belə yada salınır. Bu vəziyyət hafizənin qiperfunksiyası adlanır. O, adətən güclü təsir, kəskin həyəcanlanma və bəzən də gipnoz halında, narkotik maddə qəbul etdikdə təzahür edir. Emosional tarazlığın pozulması, inamsızlıq hissi, həyəcanlanma hafizənin qiperfunksiyasını istiqamətləndirir və yadasalmaya təhrik edir. İnsan xoşagəlməz və biabırçı hərəkətləri demək olar ki, unutmaqda gücsüzdür. Belə yadasalmanı beyindən çıxarmaq praktik olaraq mümkün deyil. O, təkrar-təkrar xatırlanır, peşimançılıq və təəssüf hissi (vicdan hafizəsi) yaradır.

Daha tez-tez rastlaşılan hal hafizə funksiyasının zəifləməsi ilə əlaqədardır. Mövcud informasiyanın yada salınması qabiliyyəti nisbətən itir. Onun ilkin təzahürü həminki anda lazım olan materialın (tarix, ad, termin və s.) yada salınmasının nisbətən zəifləməsi – reproduktiv seçiciliyinazalmasında özünü göstərir. Hafizənin zəifləməsinin sonrakı mərhələsi onun daha da güclənərək amneziyaya keçməsidir. Onun səbəbləri sərxoşluq, zədələr, huşsuzluq, yaşlanma, şəxsiyyətin neqativ yönümdə dəyişməsi və bəzi xəstəliklər ola bilər.
Amneziya zamanı əvvəlcə informasiyanın yada salınması, sonra isə hafizənin informasiya ehtiyatı toplamaq qabiliyyəti itir. İlk növbədə yaxın zamanlarda öyrənilənlər unudulur. Başqa sözlə, yeni məlumat və yeni assosiasiyalar, daha sonra isə həyatın son illərində baş verənlər unudulur. Uşaq və gənclik illərində baş verənlər isə hafizədə daha uzun müddət qorunur və xatırlanır. Mürəkkəb fikri əməliyyatlar, kompleks qiymətləndirmə, yeriş və s. ilə əlaqədar hafizə daha tez pozulur.
Təhrif olunmuş hafizə, səhv yadasalma (konfibulyasiya), yalnız bir istiqamətli yadasalma hafizə aldanmaları adlanır. Onlar adətən güclü istək, meyl və ödənilməmiş tələbat zamanı meydana çıxır. Məsələn, uşaq ona verilən konfeti tez yeyir və sonra tam səmimi olaraq bildirir ki, o konfet yeməyib. Onu inandırmaq (bir çox hallarda böyükləri də) praktiki olaraq mümkün olmur. Hafizə asanlıqla ehtirasın, inam və meylin quluna çevrilir. Məhz buna görə keçmişin qərəzsiz, obyektiv xatırlanmasına az-az rast gəlinir. Hafizə aldanmaları əsasən özününkü və özgəninkini, həqiqətdə olanlarla eşitdikləri, oxuduqlarını fərqləndirmək qabiliyyətini itirdikdə baş verir. Belə yadasalmaların dəfələrlə təkrarı nəticəsində tamamilə personifikasiya (özününküləşdirmə) yaranır. Yəni insan tədricən və təbii olaraq başqasının fikrini özününküləşdirir. Halbuki, vaxtilə özü onları inkar edirdi. Bu bir daha göstərir ki, hafizə təxəyyüllə, fantaziya ilə sıx əlaqədardır və psixoloji reallıq adlanır.

kayzen.az

Go Back

BƏDƏNİMİZDƏKİ MÖCÜZƏVİ TƏMİRÇİLƏR

20-11-2016

Dərinizin üzərində kiçik yara olanda, qısa müddət sonra qanamanın öz-özündən dayandığı mütləq diqqətinizi çəkmişdir. Bu, çox qeyri-adi vəziyyətdir. Çünki normal şərtlərdə açılan dəlikdən mayenin axması öz-özünə dayanmır. Bunu daha yaxşı başa düşmək üçün bir örnək verək: Əlinizdə içi su ilə dolu olan şar olduğunu düşünün. Şarı iynə ilə deşib kiçik dəlik açdıqda, içindəki su dərhal sızmağa başlayacaq. Sizcə, suyun axışı bir müddət sonra siz heç bir şey etməsəniz, öz-özlüyündən dayana bilər? Əlbəttə ki, bu mümkün deyil. Şarın içindəki su, qurtarana qədər dəlikdən axmağa davam edər. Bu vəziyyət qapalı yerdəki bütün mayelərə aid edilir.

