Düşüncə Jurnalı

header photo

Nəticə göstərilir : "Ailə psixologiyası"

DAUN SİNDROMLU UŞAQLAR VƏ ONLARLA APARILAN REFLEKSOLOJİ İŞ

17-11-2017

 

 

Bu sindrom 1866-cı ildən məlumdur. İngilis həkimi Lanqdan Daun xarakter xüsusiyyəti olan bu xəstəliyi bir qız uşağında müşahidə edib və onu "monqolizm" adlandırıb. Ancaq asiyalı alimlərin xəstəliyin "monqolizm" adlandırılmasına münasibətindən sonra bu xəstəlik onu kəşf edən alimin şərəfinə "Daun sindromu" adını alıb. Bu uşaqlar bir-birlərinə oxşayır, stereotipləri eyni olur. Yəni onlarda boy qısa olur, əqli inkişafdan geri qalır, kəlləsi kiçik və yumru olub üz nahiyyəsində yastılaşır. Yanaqlar üzün yastılaşmış fonunda bir qədər üzə çıxır. Gözləri uzunsov və kiçik olur, göz yarığı çəp, göz bucağında dəri büküşlü, ağzı yarıaçıq, dili böyük, qarnı köpmüş, dişləri seyrək, əzələləri və oynaqları zəif inkişaf etmiş olur. Yəni monqoloid irqinə mənsub şəxslərə bənzəyirlər. "Monqolizm" adı da bu səbəbdən işlədilib.

Daun xəstəlik deyil sindromdur.

Bu sindrom, daha çox əqli inkişafda gerilik və digər organlarda qüsur əmələ gətirən, anadangəlmə bir xromosom anomaliyasıdır. Dölün inkişafı sırasında bir xromosomun artıq əmələ gəlməsi nəticəsində bu sindrom yaranır. Bədənimizin bütün hüceyrələrində xromosomlar vardır və genetik xüsusiyyətlərini daşıyırlar. İnsan hüceyrələrində  46 xromosom vardır. Normal olaraq insanların hər bir hüceyrəsində hər bir xromosomdan,biri anadan biri atadan olmaqla iki ədəd xromosom vardır. Daun sindromlu uşaqlarda isə müəyyən bir xromosomdan hər hüceyrədə iki əvəzinə 3 ədəd olur. Hər min uşaqdan təxminən ikisi Daun sindromu ilə dünyaya gəlir. Uşaqda Daun Sindromunun olma ehtimalı, hamilənin yaşı artıqdaca artır.

Daun sindromlu uşaqları üz görunüşlərinə görə seçmək asandır.

Onların boyu qısa, kəlləsi kiçik və yumru olub üz nahiyyəsində yastılaşır. Yanaqlar üzün yastılaşmış fonunda bir qədər üzə çıxır. Gözləri uzunsov və kiçik, göz yarığı çəp, gözbucağında dəri büküşlü, ağzı yarıaçıq, dili böyük оlur. Belə uşaqların əzələləri və oynaqları zəif inkişaf etmiş olur. Dişlərinə gəldikdə, Daun sindromu ilə doğulan uşaqlarda dişlər əyri olur və normal ardıcıllığa uyğun çıxmır. Onlarda ağız boşluğu normada olduğundan nisbətən kiçik, dil isə böyükdür. Bu sindromla doğulan uşaqların ovucları enli, barmaqları qısa, çeçələ barmaq bir az içəriyə doğru bükülmüş olur. Bir çox uşaqlarda göstərici barmaqla baş barmaq arasındakı məsafənin çox böyük olmasındadır.

Belə uşaqlarda məhdud anlama bacarığı, böyük və kiçik motor problemləri var. Uşaqların nitqində ləngimə, zəif eşitmə, görmə problemləri оlur. Onların immunitetləri də zəif olur və bu uşaqlar qulaq, göz infeksiyalarına meyillidirlər. Amma Daun sindromu ilə doğulan uşaqlar arasında əqli və fiziki cəhətdən inkişaf edənlərə də rast gəlmək mümkündür.

Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə, ölkədə 336 nəfər Daun sindromlu şəxs var. Onlardan 296 nəfəri 13 yaşa qədər, 21 nəfəri 14-17, 11 nəfəri 18-29 yaş arasında 8 nəfəri isə 30 və daha çox yaş qrupunda olanlardır.

Qeyri-rəsmi rəqəmlərə görə isə, Daun sindromlu uşaqların sayı 600-dən artıqdır.

Hal-hazırda Daun sindromunun tam müalicəsi mümkün deyildir buna  baxmayaraq, sindromun müalicəsində bəzi uğurlar əldə edilmişdir bunun üçün ilk olaraq onun simptomlarının tez müəyyənləşdirilməsi və müalicəyə başlanması zəruridir. Əslində, genetik-həkimlər üçün bu o qədər də çətin deyildir, çünki Daun sindromlu körpələr digərlərindən xeyli dərəcədə fərqlənirlər sadəcə diqqətli olmaq tələb olunur. Daun sindromunun əsas simptomu uşağın əqli və fiziki inkişafının digərlərinə nisbətən çox yavaş inkişaf etməsidir. Daun sindromlularının əqli inkişaf səviyyəsi 20 ilə 49 İQ arasında olur, amma istisnai hallarda daha az və ya çox ola bilər.

Yetkin bir Daun sindromlunun zəkası təqribən yeddi yaşlı normal uşağın əqli inkişaf səviyyəsinə bərabər olur. Daun sindromlu uşaqlar da, öz aralarında əqli səviyyələrinə görə bir-birlərindən fərqlənirlər, onların içərisində daha istedadlıları olur.  Əvvəllər belə düşünülürdü ki, Daun sindromlular əqli cəhətdən inkişaf etmir və inkişaf etdirilməsi də, mümkün deyildir. Lakin, onlarda yeriməyi, oxumağı,yazmağı rəqs etməyi yəni normal uşaqların bacardığı bir çox şeyləri öyrənə bilərlər. Bunu təmin etmək üçün yalnızca müəyyən olunmuş proqram əsasında Daun sindromlu uşaqlara kurslar keçilməsi lazımdır.

Daun sindromlu uşaqlara refleksoloji terapiya tətbiq edilə bilər.

Müasir dövrdə tətbiq olunan müalicə növlərindən biri də refleksterapiyadır. Refleksoloji terapiya nöqtəvi masaj terapiyasıdır. Mərkəzi və sinir sistemindən çıxan sinirlər bütün toxuma və orqanlardan keçərək ayaq altında və ovuc içində sonlanan sinirlərin ucluqlarının qıcıqlandırılması vasitəsilə baş beyinə və onurğa beyinə qıcıqların ötürülməsidir.Daun sindromlu uşaqlarda refleksoloji terapiya əsasən nitq,onurğa, əzələ - motor, həzm sistemi işlənir və yaxşı nəticə əldə edilir.

 

                  Nərmin Əliyeva

  Narınc Uşaq Psixologiya Mərkəzi, Gəncə filialı, Klinik  refleksoloq

Go Back

Bütün dərc olunanlar:

16-11-2017

c             

Dünyaya ilk gəldiyimiz an etibariylə,tanımağa çalışdığımız insanlar - ana və atamız...

Onlarla birlikdə həyatı,eşqi,sevgini və insanı anlamağa başlayırıq.Beləliklə,ata və ana hamımızın həyatında çox vacib bir təsirə sahibdir.Necə kişi,ya da necə qadın olunacağı...ya da necə bir münasibət yaşayacağımızı,duyğularımızı necə ifadə edəcəyimizi onları model alaraq,müşahidə edərək öyrənirik.Hər nə qədər ana və atamız bizə fərqli nəsihətlər versələr də,öyrənmə daha çox fizioloji olaraq reallaşır və beyin gördüyü şeyi təqlid edərək bədənə öyrədir.Və bizlər də refleksif bir şəkildə ata və anamız kimi davranırıq.

Valideyn rolları və bunun təsirləri üzərində aparılan tədqiqatlarda ata rolunun yox sayıldığı və valideyn dedikde ağıla sadəcə ananın gəldiyi haqqında bir neçə faktlar tapılmışdır.Ana daha çox ön planda olan,istiqamətləndirən,danışan,qavrayan və həll yolları tapmağa çalışmaqla bərabər,eyi zamanda həyat yoldaşı ilə uşaq arasındakı rabitədə vasitəçilik edən mövqedədir.Bu səbəblə,hər uşaqda olmayan və nə olduğunu maraqla gözlədiyi ata fiquruna qarşı inanılmaz bir maraq vardır.Və o marağı tapmaq üçün daima axıb gedər...Beləliklə,həmişə nəyisə tapmağa çalışan kişi halına çevrilir.Valideynləriylə olan münasibətində,qız dostuyla olan münasibətində,uşağıyla olan münasibətində,dostlarıyla olan münasibətində həmişə sirrli və maraq oyandıran şeylərin arxasıyca gedib durur...Sonra bir çox qarışıqlıq içində fikirləri daha da qarışaraq fərziyyələr zəncirində həbs olan biri halına gəlir...Bu təbii ki,sağlam bir hal deyildir.Çünki fərziyyələrlə reallıq arasında çox mühüm fərqlər vardır.Fərziyyələr sizin zehninizdə sonsuz ehtimallarla təxmin etdikləriniz və sizi çox yoran şeylərdir.Reallıq isə təkdir.Kişi demək istərsə deyər,ya da göstərmək istərsə göstərər.Atanızda və ya ananızda maraqlandığınız sualların cavablarını onlardan bir yolla ala bilərsiniz.Bu cavablar sizi qane etmirsə və axtarmaq,daha da anlamaq üçün həmin nöqtədə ilişib qalırsınızsa,deməli,orda problem vardır.

Niyə?

Heç fikirləşdinizmi,sağlam düşünə bilən bir ata və ya ana uşağının fikrinin onda qalacağını bilə-bilə suallarını niyə cavablamasın?-Bir çox səbəbi ola bilər,ancaq heç biri sağlam deyildir.Çünki uşaq hər şəkildə ata və anasının yaxşı və əmin-amanlıq içində olduğunu bilmək istər.Ancaq bu şəkildə uşaq özünə daha rahat konsentrasiya ola bilər.Əgər ata və ana bunun fərqində deyilsə,uşağından daha çox özünə və öz ehtiyaclarına konsentrasiyalı bir valideyndir.Beləliklə,orda ciddi bir problem olduğunu göstərir.Çünki valideyn öz ehtiyaclarındansa uşağının ehtiyaclarını ön planda düşünməsi vacibliyini valideyn öhdəliyindən gəldiyini bilmək məcburiyyətində olan kişidir.

Bəs əgər valideyn bunun fərqində deyilsə uşaq nə etməlidir?

Cavab:Başqalarını anlamaqdan və kəşf etməkdənsə,konsentrasiya olub özlərini anlamağa çalışmalıdır.Çünki ancaq bu şəkildə həyatda nə istədiyini və nə istəmədiyini kəşf etmək şansı olur.Hər uşaq öz ana və atasında əksikliyini hissetdiyi şey hər nəysə onu tamamlamağa çalışaraq öz uşağını yetişdirər.Doğru ata və ya doğru ana deyə bir anlayış yoxdur.Çünki doğru və yanlış kişidən kişiyə dəyişir.

Necə?

Psixoanaliz və psixologiya tarixinə adını yazdıran Freydin uşaqlığına birlikdə nəzər salaq.Az saylı millətlər üçün çətin olan bir dövrdə Viyanada yaşayan yəhudi köklü bir ailənin uşağıdır Ziqmund Freyd.Freyd bir gün atasıyla birlikdə yolda yeriyərkən,bir grup insanın nalayiq sözlərinə məruz qalır.Freydin atası qara geyimi və furajkasının içinə özünü biraz daha gizlədərək,oğlunun əlini sıxıca tutar və özünə doğru çəkər.O anda Freyd bu vəziyyətdən nifrət edər və öz-özünə”mən əsla atam kimi başqalarının məni alçaltmasına və əzməsinə icazə verən biri olmayacağam”deyir.Freydin rəsmlərinə də baxdığımızda,həmişə tək qaşı qalxıq,əlində siqaret olan və həyata meydan oxuyarcasına hərəkət edən biri kimi bizə özünü tanıdır.Aradan zaman keçir və Ziqmund Freydin uşaqları olur.Uşaqlarında biri olan Anna Freyd atasının sağ qolu şəklində Freydin işlərində köməklik edər.Anna etdiyi işlərlə psixoanaliz aləmində adı eşıdilən biri halına gəlir.Aradan zaman keçir ve Anna Freyd deyir ki,”Atam həyatda ən qiymətli şeylərdən biri olaraq öz işini görürdü,mənim də onun kimi olmağım üçün səy göstərdi və məni azad buraxmadı.Mən öz uşağımı azad buraxacağam”

Uzun sözün qısası,adınızı tarixı yazdıran biri də olsanız,bu həyatda “mükəmməl insan”anlayışı yoxdur.Hər insanın əksik nöqtələri də,müsbət nöqtələri də vardır.Hər insan valideynləriylə olan münasibətində bir şeyləri daha fərqli etməyə,tamamlamağa çalışır.Çünki böyüyərkən konsentrasiya olduğu şey,əksikliğini hiss etdiyi şeyi necə tamamlayacağı istiqamətində dəyişir.Tamamladığı an etibariylədə öz doğru və öz yanlışlarına görə uşağını yetişdirir.Bəzən insanlar ata və analarıyla bağlı əksikliklərinə konsentrasiya olaraq düşünürlər ki,”niyə mən əvvəlki kimi ata və anamı çox sevmirəm?”Bu sualın cavabı əslində asanddır...Çünki həmin ata və ananın sizə etdiyi müsbətlərdənsə,daha çox mənfilərə konsentrasiya olursunuz.