Qan da damarların içində qapalı yerdədir və ən kiçik zədə ilə dərhal damarlardan çölə axmağa başlayır. Lakin bu axışın dayandırılması bədənizimin təhlükəsizliyi üçün çox vacibdir. Çünki axan qan dayanmasa, insan ölə də bilər. Demək olar ki, hər gün böyük qəzalarda və ya əməliyyatlarda aşırı qan itirməklə ölən insanların xəbərini eşidirik.  

Bəs dəridəki yara qanamağa başladıqdan bir müddət sonra qan necə olur ki, dayanır? Bunu təmin edən bədənimizdəki avtomatik təhlükəsizlik sistemlərindən biri olan qan laxtalanmasıdır. Qanın içindəki bəzi maddələr açılan yaranı tıxayıb qapamaq xüsusiyyətinə sahibdirlər. Beləliklə, aşırı qan itkisinin qarşısı alınır.  Damarın zədələndiyini öyrənən bəzi qan hüceyrələri dərhal həmin bölgəyə hücum edirlər. İlk olaraq da, yaranın olduğu dəliyə düzülməyə başlayırlar. Buraya şəbəkə hörür və qanın axışını çətinləşdirirlər. Daha sonra bu şəbəkə yavaş-yavaş sərtləşməyə başlayır və beləliklə, bizim yara qabığı adlandırdığımız hala çevrilir.

İndi bir məqama diqqət edək: Bütün bu planlanmış işlər təsadüfən görülür? Qanın içindəki hüceyrələr öz ölçülərinə görə nəhəng dünya olan qan damarlarının bir yerində zədə olduğundan necə xəbər tuturlar? Niyə qanın axışını dayandırmaq üçün cəhd edirlər? Qan itkisinin dayandırılması üçün yaranın örtülməsinin vacib olduğunun hardan bilirlər? Hüceyrələrə yaranı örtmələrinin vacib olduğunu kim öyrədir?

Bunları hüceyrələrin təsadüfən öyrənmələri və ya öz gücləri ilə etmələri qətiyyən mümkün ola bilməz. Ağıl sahibi olan insanların da belə mürəkkəb sistemi yaratması, nələr edəcəklərini hüceyrələrə öyrətməsi mümkün deyil. Hüceyrələrdəki bu ağıl əlbəttə ki, onların özlərinə aid deyil. Onların şüuru yoxdur ki, öz-özlərinə belə mükəmmməl iş ortaya çıxara bilsinlər. Allah onlara ilham edir və beləcə hüceyrələr qüsursuz planla hərəkət edirlər. Allahın yaratmasındakı qüsursuzluq müqəddəs kitabımız Qurani- Kərimin də bəzi ayələrində xəbər verilir. Bunlardan birini örnək olaraq vermək istəyirəm:

“Yeddi göyü təbəqələr şəklində quran Odur. Sən Mərhəmətli (Allahın) yaratdığında qətiyyən bir uyuşmazlıqlıq tapmazsan. Bir başını qaldırıb göyə diqqət yetir, heç onda bir çat görürsənmi? Sonra göz gəzdirib təkrar bax. Göz zəlil və yorğun halda özünə tərəf dönəcəkdir.” (Mülk surəsi, 3-4)

Bəhs etdiyim təmirçilər bədəminizdəki möcüzələrdən sadəcə biridir. Ağıllı insan mütləq bu möcüzələri araşdırmalıdır. Üzərində təfəkkür etməlidir. Çünki bunlar həm bədənimizi daha yaxından tanımağımıza kömək edəcək, həm düşüncə üfüqlərimizin sərhədlərini genişləndirəcək, həm də Allahın yaratma sənətinin nə qədər qüsursuz və mükəmməl olduğunu bizə göstərəcək.

Nuridə Nuriyeva

kayzen.az

Go Back

Bədən Duyğuların Lideridir!

15-11-2016

 

Həyatımız boyunca fərq etməsək də, ətrafımızda bir çox şeylər baş verir. Daxilimizdə, xaricimizdə birbaşa bizimlə bağlı olan nələrsə baş verir. Bəzən bunları görürük, bəzən görə bilmirik, bəzən də görməzdən gəlirik. Onlardan biri də, hərəkətlərin duyğuları yaratması gerçəyidir. Nə hiss ediriksə, bu, vücudumuzu necə istifadə etdiyimizin nəticəsidir. Üz ifadəmizdə və hərəkətlərimizdəki ən xırda bir dəyişiklik belə, o anda necə hiss etdiyimizi dəyişdirir. Bu səbəblə, üz ifadəmizdə və hərəkətlərimizdəki dəyişiklik həyatlarımızı necə dəyərləndirdiyimizə, düşüncə və davranışlarımıza da təsir edə bilir. 

Bir anlıq gülməli bir təcrübə üçün bizə qoşulmağa nə deyirsiniz? Özünüzü olduqca sıxıcı və kefsiz bir simfoniya orkestrasının rəhbəri olaraq düşünün. Bu anda qollarınızı içəri və çölə doğru sallayın. Bunu çox asta edin. Heç həyəcanlanmayın. Normal, sıradan bir iş kimi edin və üzünüzdə kefsiz bir ifadə yaradın. İndi iki əlinizi bir araya gətirib, ovuclarınızı bir birinə "sanki nəyisə, partladırmış kimi" möhkəmcə vurun. Sonra, əllərinizi bir birindən ayırarkən üzünüzə böyük, axmaqca bir gülümsəmə yerləşdirin! Bunu daha güclü etmək üçün də, səs faktoru da əlavə edib, yüksək səslə, sinənizdən hava verərək bir səs çıxarın. Hava axını sinədən boğaza, oradan da ağıza gəlsin. Bu hava axını sizin özünüzü necə hiss etməyinizi də təəccüblü şəkildə təsir edəcək. Bədəninizdə və səs tellərinizdə yaratdığınız hərəkət və sürət sizin duyğusal vəziyyətinizi bir anda dəyişdirəcək.

Hiss etdiyiniz hər duyğunun özünəxas bir fiziologiyası vardır. Bədənin duruşu, nəfəs alması, hərəkət şəkli, üz ifadələri. 
Məsələn, mənəvi sarsılan bir insan sizə necə baxar? Bəs siz mənəvi sarsıntı yaşasanız, bədəniniz necə görünərdi? Sarsılma hiss etmək üçün, bədəninizi müəyyən bir şəkildə istifadə etmək məcburiyyətindəsiniz, elə deyil? Çiyinləriniz aşağı çökərək onları önə ya da geriyə çəkmək kimi, hansı hərəkətləri etmək məcburiyyətindəsiniz? Cavabı bilirsiniz, elə deyil? Başınız haradadır? Aşağıda yoxsa yuxarıda? Gözləriniz bəs? Nəfəsiniz daralırmı? Sarsıntı vəziyyətinə daxil olmaq üçün müəyyən bir səy göstərməlisiniz. O vəziyyətə daxil olduğunuz zaman nəyə bənzədiyini bilirsiniz, çünki keçmişdə bunu yaşamısınız, elə deyil? Hər birimiz yaşadıq.
Müəyyən bir duyğusal vəziyyətdə ikən bədəninizi necə tutduğunuzu öyrəndikdən sonra, yalnız fiziologiyanızı dəyişdirərək belə o duyğu vəziyyətinə yenidən dönə bilərsiniz. 
Hər birimizin üzündə 80-dən çox əzələ mövcuddur. Əgər bu əzələlər depresiyanı, kefsizliyi ya da çarəsizliyi ifadə etməyə vərdiş edərlərsə, o zaman bu vərdiş etdiyimiz əzələ modeli bizim də vəziyyətimizi diktə edər - fiziki xarakterimizi belə. İnsanlardan son bir həftə ərzində hansı duyğuları yaşadıqları soruşulduğu zaman, cavablar adətən standart olar. Niyə? Çünki əksəriyyət insanlar fizioloji modellərini məhdudlaşdırdığından ifadə modelləri də məhdud olur.
İnsanın bir həftə ərzində yaşaya biləcəyi duyğular:

Gərginlik        Qorxunc
Çarəsizlik       Xoşbəxt
Hirsli              Rahatlamış
Etibarsızlıq     Sevilən
Yalnızlıq         Həyəcanlı
Pis əhval         Şən
Mümkün olan minlərlə maraqlı durumu düşünsəniz, bu menyu sizə o qədər qısa görünər ki! Özünüzü bu qədər qısa bir menyu ilə məhdudlaşdırmamağa diqqət edin! Çalışın, bütün mümkün ola biləcək durumlardan yararlanın. Hər gün yeni nələrsə sınayıb, özünüzə nəfis bir damaq zövqü yaradın. Daha çox həvəs, heyranlıq, sevinc, aktyorluq, maraq, həssaslıq, arzu, minnət, coşqu, maraq, yaradıcılıq, bacarıq, güvən, mərhəmət, anlayış, yumor - kimi şeylər hiss etməyə nə deyərsiniz? Niyə özünüzə daha uzun bir siyahı hazırlamırsınız???
Bunların hamısını, sırf bədəninizin istifadə şəklini dəyişdirərək yaşaya bilərsiniz! Özünüzü güclü hiss edə bilər, gülümsəyə bilər, bir gülüşlə hər şeyi bir dəqiqədə dəyişdirə bilərsiniz. Nə deyiblər, bilirsiniz. "Bir gün bunu xatırlayınca güləcəksən." Əgər bu doğrudursa, niyə indi baxıb gülmürsünüz? Niyə gözləyirsiniz? Bədəninizi oyandırın. Onu zövqlü vəziyyətlərə salın. Nə olursa olsun. Necə? Bir şeyi təkrar təkrar düşünərək özünüzə enerji yaradın, o zaman irəlidə bu vəziyyətlə bağlayacağınız duyğuları dəyişdirmiş olarsınız.
Əgər bədəninizi davamlı olaraq zəif şəkildə istifadə etsəniz, həmişə çiyinləriniz aşağı əyilmiş kimi durar, yorğunmuş kimi gəzsəniz həqiqətən özünüzü yorğun hiss etməyə başlayarsınız. Başqa necə ola bilər ki? Duyğularınızın lideri bədəninizdir. 
Hal-hazırda belə necə oturduğunuza baxın. Dərhal dik oturun, oxumağı davam edərkən və bu qanunları öyrənərkən bədəninizə daha çox enerji ötürün.
Durumunuzu və bu səbəbdən də hiss etdiyiniz duyğunu dəyişdirmək üçün dərhal nələr edə bilərsiniz? Burnunuzla dərin nəfəslər alıb, ağzınızdan qüvvətlə verin. Üzünüzdə böyük bir gülümsəmə ifadəsi yaradın, ətrafınıza gülümsəyin. Həyatınızı dəyişdirməyi həqiqətən istəyirsinizsə, bu yeddi gün içində, hər gün beş dəfə aynada özünüzə gülümsəyin. Bu sizə çox axmaq görünə bilər. Amma unutmayın ki, bir fiziki hərəkətlə davamlı olaraq, beyninizdə zövqə gedən bir nevroloji yol yaradacaqsınız və bu vərdiş halına gələcək. Edin və bunu əyləncəli bir hala gətirin!
Daha da yaxşısı, məşq üçün çölə çıxdığınız zaman qaçmaq yerinə sıçrayın. İp atlamaq kimi. Sıçramaq vəziyyətinizi dəyişdirməyin daha güclü bir yoludur, çünki dörd şeyi birdən edər: 
1) Möcüzəvi bir məşqdir. 
2) Bədəninizdə qaçdığınız zamandan daha az stress yaradır. 
3) Üzünüzdə ciddi bir ifadəylə bu işi edə bilməzsiniz. 
4) Avtomobil ilə yanınızdan keçənləri də əyləndirmiş olacaqsınız! Demək ki, başqa insanlara da təsir edə bilərsiniz, çünki onları güldürə bilirsiniz!
Gülmək necə də güclü şeydir! Daha yaxşı həyat istəyirsinizsə, gülməyi öyrənin. Hər gün beş dəfə gülümsəyin, heç bir səbəb yoxkən də özünüzü güldürməyə çalışın. Gündə üç dəfə və yeddi gün boyunca bunu edin.
Gülən birini tapıb onu təqlid edin! Bir az əylənin. Qarşınızdakına, "Möhtəşəm bir gülüşünüz var, mən də eynisini etmək istəyirəm. Mənə də öyrədin." deyin. İnanın mənə, bu müddət ərzində ikiniz də gülməkdən uğunacaqsınız! Onun kimi nəfəs alıb verin, onun kimi durun, oturun, bir sözlə, onun bədən mövqeyini özünüzə köçürün, eyni üz ifadələrinə bürünün, eyni səsləri çıxarın. Başlanğıcda özünüzü axmaq kimi hiss edəcəksiniz. Lakin bir müddət sonra, işin havasına girəcək, qarşılıqlı güləcəksiniz, çünki halınız çox gülməli olacaq. Bunu təkrar təkrar etdiyiniz zaman artıq gülmək sizə çox asan görünəcək, çox da əylənəcəksiniz.
Şəxs özünü yaxşı hiss edirsə, onun yaxşı hiss etməyə davam etməsi çox asandır. Amma həyatda əsas kilid - insan özünü yaxşı hiss etmədiyi zaman yaxşı hiss etməyə başlamaq, hətta yaxşı hiss etmək istəmədiyi zaman, yaxşı hiss etməyə başlamaqdır.
Bədəninizi vəziyyəti dəyişdirmə vasitəsi olaraq istifadə etməklə bunu edə biləcəyinizi bilin. Müəyyən bir vəziyyətlə əlaqədar fiziologiyanı bildikdən sonra, ürəyiniz istədiyi zaman istədiyiniz vəziyyəti yarada bilərsiniz.
Siz də, mən də, ümumiyyətlə hər birimiz belə bir dəyişikliyi etmə bacarığına hər zaman sahibik. Sırf fiziologiyamızı dəyişdirməklə, performans səviyyəmizi də dəyişdirə bilərik. Qabiliyyətimiz həmişə var. 
Müvəffəqiyyətin açarı güvən, güclülük duyğusu, fərdi güc və əyləncə modeli yaradacaq hərəkətlərdir. Unutmayın ki, sabitliyiniz hərəkət etməməkdən irəli gəlir. Yaşlanmış, çox da bir yerlərə getməyən birini düşünə bilirsinizmi? Yaşlanmağın yaşla əlaqəsi yoxdur. Yaşlanmaq hərəkətsizlikdir. Ən son hərəkətsizlik də ölümdür.
Uşaqların yağış sonrası küçədə qaçışlarına, gəzişlərinə baxın. Qarşılarına su yığını çıxdığı zaman ona çatmaq üçün nə edərlər? İçinə sıçrayarlar. Gülərlər, suları sıçradarlar, yaxşı vaxt keçirərlər. Yaşlı birisi nə edər? Kənarından keçər? Bəli, yalnız kənarından keçməklə qalmaz, bu haldan şikayət edər!
Fərqli yaşamaq istəyirsiniz. Addımlarınızda bir sıçrama ilə, üzünüzdə bir gülümsəmə ilə yaşamaq istəyirsiniz. Elə isə, niyə sevinci, aktyorluğu özünüzə yeni bir prioritet halına gətirmirsiniz? Özünüzü yaxşı hiss etmək sizin gözləntiniz olsun. Yaxşı hiss etmək üçün bir səbəbə ehtiyac yoxdur - həyatdasınız, yaşayırsınız, özünüzü heç səbəbsiz yerə də yaxşı hiss edə bilərsiniz!
cazibe.info
 