Fikirləşin ki,8 uşaqlı bir ailənin fərdi olan Ziqmund Freydə daha yaxşı çalışa bilməsi üçün evin işıqlandırması ən yaxşı olan,tək petrol lampalı otağı verilmişdir.Evin digər fərdləri şam işlətməyə və 3 yataq otağına sığınmağa məcbur qalmışlar.Digər tərəfdən,ailəsini dərk etməyə çalışırkən həyatımıza,elm tarixinə adını qürurla yazdıran bir insan olmuşdur.

Öz-özümə daima düşünürəm.Görəsən,Freyd uşaqlığına aid atasıyla bağlı xatırladığı hekayədə ona nalayiq sözlər deyən topluluğa boyun əyərək,səssiz qalan atasının əslində oğlunu qorumaq məqsədilə elə hərəkət etdiyini anladığı üçün “Üzr istəmək sənin haqsız olduğun,qarşı tərəfin haqlı olduğu mənasına gəlmir.Verdiyin dəyərin egondan yüksək olduğunu ifadə edir.” deyə belə bir fikir işlətmişdir?

Nəticə etibariylə,Psixoanaliz tarixinə adını yazdıran Freyd dahi qızı Anna tərəfindən tənqid obyektinə çevrilmişdir.Burda vacib olan nöqtə heç kimin mükəmməl olmadığı məntiqiylə uşaqlara verilməsi lazım olan ən qiymətli şeyin “sevgi” olduğu məntiqini formalaşdırmaqdır.Ana və ya ata fərq etmir,uşaq daima valideynlərindən nəvaziş,güvən,sevgi duyğusunu almaq istəyir.

Uşaqlarınızı sevginizdən,məhəbbətinizdən məhrum etmədiyiniz müddətcə sağlam bir nəsli yetişdirirsiniz deməkdir.Çünki həyatda sevgidən güclü bir duyğu yoxdur.

 

   Tərcümə etdi: Nəzrin Kərimli ( Narınc Könüllü qrupunun üzvü)

  Bakı Dövlət Universiteti, "Sosial elmlər və Psixologiya" fakültəsi, 2-ci kurs.

 

 

Go Back

Uşaqlar və cəza

11-11-2017

Ana-ata olaraq qaydaları qoymaq nə üçün vacibdir?

Uşağınızın xoşbəxt olmağını istəyirsinizsə onun bəzi arzu və istəklərinə yox deyə bilməli və riayət etməli olduğu qaydaları öyrətməlisiniz. Uşağa isti, güvənli bir ailə mühiti yaratmaq, paylaşmağı, başqalarına hörmət etməyi öyrətmək və sağlam bir özgüvən formalaşdırmaq üçün kömək etmək valideynlərin ən vacib işidir.

İlk aylardan sonra uşaqlara bəzən istək və ehtiyaclarını ödəməyi təxirə salmağı öyrətmək lazımdır. Bunun üçün uşağa dünyanın onun ətrafında dönmədiyini anlatmaq lazımdır. Gərginliyini kontrol etməyin vacibliyini başa düşməlidir. Bunun üçün :

  • Uşağınıza ağlama, mızıldanma, əsəbləşmə hərəkətləri etdiyi zaman istəklərinin yerinə yetməyəcəyini öyrətməlisiniz.
  • Hər istək və ehtiyacın həmin andaca yerinə yetirilə bilməyəcəyini izah etməlisiniz.

 

Uşaqların arzuolunmaz davranışları ilə necə baş çıxara bilərsiniz?

Əksər hallarda valideynlər pis hərəkətləri cəzalandırır və cəzalandırdıqları  davranışın sonlanacağını düşünürlər. Ancaq düşünülənin əksinə cəza çox zaman əks təsir edir, arzuolunmaz hərəkətləri daha da artırır.

Cəzanın ən pis nəticəsi valideyn-uşaq münasibətinin zədələnməsi və uşağa fiziki və psixoloji zərbənin vurulmasıdır.

Cəza həm fiziki (vurmaq, döymək şəklində), həm də sözlə (uşağı alçaltmaq və sevgini əsirgəmək şəklində) ola bilər. Bu növ cəzalar nəticəsində:

  • Uşaq sırf cəza almamaq üçün pis hərəkətləri təkrarlamaya bilir ;
  • Elədiyi pis hərəkətin nəticəsini anlayıb, bir daha etməməsi üçün fürsət tanınmamış ola bilir ;
  • Pis hərəkətindən ötrü özünü günahlandırmaq əvəzinə, başqasını günahlandırır, uşaqda valideynə qarşı kir yaranır ;
  • Cəza aldığı üçün uşaq özünü aciz hiss edə bilər ;
  • Böyükləri nümunə alaraq özü də, eyni üsullarla problemləri həll etməyə çalışa bilər ;
  • Cəza almamaq üçün pis hərəkətləri gizli-gizli təkrarlaya bilər, yalan danışmağa başlayar.

Cəza əvəzinə istifadə edə biləcəyiniz üsullar :

  • Təkrarlanmasını istəmədiyiniz davranışı açıqca başa salıb, hansı hərəkəti niyə etməməli olduğu haqqda məlumat verməlisiniz.
  • Niyə pis hərəkəti təkrarladığını düşünüb nəticə almaq üçün fərqli çıxış yollarını axtarmaq lazımdır.
  • Arzuolunmaz hərəkəti niyə etdiyini tapdıqdan sonra mühiti dəyişdirərək təkrarlanmasının qarşısını ala bilərsiniz.
  • Görməzdən gələ biləcəyiniz davranışları gözardı edib, istədiyiniz kimi davrandıqda təqdir etməlisiniz.
  • Davranışının nəticəsini yaşamasına imkan verməlisiniz.

 Sonuncu üsulu bütün bu davranış dəyişdirmə cəhdlərini dəfələrlə təkrarlamağımıza baxmayaraq arzuolunmaz davranışı davam etdirdiyi zaman tətbiq etməliyik. Məsələn, iki uşağınız TV kanalları mövzusunda tez-tez mübahisə edirsə, bunun olmaması üçün bütün üsulları tətbiq edib nəticə ala bilmirsinizsə, o zaman televizoru söndürərək davranışlarının nəticəsini yaşatmaq lazımdır. Nəticə olaraq böyüklərin məqsədi uşaqların arzuolunmaz davranışlarını azaldıb müsbət davranışlarını artırmaq və müstəqil həyata hazırlamaqdır.

Uşaqlarınızın doğru və yalnışı ayırd edə bilən, özgüvənli olmasını istəyirsinizsə onlara vaxtında və gərəkli olan mükafatlandırma və cəza üsullarını tətbiq edin.

 

                                                                    Əliyeva Leyla.

                             Narınc Uşaq Psixologiya Mərkəzinin Gənclik filialının psixoloqu. 

Go Back

Ailədə boşanmalar

01-11-2017

Əvvəlki illərə nəzər salsaq sttistikaya görə boşanmaların sayı son günlərdə daha da artıbdır. Eyni zamanda da sanki, cəmiyyətin boşanmalara qarşı münasibəti  dəyişilib, hətta deyərdim ki, çox adi qəbul ediblər. Sizcə boşanmalara qarşı yanaşma adiləşdikcə say etibarı ilə boşanmış ailələr çoxalmırlarmı? Əlbəttə çoxalır. Bəs görəsən səbəb nədir? Sosial yaşantımı, maddi durummu, yoxsa psixoloji təsirlərmi?

Ailənin sosial “yaşam tərzi” dedikdə cəmiyyətdə tutduğu mövqe, özünü cəmiyyətə təqdimi, ailə içi, kənar insanlar, qohum-tanışların təsiri, insanın sərbəst yaşama prinsipləri, rol gözləməmlərinin normal olmaması və s.

Maddi durum dedikdə isə insanın maddi istəklərinin ödənilə bilməməsi, ətraf insanların yaşam tərzinə baxdıqca insanın istək tələbatı da oyanır və ödənilməmiş tələbat isə bir başa insan duyğularına təsir edir. Bu zaman psixoloji problemlər baş qaldırır. Gərginlik, sinir sisteminin oyanıqlığı, əhvalın kəskin dəyişməsi, mühit və reallığı qəbul etməmək insanı bir-birini başa düşməz hala gətirir. Ər-arvad bir-birlərini anlamırlar, komprimisə getmək istəmirlər, hər kəs özünün haqlı olduqlarını sübut etmək istəyir.

Ailədə çox vaxtda boşanmalar xəyanət üstündə də yaranır. Xəyanəti bağışlamaq olarmı? Sualı birmənalı şəkildə yox, hər kəsin anlayacağı, qəbul edəcəyi şəkildə cavablandıracam.

Xəyanət bağışlanmaz olsada amma xəyanəti yaradan və insanı xəyanətə sürükləyən səbəbləri gözdən keçirdək. Sevgi doyumsuzluğu, edib-elektro kompleksin tamamlanmaması həyatının müəyyən hissəsində düşdüyü boşluqlar, keçmişdə yaşadığı psixoloji travmalar, Depresiya (nəzərə alsaq ki, kişilər depresiyaya düşəndə bu durumdan çıxmaq üçün zərərli vərdişlərə meyl edirlər. Spirtli içki qəbul etmək, qumar, siqaret, xəyanət və s.) davamlı konfilikt, kənar insanların ailəyə müdaxiləsi iradə zəifliyindən təsir alta düşmə və s.

Bunlar hamısı xəyanətə sürükləyən səbəblərdir. Bəlkə ilk növbədə bunları aşkara çıxarmaq və bu psixoloji durumu ortadan qaldırmaq lazımdır. Xəyanət baş veribsə xəyanətə yox, problemi həll etməyə yönəlməlidir.

Əksər xanımlar düşünür ki boşanandan sonra artıq problemim azalacaq. Çünkü onu əsəbləşdirən hal ona xəyanət edən kişi ilə bir yerdə qalmasıdır. Deyirlər ki,- onu görməsəm daha rahat olaram. Nəzərə alsaq ki, bu duyğular həmin vaxt üçün keçərlidir. Sonrakı vaxtlar qəzəb, nifrət hissi azaldıqca peşmançılıqlar önə çıxır. O anda da qadın ya acığa düşüb intiqam, qisas zəminində hərəkət edir, istəmədikləri evliliyə, yeni bir münasibətə baş vurmuş olurlar. Sonra da özlərinə ikinci bir travmanı yaşadırlar, ya da tərk edilmiş, aldadılmış düşüncələrlə yaşayaraq psixoloji durumlarını pozurlar.

Boşanmalar uşaqların psixoloji durumuna necə təsir edir.

Nəzərə alsaq ki, ailə tək ər-arvad münasibəti demək deyildir. Həm də ailədə övlad varsa ata və ana obrazı kimi uşaqlarına valideyinlik məhsuliyyəti çiyninə almaq deməkdir. Uşaq valideynlərinin arasında baş verən konfilikti normal qəbul etmir.

Ailədə boşanmalar uşaqlarda bir sıra psixoloji pozuntulara iz açır. Onları həm daixili, həm də xarici aqressivliyə yönəldir.

Daxili aqresivlik dedikdə valideyinin boşanmasını təbii ki, uşaq normal qəbul etmir. Hətta deyərdim ki, utanc yaşayır. Baş vermiş hadisəni daxilində həddindən artıq şişirdir və daxili stres keçirdir. Davranışında xoşa gəlməz pozuntular olur. Gecə yuxularında diksinib oyanmalar, sayıqlamalar, enurez (gecə yerini islatma), utancaqlıq, özünə qapanma, özgüvənsizlik, ünsiyyət halları müşahidə olunur.

Xarici aqressivlik, dostlar, sinif yoldaşlar və ətrafdakı insanlarla aqressiv münasibət, ünsiyyətində kobudluq, qisas almaq iddiası, vurmaq, dağıtmaq və s.

Buna görə ailə boşanmadan öncə uşaqlarının psixoloji durumunu da nəzərə almalıdır.

        

Ofelya Məmmədova

klinik psixoloq

Go Back

MODERN AİLƏ

27-10-2017

Psixologiyanın öyrənilməsi, yəni insan ruhunun / ağılının öyrənilməsinə duyulan maraq insanlığın həyat və dünyanin, sonra isə kainati anlamaq istəməsinin ən təmiz göstəricisidir. Bunun üçün cəmiyyətimizin gələcək  inkişafı  sağlam dəyərlər sağlam psixoloji maariflənməsi bu gün qlobballaşan dünyada ailə psixologiyasının inkişafı mühüm aspektdən təsir göstərir.                                                                                                       Ailə psixologiyası; fərd, yoldaş və ailələrin əlaqələrində yaşadığı duyğu, düşüncə və davranışlara diqqət və bu sahələrdəkI  problemləri ələ alır. Sistem nəzəriyyəsi ilə ailəni kavramlaştırır. Ailə fərdlərinin psixoloji  funksiyalarında; ailə dinamikası həyati  rol oynadığını ancaq, ailənin keçmişdə yaşadıqlarının və indiki ekoloji  faktorların də əhəmiyyətli olduğunu vurğulayır. Ailə cəmiyyətin ən kiçik həyat  vahididir. Sağlam bir cəmiyyət, ruhi istiqamətdən sağlam fərdlərin yetişdiyi ailələr ilə mümkündür. Bu mənada ailə fərdlərinin məlumatlandırılması və təhsili əhəmiyyət daşımaqdadır.  İkinci modulların evlilikdə əlaqə problemləri ələ alınmaqdadır. Üçüncü bölmənin mövzusu isə ailədə cinsəllik və cinsi funksiya pozuqluqlarının. Dördüncü modul; uşaq, yeniyetme  və ailə əlaqələrinin yanında maneəli usaqlari ıolan ailələrin problemlərinə diqqət yetirir. Ailə və şiddət anlayışı, şiddətin növləri, şiddətin mənşəyi və ailə içi şiddət beşinci modulların məzmununu təşkil edir. Altıncı modulların fiziki və ruhi xəstəliklərin fərd və ailə üzərindəki   təsirləri ələ alınaraq sıx görülən ruhi xəstəliklər haqqında məlumat verilir. Yeddinci modulların stress və zədə anlayışları ələ alınaraq zədənin fərd və ailə üzərindəki  təsirlərinə dayanilmaqdadir. Səkkizinci və son modulların isə ailə təhsili mövzusunda məlumat verilir. Ailə sözcüyü tez istifadə edilməsinə baxmayaraq üzərində uzlaşılmış tək bir tərifi yoxdur. Azerbaycanca  lüğətdə, ailə; evlilik və qan bağına söykənən, ər, arvad, uşaq, qardaşlar arasındakı əlaqələrin meydana gətirdiyi cəmiyyət içindəki ən kiçik birlik olaraq təyin olunmuşdur.   ailə, içində insan növünün çıxarıldığı, cəmiyyətə hazırlanma prosesinin ilk və təsirli şəkildə meydana gəldiyi, cinsi əlaqələrin təşkil edildiyi, yoldaşlar və ana-babalarla uşaq arasında isti, güvən verən əlaqələrin qurulduğu, iqtisadi tədbirlərin az ya da çox yer aldığı bir ictimai təşkilatdır. Özünə inam  isə ailəni, əleyhdar cinsdən iki yetkin adamın qanuni ve en enevi  bağlara uyaraq qurduqları bioloji, psixoloji və ictimai funksiyaları olan bir təşkilat olaraq təyin etmişdir. Daha geniş mənada ailə; bir-birlərinə bioloji və / və ya psixoloji bağlarla bağlı, sosial, iqtisadi və romantik qarşılıqlı olan və özlərini eyni dam altında birlikdə həyatın bir parçası olaraq qəbul edən fərdlər olaraq təyin olunmaqdadır. Evlilik isə, qarşı cinsdən iki adamın birlikdə yaşamaq, yaşantıları paylaşmaq, uşaq etmək və yetişdirmək kimi məqsədlərlə etdikləri bir müqavilə olaraq təyin olunmaqdadır . Sosioloji baxımdan ələ alındığında 3 tip ailə vardır: ənənələrə sadiq geniş ailə: 2 çekirdek aile: 3 keçidli ailə …                                                                      Cəmiyyətlərdəki  dəyişikliklər; ailənin təməli, funksiyaları və ailə fərdlərinin rolları mövzusunda dəyişməsi də özü ilə gətirmişdir. Müasir cəmiyyətlərdə ənənəvi olaraq qəbul edilən nüvə ailə, keçid ailəsi və geniş ailənin yanında yeni ailə növləri ortaya çıxmışdır. Tək valideyinli  ailə, boşanmaların artımıyla birlikdə əksəriyyətlə qadınların valideyn olduğu ailelerdir. Yenidən evliliklər (ögey ailələr), boşanma və ya yoldaşın itkisi sonrası yenidən evlenmelerle ibarət ailelerdir . Ailə sisteminin müalicəsi son 50 ilin yigimidir  və bir çox psixoterapevt və psixiatrların qatqısı olmuşdur. Alfred Adler’i ailə müalicəsi tətbiq etmək üçün ilk teorik olaraq göstərə bilərik. Adler, ailənin uşağın inkişafının doğum əmrindən təsirləndiyini və hər bir davranışın bir məqsəd üçün edildiyini söylədi. Adler görə, valideynlər və uşaqlar, ümumiyyətlə, mənfi qarşılıqlı əlaqədədirlər. Bu iki yanlış motiv və yanlış motivlərdən qaynaqlanır. Burada terapevt, onları keçmişə göndərərək, indiki zamanda diqqət mərkəzində olan pedaqoq və təhrikçi rolunu oynayır. Çox nesilli  ailə terapiyası modelini  Murray Bowen tərəfindən psixoterapeyaya daxil edilmisdir. Burada başdan sona qədər köçürülən ailənin nümunələri ən azı üç nəsildə işlənir. Ailə üzvlərindən birində mənəvi problemlər aradan qaldırılmasa digər nəsillərə ötürülür. Buna görə dəyişiklik ailənin bütün üzvlərini əhatə etməlidir. Bowen teoremində ən əhəmiyyətli xüsusiyyət özünü fərqləndirir. Buradakı düşüncə və düşüncənin psixoloji ayrılığı və fərdlərin başqalarından müstəqilliyi. Psixoterapevtlər burada təlimat rolu və müstəntiq mövqeyindədir. Terapiya prosesində, üçlü olaraq adlandırılan iki ailənin üzvlərinin  terapevte tabe olmasina  calisilir. Virginia Satir, ise maraq anlayışlarına və ailə müalicəsinə təsir göstərdi  güclü və yetişən aile əlaqələrinin  qurulması əhəmiyyətini vurğuladı. İnqilab prosesi modeli adlı nəzəriyyədə ünsiyyət və gələcək məqsədlər ailə içində qarşılıqlı əlaqə. Özünə hörməti artırır və cəmiyyətə müvafiq ünsiyyət və qarşılıqlı əlaqə yaratmağa kömək edir..     Birlikdə həyat (cohabitation) isə, evlenmeden  ya da başqa bir deyişlə rəsmi nikah olmadan birlikdə həyat yasamaq olaraq təyin olunar.Saglam ailelerin gosdericileri:bagliliq;teqdir etme;birlikde vaxt kecirmeye istekli olmaq;dialoq qurmaq empati qurmaq; krizlərə sosial devalivasiyalara birlikdə qəbullanmaq; ailə üzvlərindən zəif fərdlerin daima dəstəkləmək; ailədəki rolların böyük kiçiyin yerini bilmək.                  

Validə Abbasova :Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu

PCC.AZ

Go Back

PEŞƏ FƏALİYYƏTİNİN ƏR – ARVAD MÜNASİBƏTLƏRİNƏ TƏSİRİ

08-09-2017

Ailə, ailədaxili münasibətlər ər və arvadın peşə fəaliyyətinin onlara təsiri tarixən filosof və sosioloqları, psixoloqları dərindən maraqlandırmışdır.Cəmiyyət dinamikdir, yeniləşməyə və müasirləşməyə meyillidir. Ailədə mənəvi psixoloji iqlimin yaradılması, ailənin ideya, mənəvi estetik sərvətlərinə dəyərin qoyulması  onun möhkəmliyinə dayanıqlı olmasına şərait yaradır. Ailədə sağlam, psixoloji mühit  yaratmaq üçün,  ər və arvad   arasında daim  qarşılıqlı anlaşma mövcud olmalıdır. Ailə daxilində ərlə, arvadın qarşılıqılı münasibətləri, onların peşə fəaliyyətinin ailədaxili münasibətlərə müxtəlif təsiri hər zaman psixologiya elminin aktual problemlərindən biri olub. Cəmiyyətin kiçik modelini və özəyini təşkil edən ailə, ailədaxili münasibətlər öz  dinamik inkişafı ilə diqqəti hər zaman  cəlb edir.

Müasir dövrdə inteqrasiya prosesinin güclənməsi və ictimai-siyasi dəyişikliklərin geniş vüsət alması  bir çox sosial-psixoloji problemlərin ortaya çıxmasına  səbəb olmuşdur. Sürətlə modernləşən bu dövr yeni dəyərlərin yaranmasına və ailədaxili münasibətlərin  formalaşmasına öz təsirini bir mənalı göstərmişdi. Ailə öz həyat tərzini insan münasibətlərinin müəyyənləşmiş qanunları ilə reallaşdırır. “Ailə strukturu – ailə üzvlərindən və ailə bütövlüyünü şərtləndirən münasibətlərdən ibarətdir. Ailənin strukturunun tələbata uyğunluğu şəxsi keyfiyyətlərin formalaşmasına analoji təsir göstərir”. Ailə  inkişaf dinamikası  mürəkkəb və çoxcəhətli  proses olan,  insan həyatı üçün olduqca böyük əhəmiyyət kəsb edən, cəmiyyətin özəyi hesab olunan  bir mühitdir.Ailənin taleyi,bu həyatın fərəhli,uğurlu olub –olmaması ərin və arvadın bir birinə məhəbbəti ilə yanaşı,həm də şəxsiyyətindən asılıdır. Ailə mədəniyyəti  bir – birinə hörmətdən ,səmimi münasibətdən, qarşılıqlı etimaddan, fikir və hisləri qarşılıqlı etibar tərzində  bölüşməkdən,yeri gələndə birinin digərinə qarşılıqlı güzəştə getməyindən,ağıllı və təmkinli yaşayışından yaranır. Sosial – iqtisadi şərait dəyişdikcə maddi tələbat ödənilsə belə ailə münasibətlərinin pozulması ailə münaqişələri və mürəkkəb situasiyaların qarşısında, səriştəsizlik, ailə cütlükləri arasında harmoniyanı pozaraq konfliktli situasiyalara  zəmin yaradır. Təcrübə göstərir ki, yalnız yaxşı maddi təminat ailənin xoşbəxtliyi üçün azdır.

Hər bir insan öz gələcək həyatını təmin etmək məqsədi ilə  hər hansısa peşəsahibi olur. Ailənin   maddi və mənəvi təminatı qarşılıqlı münasibətləri, ünsiyyəti, psixoloji mühiti digər amillərlə yanaşı ər və arvadın fəaliyyət sahələrindən, o cümlədən məşğul olduqları peşədən onun xüsusiyyətlərindən çox asılıdır. Qeyd etmək lazımdır ki,hər peşənin özünə uygun psixososiofizioloji tələbləri (həyata baxış bucağı, qidalanma və danışıq üslubu, geyim tərzi, fizioloji olaraq bədən quruluşunda gedən dəyişikliklər, cəmiyyətdə,ailədə övladları ilə münasibət vərəftarında fərqlilik,zövqlərin müxtəlifliyi və.s mövcuddur. Hərbiçilərin sənətşünasların, prokuror, vəkil, qazmaçı, bərbər, idmançı, həkim, müəllim, cəza cəkmə müəssələri işçilərinin, fəhlələrin və s. peşələri fərqli olduğu kimi,  peşələrindən irəli gələn psixomodellərinin  də fərqli olması normaldır.

Hüquq mühafizə orqanları və güc strukturlarında işləyən əməkdaşların (kişi,qadın) baxışları sərt, nitqləri lokanik, hətta səs tonları qalın və əmiranə olur. Məsələn, elmi-pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olan insanların adətən bənizləri solğun hərəkətləri ləng, açıq havada az olduqlarından onların hətta somatikalarında deformasiya baş verir. Hətta müxtəlif  peşə sahibləri  həmin peşədən ayrıldıqda belə bir sıra əlamət və keyfiyyətləri qoruyurlar. Ümumiyyətlə peşə fəaliyyətindən irəli gələn xüsusiyyətlər ailədaxili  münasibətlərə də təsir edir.  Ailə sahiblərinin peşələrindən irəli gələn  davranış  tərzi  bir başa  ailələrinə də siraət edir.

Bir çox tədqiqatçıların fikrincə ər və arvadın qarşılıqlı  münasibətlərində peşə fəaliyyətinin müxtəlifliyi, eyniyyəti, ailədaxili münasibətlərin formalaşdırılmasında əsas amillərdən biridir. Peşələrin eyniyyəti və ya fərqliliyi ər  və arvad arasında münasibətlərdə uzlaşma yaratdığı kimi, konfliktli situasiyalara da səbəb ola bilər. Ailədaxili münasibətlərin formalaşmasında cəmiyyətdə mövcud olan etalon və stereotiplər də mühüm rol oynayır. Peşəsindən asılı olaraq davranış tərzi,kişinin və ya qadının dominantlıq xüsusiyyətləri   psixoloji  aspektdən mental dəyərlər çərçivəsində öz əksini taparaq ailədə özünün dolğun ifadəsini göstərməlidir.

Sağlam ailə mühitində böyüyən övladların cəmiyyətdə bir şəxsiyyət kimi formalaşmasına təkcə sosial – iqtisadi və ya sosial psixoloji amillər deyil, həmçinin ər və arvadın peşə fəaliyyəti, onların həyata baxış bucağı, təfəkkür tərzi  də mühüm  təsir göstərir. Bir sıra hallarda peşə fəaliyyətinin yaratdığı psixoloji atmosferin ailənin sosiomühitinə tənzimlənmədən daxil olması, konfliktli situasiyalara səbəb olur. Lakin istər fərqli, istərsə də eyniyyət təşkil edən peşə sahiblərinin peşələrindən  irəli gələn psixoloji  iqlimi  idarə edərək ailədaxili münasibətləri formalaşdırmaları, ailədəki  sağlam psixoloji mühitin yaranmasına və formalaşmasına təsir edə bilər. Tutduğu vəzifədən asılı olmayaraq ər və arvadın həmrəyliyi,birliyi  sağlam ailə üçün tərbiyə faktorudur. Peşə fəaliyyətindən irəli gələn psixoloji atmosferin düzgün idarə edilməməsi, ailədaxili mühiti gərginləşdirə  biləcəyi kimi, düzgün idarə olunduqda  bir ahəng yarada bilər. Yuxarıda qeyd olunan faktlar onu  göstərir ki, ailədaxili münasibətlərin formalaşmasında cütlüklərin bir-birinə təsiretmə anlamında peşə fəaliyyəti və onun özəlliklərinin  böyük rolu vardır.