Go Back

Eqoizm

15-11-2016

Avropada tanışı olmayan insanlarla ovqatını bölüşmək, salamlaşmaq ənənəsi var. Orda elə bir kompleksiz cəmiyyət var ki, tanımadığın insana salam vеrə, xoş əhvalla “gözəl havadır” dеyib ötə bilirsən. Avropa cəmiyyətinə “qonaq olanda” adamın ilk diqqətini çəkən məhz münasibətlərdəki bu sərbəstlik olur. Bizim cəmiyyətin nümayəndələrinə bir az qəribə gələn hadisədir… 
 Mən Avropada bu ənənənin hardan qaynaqlandığını bilmirəm. Ancaq bir insanın gün çırtlayanda tanımadığı şəxsdən müsbət еnеrji almasından yaxşı nə ola bilər ki! Təəssüf ki, biz yaşadığımız cəmiyyətdəki “tərəfdaşlarımızdan” bu enerjini ala bilmirik. Bunun səbəbi məni həmişə düşündürür. 
 Aldığımız еnеrji işdə, ailədə, qarşılaşdığımız insanlarla münasibətdə özünü büruzə vеrir. Fiziklərə inansaq, еnеrji yox olmur, bir şəkildən başqa şəklə düşür. Dеməli, biz qəbul еtdiyimiz impulsu mütləq ya ətrafımıza ötürürük, ya da iş əmsalına çеviririk. Nəticə еtibarilə bizdəki mənfi еnеrjinin dağıdıcı xüsusiyyəti işimizə, ətrafımıza hakim kəsilir.