Gülər Məmmədova

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu

pcc.az

Go Back

AĞLAMAĞIMIZIN SƏBƏBİ NƏDİR?

01-08-2017

Hamımız doğular doğulmaz ağladıq. Bəzən süd vəzisi istədiyimiz zamanlarda gəlmədi, yenə ağladıq. Anamız-atamız bizdən bir az uzaqlaşanda, geri qayıtmayacaqlarını zənn edib ağladıq. Uşaqkən dəfələrlə yıxıldıq ağladıq. İstədiyimiz müvəffəqiyyəti əldə edə bilməyincə, biri canımızı yandırdığında, ürəyimiz qırıldığında, bizə və ya sevdiyimiz birinə bir şey olacaq deyə qorxduğumuzda, sevdiyimiz canlıları itirdiyimizdə ağladıq və ağlayırıq. Yaxşı ağlamalarımız arasında fərq var mı? Ağlamağın altında yatan dinamiklər nələrdir? Niyə ağlayırıq?

 

Psixologiya professoru  Provine'e görə ağlamaq lazım olduğu qədər əhəmiyyət verilməyən və hətta pis bir davranış olaraq təyin oluna bilən lakin daxili dünyada baş verənlər haqqında dərin məlumatlar verən bir davranışdır. Provine ağlamağın altında yatan səbəblərin yaşa görə dəyişdiyini ifadə edir:

 

 "Yetkinlikdə ağlamalar seyrəkləşir və daha sakit bir hal alır; hıçqıra-hıçqıra və iç çəkərək ağlamaq yerinə əksəriyyətlə yalnız gözyaşı tökürlər və yetkinlikdə  göz yaşlarına səbəb olan zədə fiziki olmaqdan çox romantikdir. Buna qarşı, niyyətli və ya niyətsiz, fiziki və ya emosional səbəbli, yetkin və ya uşaq olaraq ağlamağın mənası eynidir: "Köməyə ehtiyacım var". Paradoksal şəkildə, kömək çağırışı olan yetkin ağlamaları daha səssiz və məhrəmi; ümumiyyətlə evdə və xüsusi birinin iştirakı  ilə reallaşır. Özünü dayandırma sisteminin inkişafı yetkinlərə harada və nə zaman ağlayacağına qərar vermə şansı təqdim edir. " Provine'e görə ağlamaq və gülmək bir-birini tamamlayan davranışlardır. Buna  görə Provine, bizi -Ağlama fiziologiyasını daha yaxşı anlamaq üçün- ağlamanı və gülməyi birlikdə düşünməyə dəvət edir:

 

"Araşdırmaçılar tipik bir ağlama və ya gülmənin olub olmadığını müzakirə edir, ancaq mən ağlama və gülmə səsləri arasındakı kəskin fərqi bilmənin, bu davranışları analiz etməyə çatacaq məlumatı təmin etdiyini düşünürəm. Ağlamaq uzun, davamlı, səsli və saniyədə bir sıxlıqla nəfəs alverinə səbəb olan bir davranışdır. Bir körpənin 'ıngaaa'sını düşünək. Ağlayışlar  saniyədə bir sıxlıqla təkrarlanır, bu müddət bir nəfəs alma-vermə dövrünün müddətidir. Buna qarşı, gülmək uzun davamlı olmayan, ümumiyyətlə səsin çölə verildiyi ( 'hahaha' kimi) bir davranışdır, hər hecanın deyilməsi saniyənin on beşdə biri qədər davam edir və saniyənin beşdə biri müddətdə bir təkrarlayar. "

 

Ardınca ağlama ilə gülmənin maraqlı bir ortaq xüsusiyyəti olan iradə xarici sıx şəkildə istifadə edilməsini (perseverasyon) açıqlayır:

 

 

"İki davranış üçün də bir bağlama düyməsi yoxdur.. Çox vaxt ağlamaq daha çox ağlamağa səbəb olur. Eyni şəkildə gülmək də daha çox gülməyə səbəb olur. Məsələn, komediya klublarında ana nümayişdən əvvəl tamaşaçıları alışdırmaq üçün başqa komediya nümayişləri təqdim edirlər, bir müddət sonra o qədər də komik olmamasına baxmayaraq idarəsizcə güldüğünüzü fərq edirsiniz. İşin özü, istəkli nəzarət yalnız ağlamanı və ya gülməyi başlamazdan və bitirmək görülür deyə bilərik. "

Provine son olaraq, romantik gözyaşlarının funksiyasını sorğulayır. Əgər hıçqıraraq ağlamaq kömək çağırışına çevrilibsə səssizcə tökülən göz yaşlarının təkamül keçirməsinin səbəbi nədir? Kiməsə görə, səssizcə tökülən gözyaşları bədənin antiseptiği olan və gözü təmizləyən lizozim maddəsi daxildir. Romantik olmayan qabaqlayıcı gözyaşlarının gözlərdəki bir zədəni, fiziki agresiya  yaradan düşmənlərin dayandırılmasını və ya qəbilə üzvlərinin qorunması lazım olduğunu göstərən bir siqnal olduğu söylənir.

 

 

TƏRCÜMƏ ETDİ-Narınc uşaq psixologiya mərkəzinin Könüllü qrupunun üzvü-Əhmədova Samirə

 

Go Back

Cinayətkarlar nə üçün yenidən cinayət törədərlər?

31-07-2017

Yenidən cinayət törətmə  keçmişdə cinayət törətmiş insanların  cəzalarını çəkdiyi halda təkrar cinayət törətmələridir.

   Bu vəziyyət  fərqli ölkələrdəki cəza sistemlərinə görə fərqli şəkillərdə də mənalandırıla bilər. Məhkumların həbsxanadan azad olduqdan sonra yenidən cinayət törətmələrinə aid aparilan statistik tədqiqatlar mövcuddur. 2007-ci ildə aparılmış araşdırmaya görə günahkarların 16%-nin yenidən cinayət törədərək həbsxanalara qayıtdıqları məlumdur.

Səbəbləri:

Cinayətin  təkrarlanması cəza sistemləri üçün çox önəmli bir məsələdir, çünki insanın növbəti cinayətinin qarşısını almaq məqsədilə edilən tədbirləri özündə birləşdirir. Cəza sistemində yenidən cinayət törətmə hadisələrinə dair araşdırmalar aparılmışdır. Bu araşdırmalara görə insanın təkrar-təkrar cinayət törətməsinin arxasında şəxsi, sosioloji və iqtisadi problemlərin olduğu məlum olmuşdur:

1.Həbsxana ortamının insana etdiyi qanuna zidd davranışlara görə bir çıxış yolu göstərməməsi və ya cinayətkarın öz davranışlarını düzəltmək əvəzinə onları möhkəmləndirməyə çalışması. Məsələn, həbsxanalarda ruhi xəstəliklərin müalicəsi ilə əlaqədar vasitələrin kifayət qədər olmaması və məhkumların boş zamanlarda məşğuliyyətlərinə icazə verilməməsi

2.Etdiyi cinayətlər sonrakı həyatında bir sənətə sahib olmasına əngəl olacağı üçün məhkumun həbsdə olduğu müddətdə pul qazanmaq və həbsdən azad olduqdan sonra özünə yeni bir həyat qurmasına kömək edəcək qabiliyyətlərin formalaşmamış olması

3.Həbsxanalarda məhkumların məruz qaldığı narkotik maddələrin və ya fiziki şiddətin onların davranışlarını daha da sərtləşdirməsi.

 

PSİKOLOGANKARA.NET

TƏRCÜMƏ ETDİ – NARINC KÖNÜLLU QRUPUNUN  ÜZVÜ LALƏ FƏTƏLİYEVA

Go Back

Həyatın 90/100 – 10/100 sirri

17-07-2017

Kimi yaşadığı bədbəxtliklərdən ötrü qədəri günahkar sayır, kimisi də özündən başqa hər kəsi günahkar görür. Halbuki həyatın yüzdə on qismi başımıza gələnlərdən, yüzdə doxsan qismi isə baş verənlər qarşısında göstərəcəyimiz davranışlardan ibarətdir. Bu məqamda bəlkə də təcrübələrlə sabit olan bir söz çıxır qarşımıza: “Başımıza nə gəldiyi deyil, o anda necə davrandığımız önəmlidir.” Bu sözü dəstəkləyən məşhur bir hekayə var. Burada sizinlə onu paylaşmaq istədik.
Bir səhər ailənizlə süfrə arxasında oturmusunuz. Qızınızın təsadüfən stəkana toxunması nəticəsində üstünüzə çay dağılır, köynəyiniz islanır. Əslində bu hadisənin sizin iradənizlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Lakin sonra olacaqlar tamamən sizin hadisəyə necə reaksiya verməyinizdən asılıdır. 
Üstünüzə çay dağıldığı üçün lənətlər yağdırır, qızınızı danlayırsınız. Bu mənzərə qarşısında qızınız ağlamağa başlayır. Sonra yoldaşınıza tərəf çevrilərək stəkanı masanın kənarına qoyduğu üçün onunla mübahisə etməyə başlayırsınız. Qısa mübahisədən sonra qəzəblə yataq otağına gedib köynəyinizi dəyişirsiniz. Geri qayıtdıqda qızınızın ağladığı üçün yeməyini yeyib qurtarmadığını və məktəb servisini qaçırdığını görürsünüz. Yoldaşınız da tələsik işə getməlidir. Qızınızı məktəbə aparmaq üçün tələsik maşına qaçırsınız. Tələsdiyiniz üçün şəhərin içində saatda yetmiş kilometr sürətlə gedirsiniz. Sürətə görə yol polisinə ödədiyiniz cərimədən sonra qızınızı 15 dəqiqə gecikmiş halda məktəbə çatdırırsınız.
Qızınız sizə sağ ol demədən məktəbə qaçır. İşlədiyiniz ofisə iyirmi dəqiqə gec gəlirsiniz. Elə bu anda sənədlər çantasını evdə qoyduğunuzu xatırlayrsınız. Günün pis başladığını və getdikcə də pisləşdiyini düşünürsünüz. Evə qayıdacağınız anı səbirsizliklə gözləyirsiniz. Evə gəldikdə də yoldaşınız və qızınızla aranızın dəydiyini düşünürsünüz.
Nə üçün? Pis gün keçirməyinizin səbəbi nədir?
a)      Üstünüzə dağılan çay
b)      Qızınız
c)       Polis
d)      Siz özünüz
Burada doğru cavab “d” bəndidir. Yəni, bütün baş verənlərin səbəbkarı sizsiniz. Düzdür, çayın üstünüzə dağılmasında sizin heç bir iradəniz yoxdu. Lakin günün geri qalan qisminin pis keçməsində çay dağıldıqdan sonrakı beş saniyə içərisində sərgilədiyiniz davranış mühüm rol oynayır.
Halbuki başqa cür davransaydınız nəticə də fərqli olardı.
Üstünüzə çay dağıldı və qızınız ağlayır. Siz nəzakətlə “Eybi yox, qızım. Bundan sonra daha diqqətli ol!” deyərək köynəyinizi dəyişmək üçün otağınıza keçirsiniz. Sonra çantanızı götürüb çıxarkən qızınızın da məktəbin servis avtobusuna mindiyini görürsünüz. Qızınız çevrilib size el edir. Siz də işə beş dəqiqə erkən çatırsınız və ofisdə iş yoldaşlarınıza sevinclə salam verirsiniz.
Eyni başlayan, lakin fərqli qurtaran iki ayrı ssenari. Çox azımızın fərqində olduğu 90/100 – 10/100 sirri. İnsan xəstələnər, maşın xarab olar, təyyarə gecikər, bütün planlar alt-üst olar və s. Bu saydıqlarımız həyatın 10/100 qismidir və tamamən bizim iradəmizin xaricində gerçəkləşir. Lakin geri qalan və ən mühüm xüsus olan həyatın 90/100-lıq qismi isə bizim hadisələrə necə reaksiya verəcəyimizlə bağlıdır.
Yazımızın əvvəlində də dediyimiz kimi: “Başımıza nə gəldiyi deyil, o anda necə davrandığımız önəmlidir.”

 

İbrahim EROL
ibrahimbaz@mynet.com

Mənbə; İrfan dərgisi

Go Back

Xərclərin azaldılması üçün 9 qayda

17-07-2017

Pulları düzgün xərcləməyi bacaran şəxs üçün pul həmişə kifayət edir. Söhbət Sizin ümumi gəlirinizin 10%-dən çoxunu təşkil edən xərclərin planlaşdırılmasından gedir. Maddi rifaha doğru gedən yol. 
Xərclərin azaldılmasında əsas amillərdən biri xərclərin qabaqcadan planlaşdırılmasıdır. Əlbətdə ki, bütün xərcləri öncədən planlaşdırmaq mümkün deyil, heç bunu etməyə belə dəyməz. Biz axı insanlarıq, robot deyilik ki. Amma yenə də, planlaşdırmasız mümkün deyil. Söhbət Sizin ümumi gəlirinizin 10%-dən çoxunu təşkil edən xərclərdən gedir. Siz sual verəcəksiniz ki, niyə məhz 10? 
Çünki sizin ümumi gəlirinizin 10%-dən çoxunu təşkil edən xərclərin məbləğləri – sizin büdcəniz üçün mühümdürlər və belə məbləğlərin planlaşdırılmamış şəkildə xərclənməsi sizin maliyyə tarazlığınıza təsir edə bilər. Bax belə. Bu təcrübədə yoxlanılıb, bu səbəbdən də bu faktı olduğu kimi qəbul edin. Beləliklə,aşağıda yer almış qaydalar, əsasən öncədən planlaşdırmanın əsasında qurulmuşdur. Onları öyrənin və istədiyiniz kimi işlədin. 
1. Hər ay üzrə xərclərin planını tərtib edin 
Bu planda mütləq şəkildə bütün xərclərin məbləğləri olmalıdır. Bəzi məbləğləri əvvəlcədən qeyd etməkdə çətinlik çəkirsinizsə, planda maksimal dərəcədə yaxın olan bir məbləğ göstərin.Bu yanaşma sizə pul vəsaitlərinin hansı məbləğdə və nəyə xərcləyəcəyinizi görmək imkanı yaradacaqdır. Belə etdikdə, sizdə ay ərzində sürpriz kimi, gözlənilməyən xərclər peydə olmayacaq. Bu müəssisənin öz fəaliyyətini necə planlaşdırmasına bənzəyir. Sizdə eynilə belə etməlisiniz. Aşağıda sizin üçün xərclərin planlaşdırılmasının real nümünəsi göstərilmişdir.
2. Bütün alış-veriş edəcəyiniz şeyləri qabaqcadan planlaşdırın 
Söhbər ondan gedir ki, Siz məsələn, gələn ay özünüz üçün paltar yuyan maşın almağı planlaşdırırsınız. Onun qiymətini öyərnirsiniz və fikirinizdə onu gələn maaşadək alıb ala bilməyəcəyinizi hesablamağa çalışırsınız. Ala biləcəksinizsə, bu əladır, ala bilməyəcəyinizsə onun üçün pul toplamaq lazım gələcəkdir. Pulun düzgün şəkildə necə toplanması barədə burada oxuyun. Qəfil edilən alış-verişlərdən çəkinin, çünki ehtimal var ki, Siz öz maddi gücünuzu düzgün hesablaya bilməyəcəksiniz. Müxtəlif alış-verişləri planlaşdırmaqla yanaşı, sizin üçün başqa xərcləri də planlaşdırmaq pis olmazdı, məsələn, ad günlərini, müxtəlif bayramları və s. Belə etdikdə, maliyyə sürprizləri sizdən yan keçəcəkdir. 
3. Ərzaqları əvvəlcədən yazılmış siyahı üzrə alın 
Nə üçün ərzaqlar haqqında ayrıca bir söhbət açmışıq? Çünki qidalanmaya sərf olunan xərclər bizim büdcənin təxminən yarısını təşkil edir. Bu səbəbdən də, əvvəlcədən sizə lazım olacaq ərzaqların siyahısını tutun və yalnız bundan sonra supermarketə yollanın. Bundan əlavə, özünüz üçün bir qayda olaraq, siyahıda olmayan ərzaqları almamağı vərdiş halına gətirin. Hətta onları siyahıya yazmağı unutsanız belə və onlar sizə lazım olsa belə. Heç bir qorxusu yoxdur. Gələn dəfə alarsınız. Bu cür alış-veriş üsulu çox güclü effektə malikdir və sizin həddindən artıq ərzaq almağınızın qarşısını alacaqdır. Belə baxanda, əslində bizə elə də çox şey lazım deyil. Bu üsuldan istifadə etdikdə, siz təəcüblə aşkar edəcəksiniz ki, sizin ərzaqlar ilə bağlı xərcləriniz azalıbdır. 
4. Ac olduğunuz vaxtda ərzaq almayın 
Bu mümkündür və çox gülməli səslənir, lakin belə bir fakt var ki, siz mağaza və ya supermarketdə olduğunuz zaman və bu vaxtda sizi aclıq hissi bürüyürsə, 90 % hallarda, evə qayıtdıqdan sonra siz evdə çox sayda lazımsız ərzaq və ya həddindən artıq qida aşkar edəcəksiniz. Özünüzü müşahidə edin, istəsəniz, eksperiment də keçirin. Bu hamı ilə olur. Nəticə çox sadədir – əvvəlcədən qidalanın, sonra isə mağazaya yollanın. Belə, siz yalnız doğrudanda lazım olan şeyləri alacaqsınız və özünüzü lazımsız xərclərdən qoruyacaqsınız. 
5. Hər hansı qarşılaşacağınız vəziyyətdə sizə lazım olacaq pul vəsaitindən artıq pul götürməyin 
Bu çox sadə, amma çox effektiv bir qaydadır. Siz sadəcə pul kisənizdə olan məbləğdən artıq xərcləyə bilməyəcəksiniz.Bu qayda xüsusilə müxtəlif emosiya və vəziyyətlərin təsiri altında pul xərcləməyə zəiflik göstərən şəxslərə aiddir. 
6. Aydan aya pullarınızı necə xərcləməyinizi izləyin
Bu qayda ondan ibarətdir ki, biz aydan aya öz pullarımızı necə xərcləməyimizi izləməliyik. Bu, belə demək olarsa, statistikadır. Aydan aya xərclərinizin statistikasını aparın. Bu statistikanı siz sizə uyğun istənilən formada apara bilərsiniz. Bu nə üçün lazımdır axı? Bu sualı cavabı aşağıda göstərilən qaydada öz əksini tapmışdır. 
7. Lazımsın xərclərdən azad olun 
Öncə müzakirə etdiyimiz qaydada deyildiyi kimi, sizdə, belə desək, bir neçə ay üzrə xərlərin statistikası olmalıdır. Bu cür siz bütün lazımsız xərclərin qarşısını ala biləcəksiniz. Lakin, fakt deyil ki, sizdə belələri tapılacaqdır. Elə bir vəziyyət ola bilər ki, sizin bütün xərcləriniz “lazımlıdır”. Dilxor olmayın. Siz xərclərinizin bəzi bəndlərini azaltmağa cəhd edə bilərsiniz. 
8. Borclardan azad olun 
Siz maksimal dərəcədə tez bir şəkildə bütün borclarınızdan qurtulmalısınız. Çünki hər hansı bir borc sizin üçün – əlavə xərclərdir. Bu borclar sizin pullarınızı sorururlar. Onlardan tez bir şəkildə canınızı qurtarın. 
9. İfratçılığa qapılmayın
Böyük bir həvəslə qənaət etməyə və bütün xərclərinizi minimuma endirmək lazım deyil. Bu düzgün deyil. Necə deyərlər – fanatizmsiz. Necə yaşayırdınızsa elədə yaşayın, sadəcə öz xərclərinizi nəzarət altında saxlayın, onları izləyin və üzərində düzəlişlər edin. Vəssalam. İfratçılığa isə qapılmaq lazım deyil. Çünki sərt qənaətlə qarşılaşaraq, siz yenədə nəzarətdən çıxmış xərclərə yol verəcəksiniz. Bir müdrik adam söylədiyi kimi – orta yol ilə gedin.

 

gencaile.az 

Go Back

İşləyən qadınların rol-davranış xüsusiyyətləri

14-07-2017

 Bu gün çalışan qadınların sayı getdikcə artmaqdadır ki, bu da müxtəlif səbəblərlə bağlıdır. Yəni qadınların bir qismi karyera əldə etmək, maddi problemlərini həll etmək və digər səbəblərlə bağlı çalışmaq qərarına gəlirlər. Bəzi qadınlar isə çalışmaq istəmir, vaxtını yalnız ailəsinə sərf etməyə üstünlük verirlər.

1.Ehtiyacdan dolayı çalışan qadınlar. Bəzi qadınlar istəməsədə çalışmaq məcburiyyətində qalırlar. Ailəsinin maddi sıxıntısı üzündən çalışmaq məcburiyyətində olan gənc qızlar ya da evli olub həyat yoldaşının ehtiyaclarını qarşılamağa yetməyən çalışan evli qadınlar və həyat yoldaşından ayrılmış çalışmaq məcburiyyətində olan qadınlar var.

2.Onlara ehtiyac olunduğu üçün çalışması vacib olan qadınlar. Həkim (xüsusilə qadın doğumunda çalışanlar), tibb bacısı, ibtidai sinif müəllimi, psixoloq və s. Mümkün olduğu qədər qadınların qadınlarla ünsiyyətdə olması yaxşıdır.

3.Keyfi üçün çalışan qadınlar. Maddi ehtiyacı olmayan lakin, müxtəlif səbəblərlə çalışan qadınlar var. Bunları qruplaşdırsaq:

a)Üniversitetdən məzun olduğu üçün özünü çalışmaq məcburiyyətində hiss edənlər: “ O qədər oxudum, çalışım ki boşa getməsin ” deyə düşünürlər.

b)Həyat yoldaşım boşarsa və ya aldadarsa ortada qalaram qayğısı ilə çalışanlar.

c)Ev işlərini və uşaq baxmağı sevməyib çalışmağı daha rahat hesab etdiyi üçün çalışanlar.

d)Ailə məcburiyyəti ilə çalışanlar. “ Sənin üçün dünyanın pulunu xərclədik, çalış da boşa getməsin.” deyə düşünən ana ataların məcburiiyəti ilə çalışan qadınlar.

e)Can sıxıntısından çalışanlar. Bekar ya da uşaqsız qadınlar can sıxıntısından çalışırlar.

Çalışmaq nəyə mane olur?

 Evdə qadınlar evdə vaxt keçirərkən daha az sıxılır və özlərini daha dəyərli hiss edirlər. Qadınlar  evdə uşaqları ilə vaxt keçirərkən özlərini daha xoşbəxt hiss edir və işə dönmək istəmirlər.

 Türkiyədə aparılan araşdırmada da çalışan qadınların xoşbəxt olmadıqları və gələcəyə inamla baxmadıqları müəyyən edilib. Qadınların xoşbəxt olmamağının səbəbləri arasında işə yönəlmək və ailə qurmaqda gec qalmaq, kişilərin təzyiqinə məruz qalmaq kimi səbəblər göstərilir. Özəl şirkətlərdə çalışan universitet məzunları, 23-40 yaş arası 400 qadın arasında aparılan araşdırma çalışan qadınların o qədər də xoşbəxt olmadığını ortaya çıxarıb. Nəticədə, çalışan qadınların 62 %-nin xoşbəxt olmadığı, 71 %-nin isə gələcəkdən ümidsiz olduğu aydınlaşıb. “Xoşbəxtsinizmi?” sualına 38 % qadın “bəli” cavabını verib. Qadınlar xoşbəxt olmadıqlarının bəzi səbəblərini belə qeyd ediblər: “İşə çox vaxt ayırıram, şəxsi həyatıma vaxt qalmır, uşağım olmasını istəyirəm, amma vaxtım yoxdur.

 Bəzi çalışan qadınlar çalışan bir qadın olmanın uşaqları üçün  yaxşı bir nümunə olduqarını düşünürlər. Bəziləri isə ana olduqdan sonra iş yerində üzərlərinə daha çox yeni məsuliyyətət, rollar götürdüklərini söyləyirlər.

 Çalışan qadınların, iş-yoldaş-ana üçgənindəki rolu.

 Əgər Avropa ilə müqayisə etsək görərik ki, Avropa qızları (yüksək faizlə) ali təhsil aldıqdan sonra ailə qurmağa üstünlük verirlərsə,azərbaycan qızları orta təhsil aldıqdan sonra ailə qurmağa üstünlük verirlər

 Valideyn maddi imkansızlıqdan əziyyət çəkdikdə və ya aztəminatlı olduqda öz uşaqlarını oxutmağa daha az meylli olur. Çünki uşaqların təhsili əlavə vəsait tələb edir, xüsusilə uşaqlar regionlardan şəhərə oxumağa gəlirlərsə.
 Yaxşı bir iş qadını, yaxşı bir ana, yaxşı bir həyat yoldaşı, yaxşı bir övlad olmağa çalışmaq kimi eyni anda bir çox rolu mükəmməl etmək məcburiyyətində hiss etmək, içinə daxil olan şərtləri ve sərhədləri zorlamaq çalışan qadını zamanla qocaltmağa başlar və bərabərində bir çox problemi gətirir.

 Valideyinlər çalışmalıdırlar ki, övladlarına bütün şəxsi keyfiyyətləri,liderlikləri və karyeralarında qazandıqları  müvəffəqiyyətlərlə örnək ola bilsinlər.Beləliklə,ailənin sosial statusu sayəsində ətrafda müəyyən nüfuza sahib olur və cəmiyyətə keyfiyyətli şəxsiyyət yetişdirir.

 Çalışan qadınların “analıq” rolu.Çalışan qadınları en çox zorlayan rol “analıq” roludur. Çalışma həyatının həm ana, həm də uşağı üzərində müsbət və ya mənfi təsirləri olacaqdır.      Bir çox qadınlar çalışma həyatı və uşaq sahibi olmaq arasında bir seçim etmək məcburiyyətində hiss edirlər. Əgər, kariyerinə davam etməyi seçərsə, analıq hissindən məhrum olacağını düşünür. Əgər, ana olmağa qərar verərsə, bu zamana qədər aldığı təhsilin boşa gedəcəyini düşünərək, zamanla özünü dəyərsiz hissetməyə başlayır. Bir digər problem isə ana olduqdan qısa bir zaman sonra kariyerinə geri dönərək həm iş qadını, həm də analıq rollarını bir arada sürdürməyi çalışmaqdır.Ana və körpə arasında sağlıqlı bir əlaqənin, güvənli bir bağın yaranması üçün ilk bir neçə ay ananın körpə ilə birlikdə olması, fiziki təmasın olması körpənin duyğusal, fiziki və zehni inkişafı baxımından çox önəmlidir.