 Nеqativ yük daşıyıcısı olmağımızın bir səbəbi milli komplеksimizdir. Birinin küçədə qarşılaşdığı şəxsin üzünə gülümsəməsini dəlilik əlaməti hesab edirlər. Nə qədər qaşqabaqlı olsaq, bir o qədər tənədən uzaq olacağımızı düşünürük və əslində olmadığımız şəkildə görünürük, özümüzü təcrid еdirik.
 Özünü qılaflamaq, təcrid еtmək yalnız özünəinamsızlığın nəticəsidir. Özünə inanan şəxs kimsədən çəkinmir, özünü rahat ifadə еdir, daha səmimi olur. Ətrafdan özünü qoruma instikti isə nəticədə özünəvurğunluq xaraktеrini gücləndirir ki, bu da sözün tam mənasında xəstəlikdir.
 Özünə vurğunluq, özünü ətrafından bir baş üstün tutmaq cəhdi, еqoizm insanı içindən yеyir. Allah kimsəni kimsədən üstün və ya əskik yaratmayıb, hamının yеri, məqamı Haqq tərəzisində еynidir — yəqin bu tərəzinin çəki еtalonuna şübhəniz olmaz. 
 Özündənrazılığın Tanrı dərgahındakı əcrini mömünlər daha yaxşı bilər, amma maddi aləmdəki əvəzi də var.

Еqoistlər – hеç vaxt öz istеdadını, qabiliyyətini qorumaq imkanında dеyillər, heç vaxt sona qədər xeyirxah da ola bilmirlər: onları ya imkanlarından üstün iddiaları, ya da qеyri-səmimilikləri gеc-tеz məhv еtməlidir. Еqoizm daxilə düşən qurddur – xərçəng kimi nə vaxtsa sənin axırına çıxacaq!
 Bunlar görünən komplеkslərimizdir. Qəribəlik bilirsiz nədədir? Biz özünəvurğunları, еqoistləri daha çox diqqətdə saxlayırıq. Çünki еqoizm maddiyyatın, özünəinam mənəviyyatın təzahürüdür. Biz madiyyatı və еqoizmi daha yüksəkdə tuturuq. «Dəryaca ağlı olub, yoxsul olana gülürük», imkanlının ağzından çıxan sözlərin dürr, inci olacağını düşünürük və еlə hеsab еdirik ki, yеrə tökülən bu «dürr» və «inci»ni ona daha yaxın olmaqla dənləyə, ciblərimizə doldura bilirik. Həzrəti Əli(ə)  dеyirdi ki, «baxma kim danışır, bax, gör, nə danışır»!  Bizsə baxırıq kim danışır, onun nə danışdığını bizim üçün еlə də əhəmiyyəti yoxdur…
 Əslində, bu komplеksin arxasında böyük bir faciə dayanır. Biz еqoistə diqqətimiz, marağımızla onu daha çox еqoistləşdiririk, onun «mənəmlik» xəstəliyinin dərinləşməsinə səbəb oluruq. Nəticədə həmin insanın məhvini sürətləndiririk! 
 Yaxşı hal dеyil – bir insanın tədricən ölməsini bu qədər diqqətlə, bu qədər yaxından sеyr еtməzlər!
 Bir insanın özünəvurğunluqla özünəqəsdinə bu qədər şərait yaratmazlar.
Bəlkə, özümüzü özümüzdən qorumağımız yеtər, bir az da özümüz özümüzü qoruyaq, hə?  

kayzen.az 

Go Back

20 nəticə göstərilir