 Çalışan anaların sıxlıqla qarşılaşdığı bir digər problem isə günahkarlıq duyğusudur. Ana nə qədər əlindən gəldiyicə uşağı ilə maraqlanmağa, ona vaxt ayırmağa çalışsa da,uşağını evdə bir baxıcı ya da ailə böyüyü ilə buraxmaq məcburiyyətində qalan, tüm baxımı ilə maraqlanmayan özünü  yetərsiz hiss etməyə başlayacaqdır.  Bu duyğu ilə analar hər axşam evə əllərində bir oyuncuqla gələcəklərdir. Vicdanını rahatlatmaq, özünü daha yaxşı hiss etmək və günahkarlıq duyğusunu az da olsa azalda bilmək üçün davamlı hədiyyə almaq zamanla ana üçündə uşaq üçün də bir təkrara dönüşəcəkdir.

 Çatışmazlıq hissi “Mən kifayət qədər yaxşı bir ana deyiləm "düşüncəsindən qaynaqlanır. Yaxşı ana olmağı, ev işləriylə məşğul olub, uşağı ilə evdə maraqlanan anaları görən çalışan analar səhv fikrə düşürlər.

 Çalışan ananın qarşılaşdığı bir digər problem isə həddindən artıq məsuliyyət yüklənməsi, həm zehni həm də fiziki olaraq yorğun olmasından qaynaqlanaraq, işdən evə dönüşdə uşağına kifayət qədər zaman ayırmama qayğısıdır. Ana bir gün yorğun olub uşaqla oynanmasa da ertəsi gün bu mütləq kompensasiya etməlidir.

 Çalışan qadınların yoldaşlıq rolu. Çalışan qadın işinə vaxt ayırdığı qədər ailəsinədə vaxt ayırmalıdır. Eyni zamanda ev işləri ilə də məşğul olmağa çalışmalıdırlar. Lakin əksinə, həyat yoldaşı və uşaqları, tələb və gözləmələri tam mənasıyla qarşılanmadığı üçün ətrafdakılar onu əksik, və müvəffəqiyyətsiz qadın olaraq xarakterizə başladığında qadın olaraq özünü əksik, bacarıqsız olaraq qəbul etməyə başlayır.

 Yoldaşına və uşaqlarına kifayət qədər vaxtı ayırmadığı,onlarla birlikdə çox zaman keçirmədiyi, onları laqeyd etdiyi, ehtiyaclarını tam mənasıyla qarşılamadığı bənzəri düşüncələr, onu günahkarlıq duyğusuna sürüyər.

Mustafayeva Sünbül Münasib qızı Narınc könüllü qrupunun üzvü

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Go Back

Ailənin inkişafında böhranlı dövrlər

12-07-2017

Ailə münasibətlərində ərlə-arvad arasında baş verən konfliktlər əsas rol oynayır və ailənin inkişafına mane olur. Bu da əsasən ərlə-arvadın bir-birinə olan tələbatlarının ödənilməməsindən qaynaqlanır. Belə ki; 
— Öz “məni”nin tələblərinin ödənilməsi, bir-birinin mənlik hisslərinə hörmətsizlik
— Müsbət emosiyalara olan tələbatın ödənilməməsi
— İstirahət vaxtının təşkilinə, ərlə-arvadın tələblərinin müxtəlifliyi
— Müsbət emosiyalara olan tələbatın ödənilməməsi: diqqət, başa düşmək, yumşaq münasibət və s. Bunlarla yanaşı başqa faktorlar da ailə münasibətlərinə pis təsir edir. Buna hər şeydən əvvəl ailənin inkişafında böhranlı dövrlərin olması nümunə göstərilə bilər. 
Bunlar hansılardır?
Ailə həyatının birinci ili — bu dövr ərlə-arvadın bir-birinə uyğunlaşması dövrüdür. Bu, iki “mən” birləşib bir “biz” olmasıdır.
Bu zaman hisslər inkişaf edir, sevgi, məhəbətin bir qədər azalması, subyektlərin həyatda olduğu kimi qavranılması başlayır. Bu dövrdə gənc ailədə tez-tez konfiliktlər baş verə bilər. Belə bir dönəmdə hər iki tərəfini valideynləri gənc ailədə dəstək olmalıdır. Çünki yeni qurulmuş ailə iki-üç ilə ancaq tam olaraq formalaşır.
İkinci böhranlı dövr — uşaqların dünyaya gəlməsiylə bağlıdır. Hələ ki tam möhkəmlənməmiş “biz” sistemi ciddi imtahanları rastlaşır. Gəlin nəzər salaq; bu zaman baş verən konfliktlərin əsasın nə təşkil edir? 
— uşaqların tərbiyəsində ərlə-arvadın fikir ayrılığı 
— uşağa xidmətləri bağlı qadın yorğunluğu (özünə diqqət göstərməmək və s) 
— onların fəaliyyətində şəxsi maraqları ilə bağlı fərqlilik 
— kişidə sosial inkişaf gedir, qadında isə tam əksinə. 
Üçüncü böhranlı dövr — ərlə-arvadın birlikdə yaşamasının orta illərinə təsadüf olunur. Subyektlərin bir-birindən doyması baş verir. Hisslərdə yenilik olmur. Bu dövrü hətta duyğu və hisslərin aclıq dövrü də adlandırırlar.
Dördüncü böhranlı dövr — ərlə-arvadın münasibətlərində konfliktlər təxminən 18-24 illik aile həyatından sonra baş verməyə başlayır. Bunun baş vermə səbəbləri uşaqların ailədən getməsi (ailə qurmaqları, xaricdə təhsil alması və s.) ilə təklik hissinin baş qaldırması, arvadın emosional asılılığının artması və s. səbəblərlə bağlı olur.
Beləliklə ərlə-arvadın arasında konfliktlərin baş verməsində xarici faktorların da təsiri var. Ər və ya arvadın isə həddən artıq zaman ayırması, iqtisadi çətinliklər, ailə subyektlərindən birinin işə düzələ bilməməsi, yaşayış üçün mənzilin olmaması və s.
Bunlarla yanaşı, makro faktorlar da ailədə konfliktlərə yol aça bilir. Məsələn: müasir dövrdə cəmiyyətimizdə sosial vəziyyət, mənəvi dəyərlərin qiymətsizləşməsi, ailədə qadının ənənəvi vəziyyətinin dəyişilməsi qadının iqtisadi müstəqilliyi, maliyyə çətinlikləri və s. Statistik hesablamalara görə ailələrin təxminən 80-85%-də konfliktlər baş verir, qalan 15-20%-də isə narazılıqlar özünü göstərir. 

 

Sevda Xəlilova
Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu

Go Back

Valideynin ölümünü uşağa necə deyək?

28-06-2017

Ölüm uşaqlar üçün gizli bir qavrayışdır. Bir çox ailə bu mövzunu uşaqlarına necə izah etməkdə qərarsız qalır. Bəs söhbət hansısa yaxın adamın, hətta valideynlərdən birinin ölümündən gedirsə, onda necə etməli?
Bir neçə il əvvəl aparılan araşdırmalara görə, 5-6 yaşdan balaca uşaqlar ölümün nə olduğunu anlasa da, ölümdən sonra geri qayıdışın olmadığını anlaya bilmirlər. Aparılan son araşdırmalar isə 3, ya da 4 yaşındakı uşaqların ölən insanın geri gəlməyəcəyini anlaya bildiklərini göstərir. Bəs ailədən bir üzvün, ya da ailəyə yaxın birinin ölümünü uşağa daha az zərər verəcək formada və səmimi şəkildə necə açıqlamaq olar? 
Valideyn ölümü
Sevdiyi bir insanın, xüsusən də bir valideynin ölümü böyüklər üçün olduğu kimi, uşaqlar üçün də həyatlarındakı ən sarsıdıcı olaydır. Uşaq da yaxın adamlarından birinin ölümündən sonra kədər, xəyal qırıqlığı, qəzəb, ümidsizlik kimi duyğulara qapılır. Uşaqlar yetkinlərdən fərqli olaraq ölümü anlamaq, sağ qalan valideynin sağlığından əmin olmaq, həyatlarındakı, ailə içindəki dəyişikliklərə reaksiya vermək, qəbul etmək və qeyri-müəyyən gələcəklə bağlı bəzi qayğılar yaşayarlar. Bu müddətdə böyüklərin davranışı və ölümə qarşı reaksiyası da uşaqların hadisədən necə təsirlənəcəklərini təyin edir. 
Uşaqlar ölüm xəbərini eşidəndə ilk olaraq şokda olurlar. Sonra qorxu, etiraz, hissizlik və qəbullanma şəklində davranış sərgiləyirlər. Uşaq itki ilə bağlı heç bir sual vermirsə, sual verməsi üçün cəsarətləndirilməlidir. Duyğularını ifadə etmək yas dövrünü sağlam, travmasız keçirməsi üçün mühümdür. 
Psixoloq yardımı almalıdır
İtki yaşayan uşaqlarda qorxu, qayğı, kabuslar, barmaq əmmək, altını islatmaq, diqqət azalması, ya da həddən çox artması, kobud, dalaşqan, davranış dəyişiklikləri, vəsvəsələr, çox hərəkətlilik, məktəbə olan diqqətin və uğurun azalması, səbəbi olmayan mədə bulantısı, baş ağrı, qidalanma və yuxu problemləri ortaya çıxır. Bu narahatedici hal bir aydan çox davam edərsə, uşaq mütləq mütəxəssis yardımı almalıdır. Ciddi bir xəstəliyi olan valideynin vəziyyəti getdikcə ağırlaşırsa, uşağa həkimlərin onun yaxşılaşması üçün əllərindən gələni etdiklərini, amma sağalıb-sağalmayacağından əmin olmadıqlarını deyə bilərsiniz. Xəstəxanadakı yaxınını ziyarət etmək uşağı rahatladacaq və psixoloji olaraq müəyyən mərhələyə hazırlayacaq. 
İtkini uşağa yaxın bir adam açıqlamalıdır
Yaşanılan itkinin uşağa ata/anası, ya da duyğusal olaraq yaxın olan birinin deməsi məsləhətdir. Gerçəyi uşağa mümkün qədər ən qısa zamanda demək lazımdır. Valideynin ani ölümünü isə uşağın özünü zehni şəkildə hazırlaya bilməsi üçün mərhələli şəkildə izah edin. Məsələn, ana, ya atasının qəza keçirdiyi, bir müddətdir xəstəxanada olduğu, həkimlərin onu sağaltmağa çalışdığı, amma xilas edə bilmədikləri və onu itirdikləri kimi izah etmək olar. Uşağa ölümün artıq geri dönüş olmayan bir şey olduğunu da anlatmaq lazımdır. 
Digər valideynin dəstəyi önəmlidir
Uşaq valideynlərindən birini itiribsə, sağ qalan digər valideynin daim onun yanında olması mühümdür. Bəzən valideyn özünü yaxşı hiss etmədiyi üçün uşaq da öz acısı ilə valideynin üzərinə çox məsuliyyət yükləmək istəmir. Bu, uşağın daşıya bilməyəcəyi bir yük olur. Uşağın özünə yaxın bildiyi digər şəxslər tərəfindən dəstək görməsi, ehtiyaclarının qarşılanması və normal həyatına qayıda bilməsi üçün ona yardım edilməsi mütləqdir. 
“Mələk oldu, göylərə uçdu. İndi bizə baxır...”
“Narınc” Uşaq Psixologiya Mərkəzinin rəhbəri, klinik psixoloq Narınc Rüstəmova bildirib ki, 7 yaşına qədər uşaqlara ölümü izah etmək olmaz. Onun sözlərinə görə, valideynlər bu məsələdə hansı mövqe tutacaqlarını, uşağa ölümü necə izah edəcəklərini hələ də bilmirlər: “Valideynlər bu mövzu ilə bağlı bizə çox müraciət edir. Böyüklər bilməlidir ki, uşaqlar 7 yaşına qədər ölüm, itki anlayışını, yas dönəmini anlamırlar. Uşaqlar üçün ən çətin dönəm 3-7 yaş arasıdır. 3 yaşına qədər uşaqlarda bağlılıq duyğusu, insani keyfiyyətlər, təfəkkür formalaşmadığı üçün ölümü, itkini heç anlamır. İtki, ölüm anlayışı ancaq 7 yaşdan sonra izah edilməlidir”.
N.Rüstəmova bildirir ki, 7 yaşına qədər uşaqları yas mərasimlərindən uzaq tutmaq lazımdır: “Həmin yaş dövründə olan uşağı yasa, qəbir üstünə aparmaq, qəbir daşını göstərmək, ölən adamın şəklini otağına qoymaq olmaz. Bu, uşaqlarda itirmək qorxusu yarada bilər ki, uşaqlar şüuraltı olaraq qorxmağa başlayır. Tək qalmaq, tək yatmaq, hətta hamam-tualetə tək girmək istəmir. Tez-tez ölüm haqqında suallar verir. “Sən yaşlanacaqsan, qocalacaqsan, öləcəksən. Sən yaşlansan, ölsən, mən nə edərəm?” kimi təşvişləri yaranmağa başlayır. Uşaqda ölüm qorxusu yaranır”.
Psixoloq qeyd edir ki, bəzən valideynlər ölümü uşağa düzgün izah edə bilmədiyi üçün uşaq da ölmək fikrinə düşür: “Uşaqlar ölümün dönər proses olduğunu düşünürlər və anlamırlar ölüm nədir. Valideynlər ölümlə bağlı “Mələk oldu, göylərə uçdu. İndi göydən bizə baxır, bizi gözləyir” kimi izahatlar verirlər. Uşaq isə bunu anlaya bilmədiyindən, hətta ora getmək arzusunda olur. Ölümü oyun, mistika kimi qəbul edirlər. Düşünürlər ki, ölən şəxs gəzməyə gedib, bir həftə, ya 10 gün sonra yenə geri qayıdacaq. Uşaqda ölüm haqqında fikirlər yaranır, “mən də babamın, ya anamın yanına getmək istəyirəm, ölmək istəyirəm” deyir. Və bəzən böyüklər də bunu görüb sarsılır, elə bilirlər uşaq “ölmək istəyirəm”, — deyirsə, öləcək. Amma bu, belə deyil”.
Psixoloq əlavə edir ki, uşağa ölümü daha yaxın biri başa salmalıdır: “Uşağa ölümü 7 yaşdan sonra yaxını, güvəndiyi, sevdiyi, emosional kontakt qurduğu biri izah etməlidir. Bu prosesdə psixoloq da iştirak etsə, daha doğru olar. Uşağa ölümü izah etmədən əvvəl onu hazırlamaq mütləqdir. Onun stressə davamlılığını, ölüm, itki qorxusunu, psixoloji durumunu yoxlamaq lazımdır. Özgüvəni artırılmalıdır. Uşaqda əvvəlcə ölüm haqqında fikirlər oturuşmalıdır. Əks halda uşağa böyük fəsad vermiş olarıq. 3-7 yaş arası uşaq anasını itiribsə, onun anaya bağlılıq duyğusu çox yüksək olduğundan itkini anlamasa belə, anasının yoxluğunu fiziki olaraq hiss edir. Şüuraltı olaraq bunu qəbul edə bilir ki, həmin insan yanında deyil, amma adını qoya bilmir. Uşağa ölümü hekayə üzərindən izah etmək daha məqsədəuyğundur. Yəni bu hadisələri oyuncağı üzərindən öyrənməsi, hadisələrə üçüncü şəxsin mövqeyindən baxması uşağın həzm etməsinə kömək edir”.
Mütəxəssisin fikrincə, belə situasiyada valideynlərin rəftarının birmənalı olması daha məqsədəuyğundur. Ailənin emosional sferası uşağa çox böyük təsir edir. Ailə özü ölümü aşa bilmir və uşağın yanında elə hey ağlayır. Ümumiyyətlə, yasdan çıxmış ailəyə kompleks ailə terapiyası məsləhət görülür. Uşağın psixoloji dəstəyi üçün ana, yaxud ata özü də psixoloji dəstək almalıdır.
Ümumiyyətlə, uşağa hər bir insanın müəyyən yaşa gələndə ölə biləcəyi düşüncəsini aşılamaq lazımdır: ““Bəzi sevdiyimiz insanlar var ki, onlara biz heç nə edə bilmirik. Vaxtı gələndə, onlar dünyasını dəyişirlər. Bizim yanımızda ola bilmirlər. Biz onları əvvəlki kimi qucaqlaya, öpə bilməyəcəyik. Ad günlərimizi keçirəndə ata, ya ana bizim yanımızda ola bilməyəcək. Əlimizdən gələni elədik, amma ananı xilas edə bilmədik” kimi fikirlər demək olar. Amma ölümdən sonrakı prosesləri izah etmək olmaz. Uşağa “O, indi göydən bizə baxır, bizi gözləyir” demək doğru deyil. Bu, uşağı ölümə təşviq etmək deməkdir.
Uşağa “Xəstələndi, öldü” də deyə bilmərik. Uşaq xəstələnməkdən qorxa bilər. Ətrafında hər xəstələnən insanı görəndə həyəcan, onu itirmək qorxusu yaşaya bilər”.

Kayzen.az

Go Back

Xalaoğlusu olmayan qızların qarıması

10-03-2017

Rəfiqəm Zənurə deyir ki, onun doğulub-böyüdüyü əyalətdə evində yeddi qızı olan ailələrin qapısını nadirən elçilər döyür. 
Hansı məntiqlə? 
O məntiqlə ki, yeddi qızı olan kişi üçün qızları heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Yəni yeddi qızı olan ata-ana nə yaxşı cehiz verəcəklər, nə də düz-əməlli qaynatalıq-qaynanalıq edə biləcəklər. 
Sərt məntiqdir. Amma azərbaycanlı məntiqidir. 
Əvəzində çoxlu qardaşın tək bacıları gələn elçilər sarıdan kefdədirlər. Elçilər bu tək bacılardan ötəri lap qapının dabanını çıxarırlar. Nəinki uzaq əyalətlərdə, hətta bizim doğma Bakımızda da ailənin sonuncu, yaxud tək oğluna qızlar bir göz qırpımında ərə gedirlər. Lap gözlərini yumub gedirlər. Yenə qəribə azərbaycanlı məntiqiylə ki, ata-ananın mənzili evin sonbeşik oğluna qalacaq. “Bəh-bəh! Ata-anadır da, onlar da bu gün-sabahlıqdırlar, dünyanı tutub getməyəcəklər ki. O boyda ev-eşik, cah-cəlal kimə qalacaq, əlbəəttə sənə”. Qız tərəfindən qohum-əqrəbanın qıza verdiyi öyüd-nəsihətdən bu da sizə bir cümlə!

Ən çox qarımağa namizəd qızlar yaşıd xalası oğlu olmayan qızlardır. Bibioğlular, əmioğlular, dayıoğlular bir yanadır, xalaoğlular bir yana. Baldızqızı, qayınqızı, hətta qardaşqızlarını belə özünə yaxın qoymayan gələcək qaynanalar ancaq və ancaq bacıqızlarını oğullarına və özlərinə layiq görürlər. Narkoman, əyyaş oğullarına belə bacısı qızlarını alıb bacı uşağını bədbəxt edən nə analar var bizim Gülüstanda! Çox vaxt da “çörəyi yada verincə, öz bacımın balasına verərəm!” məntiqiylə.

Qardaşı olmayan sonbeşik qızlar da ər tapmaq sarıdan kefdədirlər. Yenə azərbaycanlı başı burda yaxşı çalışır ki, qardaşı yoxdur, onların gələcək gəlinləri yeganə varis ola bilər.

Görəsən, azərbaycanlılar çox kasıb olduqlarına görə bu axmaq düşüncələrin arxasınca qaçırlar? Yoxsa onlar doğrudan da bu qədər düşüncəsizdirlər? 
Şəxsən bir azərbaycanlı olaraq, mən özüm bu suala cavab tapmaqda çətinlik çəkirəm. 
Yaxşı ki, gənclər arasında müasir düşüncəli gənclər də var. Bu gənclər ruhuna və beyninə uyacaq birini hər yerdə axtarırlar. Təkcə qohumlar arasında, xalaların, bibilərin daşıyıb gətirdiyi cürbəcür qız-oğlan fotolarının arasında, şadlıq evlərində deyil. Kitabxanalarda, internet forumlarda, yaradıcılıq evlərində, sərgi salonlarında.

Mən uşaqlıqda ata-anamla birgə baxdığım “Bobbi” adlı məhşur hind filmindən başqa heç yerdə nə gördüm, nə eşitdim ki, hansısa ailənin təməli kitabxanada qurulub. Orta statistik azərbaycanlının məntiqinə görə internetdə, kitabxanada, təsadüfi tanışlıqlar qurmaq düzgün deyil. Hətta onlar belə deyirlər: “əxlaqlı qızlar heç vaxt təsadüfi adamlarla tanış olmazlar”.

Azərbaycanlı valideynlər övladlarının gizli sevgisindən xəbər tutanda az qala bu xəbəri faciə kimi qarşılayırlar. Axı hər birinin öz gözaltısı var doğma balası üçün. Aman, görəsən, onlar indi harda səhvə yol veriblər ki, əziz qızları, ya oğulları kiminsə toruna düşüb?! İlk təşviş dolu sual bu olur. Hardan tapmısan onu? Haralıdır? Hansı kənddəndi? Kimlərdəndi? Ata-anası kimdi? Nəçidirlər? Atası nə işləyir? 
Hə, alınan cavablar faciəli deyilsə, yalnız sonuncu sual əsl qəhrəmanın özünə aid olur. Evi, işi var? Ev qızıdı, təmiz qızdı? Bu ev qızı söhbəti də yaman mırt söhbətdi.

Əyalətlərdə bu soruşdurma, araşdırma ucbatından onlarla qız evdə qalıb. Yadımdadı, dayım evlənmək istəyirdi. Yazıq kimin adını tuturdusa, nənəm balağını əlinə alıb araşdırma dalınca yollanırdı. Üç gün keçməmiş həmin qızın nəsil-nəcabətində mütləq bir ayağısürüşkənlik, boşluq tapır, dayımı sevdasından vaz keçirirdi. 
Dayımın evlənmək istədiyi qızlardan gah birinin xalası əxlaqsız çıxırdı, digərinin əmisi qız zorlamışdı, o birisinin anası həyasız idi, bir başqasının bacısı gedib-qayıtmışdı. 
Söhbətə bax, ay Allah! Beləcə axırda dayım bezdi, “gedin, kimi istəyirsiniz, bəyənin, alın” - deyə nənəmin ürəyindən tikan çıxartdı.

 

Azərbaycanlı heç bir sahədə bu qədər ciddi olmur. Ailə qurmaq məsələsinə gələndə, azərbaycanlı qətiyyən səhv etmək istəmir. Onların tikdiyi körpülər yıxılsa, binalar uçsa, məktəblər dağılsa, meşələri alovlansa, çayları qurusa, əsla bu qədər təşvişə düşməzlər.

Qurduqları ailələr çox möhkəm olmalıdır. Əslində bu pis cəhət deyil. Amma kaş ki, azərbaycanlılar bütün sahələrdə bu qədər canfəşanlıq, götür-qoy edəydilər, yüz ölçüb bir biçəydilər.

Ərimin iş yoldaşları arasında bir kişi var. Bu yaxınlarda toyu idi. Amma toy günü şadlıq evindəcə toyları əsl qalmaqala çevrildi. Gəlinlə-bəy elə ordaca ayrıldılar. Çox gülməli bir səbəbdən. Gəlin toyda öz xalası oğluyla vals oynadığına görə.

Azərbaycanlının evlənmə məsələsində əsas şərtlərindən biri də gəlinin bakirəlik məsələsidir. Bu yaxınlarda internet forumlarında bu məsələnin gəncləri Qarabağ savaşından daha çox məşğul etdiyinin şahidi oldum. Bütün qızlar-oğlanlar med. forumdakı həkimə xorla bir sual ünvanlayırdılar. 
Qızlar: “Anadangəlmə qızlıq pərdəsi olmaya bilərmi, bunu necə yoxlaya bilərəm. Çox narahatam”. Oğlanlar: “
Toy gecəsi necə təyin etmək olar ki, gəlinin qızlıq pərdəsi əsl qızlıq pərdəsidir, yoxsa nə vaxtsa tikdirib? Qabaqcadan evlənmək istədiyin qızı həkimə aparıb müayinə elətdirmək etik deyil. Belədə, bəs bunu necə bilmək olar?” 
Səhiyyə Nazirliyi ailə qurmağa hazırlaşan gənc oğlan və qızlara həkim müayinəsindən keçməyi tövsiyyə edir. Bu boyda ciddi məsələni çox nadir insanlarımız nəzərə alır. Onları maraqlandıran əsas məsələlər dedi-qodu söhbətləri, cehiz, mal-mülk məsələləri və bakirəlikdir. Və üstəgəl qız evinin və oğlan evinin irəli sürdüyü min cür axmaq şərt. Toy filan restoranda olmalıdır, filan qızıldan gəlməlidir və s.

Çox sevdiyim “Bəyin oğurlanması” filmində rejissor toy adətlərimizə həm də ironik nəzər gəzdirir. Bir-birini sevən cütlük qızın atasının tərsliyi ucbatından vüsala çata bilmirlər. Filmin sonlarına doğru əsl səbəb ortaya çıxır. Qızın atası gəncliyində oğlanın anasına vurulubmuş. 
Azərbaycanlıların ölüm-dirim məsələlərindən birincisi, bütün dedi-qodu söhbətlərinin də giriş mövzusu evlənmək məsələsidir. Və azərbaycanlıların ən çox sevdiyim atalar sözü də budur: “Qonşum qonşu olsa, kor qızım ərə gedər”. Əlbəttə, onların hər biri özünün yaxşı qonşu olub-olmadığı haqqında düşünmürlər. Bu yaxınlarda “Çox film hareketler bunlar” adlı yeni türk komediya-filminə baxdım. İçində maraqlı bir süjet vardı. Buraxılış gecəsinə getməyə hazırlaşan gənc qız gecəyə geymək üçün seçdiyi paltarı anasına göstərib soruşur: “Anne, ben bu elbiseyi giysem, bir sakıncası olmaz ki? Akşam da ola bilsin gec qaldım bir az. Amma merak etme. Okul arkadaşım beni eve ötürecek”. Anası tərəddüdlə deyir: “Kızım, vallahi, ben bir şey demiyorum. Amma el-alem nə deyer?”

Qız paltar əlində qapı-qapı düşüb bütün qonşularının qapısını bircə-bircə döyür, anasına verdiyi sualı onlara da ünvanlayır. Biz azərbaycanlılar evlənməmişdən qabaq da eynən bu cür qapı-qapı düşüb başqalarından soruşuruq: “Filankəslə evlənmək, filankəsə ərə getmək istəyirəm, sizin bu barədə fikriniz nədir? Sizcə, o, yaxşı namizəddir, ya yox?”

 

Müəllif: Sevinc Pərvanə

 

 

 

Go Back

Ailənin psixoloji iqlimi

25-02-2017

Əgər ailəni insan mənəvi və psixoloji baxımdan rahatlıq, dinclik tapdığı yer kimi qəbil etsək, o (ailə), böyük hərflə yazılmalı olan Evdir. “Ailə” və “ev” sinonim kimi insanların şüuruna həkk olunub. Biz ailə deyəndə evimizi, evimiz deyəndə ailəmizi düşünürük.
Tərkibinə, həyat tərzinə, maraqlarına və bu maraqları ödəmə imkanlarına görə bir-birindən fərqlənən ailənin çox müxtəlif tipləri vardır. Bundan başqa, ailənin hər bir üzvü öz maraq dairəsinə, adət və zövqlərə, estetik və gözəllik haqqında özəl təsəvvürlərə malikdir. Yaşla bağlı dəyişikliklər və fərqlər insanın öz evinə, mənzildə yaşama şəraitinə verdiyi tələblərdə əlavə təshihlər aparmasına səbəb olur.Evdə psixoloji iqlimin hökm sürməsi üçün ailə üzvləri arasında psixoloji uyuşma mövcud olmalıdır. İlk növbədə ailə həyatının başlanğıcında ər-arvad bir-birinə uyğunlaşmalıdırlar. Kişi bir ailədə, qadın başqa ailədə böyüyüb. Onlara ata evində verilən tərbiyə, göstərilən pedaqoji təsirlər müxtəlif ola bilər. Mümkündür ki, birisi həmişə qayğı ilə əhatə olunub, maddi ehtiyacın nə olduğunu bilməyib, necə deyərlər, ona güldən ağır söz deyilməyib, əlini ağdan-qaraya vurmayıb, tələbi dərhal ödənilib, digəri isə, maddi sıxıntı da çəkib, uşaqlıqdan valideynlərinə öz işlərində kömək edib, acı söz də eşidib, danlaq da görüb. 
Ailəni ilin fəsillərinə bənzətsək, onun da qışı, baharı, yayı, payızı var. Qış insanı üşütdüyü kimi, ailədə münasibətlər gərgin olsa, bu, ailəni üşüdəcək, ər-arvadın əlini işdən soyudacaq.
A.S.Ekzüperi hələ vaxtilə deyərdi: “Bir-birinə baxmaq yox, bir istiqamətə baxmaq-məhəbbətin mənası belədir!” Burada kişi və qadın həmrəyliyi, eyni məqsəd, eyni amal üçün çalışmaq istəyi öz əksini tapıb ki, psixoloji uyuşma üçün bu vacibdir.
Hegelin belə bir fikri var: “Ailənin yaradılmasının əsasları təbii meyldən deyil, təsadüfi ehtirasdan və müvəqqəti şıltaqlıqdan yüksək duran qadın və kişi arasındakı mənəvi və əxlaqi əlaqədən ibarətdir.” Bu sözlərdə dərin həqiqət var. Ailənin psixoloji iqlimi qeyd olunan cəhətlərlə sıx surətdə bağlıdır. Uşaqlar bir-birinin ardınca dünyaya gəldikcə ailə genişlənir, yeni münasibətlər yaranır. Bu münasibətlərin düzgün tənzim və idarə olunması ailənin mənəvi və psixoloji əsaslarını möhkəmləndirir. Ailədə psixoloji iqlim ailə üzvlərinin birgə fəaliyyətinin, onların şəxsiyyətlərarası münasibətlərinin nəticəsində yaranır. Lakin ər-arvad, ata-ana, övladlar və b. arasında qarşılıqlı münasibət daha çox həsslərə əsaslanır. Buna görə də ailənin həyatında psixoloji iqlim xüsusilə mühüm rol oynayır.
Ailə üzvləri arasında qarşılıqlı anlama, qarşılıqlı hörmət və qayğı, bir-birinə dayaq durmaq, qarşılıqlı yardım, mehribanlıq, səmimiyyət, tələbkarlıq başlıca mənəvi normaya çevrilməlidir. Bunsuz ailədə psixoloji iqlim bərqərar olmaz.
Nuklear (sadə) ailədə ailənin psixoloji iqlimi ər-arvad və uşaqlardan asılı olur. Qarşılıqlı münasibətlər düzgün qurulsa, problem baş qaldırmır. 
Mürəkkəb ailə şəraitində əlavə problemlər ortaya çıxır. Ər-arvad və uşaqlardan savayı, ailədə baba-nənə, kişinin qardaşı və bacıları (qayın və baldız) olur. Burada qarşılıqlı münasibətlərin qurulması müəyyən çətinliklərlə müşayiət olunur.
Bədii ədəbiyyatdan və həyat təcrübəsindən görünür ki, qayınata-gəlin münasibətləri gəlin-qayınana münasibətlərinə nisbətən ixtilafsız ötüşür. Qayınata bir çox hallarda hətta gəlinin müdafiəsində dayanır, gəlinlər də qayınatalarını özlərinə arxa, dayaq hesab edir, problem yarananda ondan kömək istəyir.
Qayınatanın belə mövqeyi onun kişi xarakterindən irəli gəlir, təbiət tərəfindən ona verilmiş yüksək səviyyədən gəlinin gözləri qarşısında enmək istəmir, hətta bəzən gəlin-qayınana arasında yaranmış xoşagəlməz münasibətlərlə bağlı öz həyat yoldaşına acıqlanır da. Gəlin-qayınana münasibətləri həmişə söhbət mövzusu olmuşdur. Diqqət yetirək: “Gəlin mənim süpürgəmdir, harda qoysam durmalıdır”, “Yanan anadır, yeyən qayınana”, “Gəlinin dini yox, qayınananın imanı” və s. (Azərbaycan atalar sözlərindən).
Baldızlarla müqayisədə qayın və gəlin münasibətləri də sakit ötüşür. Baldıza gəldikdə isə, ailədə gəlin-qayınana ixtilafları yaranmışsa, baldızlar analarının tərəfində dayanır, qardaşı arvadları ilə dilləşirlər. Baldız-gəlin münasibətləri də ailənin psixoloji iqliminin pisləşməsinə səbəb olur.

kayzen.az

Go Back

Demək, etmək, göstərmək.

11-01-2017

Əminəm ki, bir çox valideynləri belə bir sual düşündürür : "Mən necə edim ki, uşaq mənim sözümə qulaq assın?" ( Məs: uşağa "evə gəl " deyəndə o saat gəlsin və s) və ya " Filan işi ona necə gördürüm ( Məs: Oyuncaqlarını oynadıqdan sonra yığışdırsın və s) . Bəzi valideynlər uşaq onların dediyini etmirsə, kötəkləmək variantına əl atırlar. Bir növ məcbur etmək istəyirlər ki, uşaq onların sözündən çıxmasın. Çox vaxt bu öz səmərəsini vermir. Bəs necə etmək olar ki, uşaq valideynin sözündən çıxmasın?  Əslində sadəcə uşağa sizə qulaq asması üçün yardım etmək lazımdır, məcbur etmək yox.Valideyn uşağına nümunə olmalıdır. Yəni əgər o , uşağının yanında yalan danışıb, sonra "yalan danışmaq olmaz" deyəcəksə təbii ki, uşaq nəyinki onun dediyini etməyəcək , hətta anasının ya atasının yalançı olduğunu düşünəcəkdir. Illərlə bu onun üçün adiləşəcək və o , "valideynim də yalan danışırdı, nə olsun?" fikirləşərək, yalan danışan insanlardan olacaqdır. Başqa bir misal , ata siqaret çəkir və 3 yaşlı oğlu :" Ata siqaret çəkmək olmaz, ana düz deyirəm?" (bunu anasından eşitmişdi)- deyir. Ana da, ata da ikisi birdən :"Düzdü , bala, sən ağıllısan, olmaz" - deyirlər. bir azdan uşaq atasının hələ də siqaret çəkdiyini görür, anasına yaxınlaşır: " Bəs , ata niyə siqaret çəkir?" , ana bu sualın qarşısında aciz qalır. "Əsas nə deməyin deyil, nə etməyindir" - ifadəsi necə də düz deyilmişdir.
Valideyn tərbiyə edəcəyi xüsusiyyətləri özü də etməlidir. Ana və uşaq yol gedirlər. Qarşıda bir dolubədənli, yaxşı geyinmiş bir qadın gedir. Özünün xəbəri olmadan pul kisəsi çantasından yerə düşür. Bunu ana-bala görürlər. Uşaq : " Bax , ana , pul kisəsi, nə qədər pul var , mənə çipsi alarsan?". Ana etiraz edərək :" Nə danışırsan , ay bala, bu bizim pul deyil, yiyəsinə vermək lazımdır. " və tələsik pul kisəsini sahibinə verir. Bu hadisə uşağın yadında qalır, o anlayır ki, heç vaxt başqasının əşyasına , puluna, malına sahib çıxmaq olmaz. Yuxarıdakı misalla müqayisəsə , burada ana təkcə dillə tərbiyə etmədi , bunu əməli ilə də göstərdi. Necə deyərlər tərbiyə evdən gəlir. 
Bir valideyn danışırdı: " Mən oğluma deyirəm, bunu mənə ver, ya get topu stolun altından çıxart,  gətir" , o daha mənim dediyimi etmir. "Yəqin böyüyüb, xoşlamır ki, onu buyurasan" - dedim.Dedi: " Yox, sadəcə  bir - iki dəfə məndən su istədi , dedim ki. yorulmuşam sonra verərəm, bundan sonra onu buyuranda " yorulmuşam, edə bilmirəm" deməyə başladı". 
Yaxşı ki, valideyn öz səhvini anlamışdı və uşağının hərəkətinin haradan qaynaqlandığını bilmişdi. Bunu müşahidəçi valideyn daha tez hiss edir. Bu çox yaxşıdı. Əksinə diqqətsiz valideyn uşağının onun sözündən çıxdığını zənn edir və problem elə bundan sonra başlayır. İnadla öz dediyini etdirir. Yadımda idi , bir ana uşağı sözünə baxmayanda otağa salar və qapını bağlayardı. Uşaq bərkdən qışqırar , "  ana eləmə" - deyə fəryad edərdi. Ana isə " Ağıllan, sənə bir sözü neçə dəfə deyərlər, axı?" . onu öz iradənizə tabe etdirməyin, " mənlik" hissini qırmayın. Seçim etməkdə kömək edin. İstəyirsinizsə o sizə qulaq assın, siz də ona qulaq asın. " Mənliyi" ona çox lazım olacaq. Həyatda nəyəsə nail olmaqda , siqareti atmaq istəyəndə, pis vərdişlərini tərk etmək istəyəndə iradəsi, "mənliyi" ona hələ çox lazım olacaq. Uşağı cəzalandırmazdan əvvəl, etdiyi səhv hərəkəti aydınlaşdırın. Onu otağa salıb , stressə salmaqdansa, söhbət etmək, səhvini ona göstərmək , problemi bir yerdə həll etmək daha yaxşı nəticələrə gətirib çıxarar.

Uşaq heyvan fiqurlarından ibarət peçenyeləri yerə tökmüş və onlarla oynayırdı. Qəfil ana gəlib çıxdı və gördüyü mənzərədən dəhşətə gəldi . " Mən bu uşaqla nə edim " - deyə deyindi. Ana :

- Ay bala, niyə belə etmisən? Adam da peçenyeni yerə tökər?

- Ana, çox maraqlıdı, bax, pişik peçenyeni bir sıraya, at peçenyeni, it peçenyeni, dovşan peçenyeni də bir sıraya düzmüşəm. Gəl sən də düz.

Ana başladı gülməyə:

-Balam, mən sənlə oynayardım, amma peçenye oyuncaq deyil, gəl mən sənə kömək edim , birlikdə sıra ilə, sən deyən kimi əvvəl pişik , sonra at, it və dovşan peçenyeləri boşqaba düzək . Bir də belə etmə , çünki onları yemək lazımdı, oynamaq yox.

Göründüyü kimi uşağın məqsədi pis deyildi, o oynayırdı və həmin anda onun məntiqi inkişaf edirdi. Onu cəzalandırmaqdansa, ona düzgün yol seçməkdə yardım edin.

 kayzen.az 

Go Back

Anaya hədiyyə

05-01-2017

Bir yəhudi ananın üç oğlu var idi. Onlar böyüyəndə uğurlu biznesmen oldular və varlandılar, anaları isə qocalmışdı və balaca evində tək yaşayırdı. Oğullar analarına hədiyyə vermək qərarına gəldilər. 

Böyük oğul dedi:
— Mən ana üçün böyük, qırx otaqlı, qulluqçuları və xidmətçiləri olan ev almışam. Qoy heç olmasa qoca vaxtında gözəl yaşasın. 

Ortancıl oğul dedi:
— Mənsə ana üçün əntiqə maşın almışam və şəxsi sürücü tutmuşam. Qoy heç olmasa qoca vaxtında komfortla gəzsin. 

Kiçik oğulsa dedi:
— Tüpürdüm sizə də, hədiyyələrinizə də. Siz heç bilmirsiniz ki, anamızın ən çox nədən xoşu gəlir. Ana isə Tövrat oxumağı hər şeydən çox sevir. Amma o artıq qocalıb və zəif görür. Bax, mən də fikirləşdim: iyirmi ravvin on iki il ərzində bu tutuquşuya Tövratı öyrədiblər, indi o bütün Tövratı əzbərdən bilir. Ona ancaq hansı fəsili istədiyini de və o osaat başlayacaq. 

Qardaşları razılaşdılar ki, bu – möhtəşəm hədiyyədir. Bir neçə vaxtdan sonra oğullar ananın yanına gəldilər və soruşdular:
— Hə, ana, hədiyyələrimiz xoşuna gəldi? Həyatın rahatlaşıb? 

Ana böyük oğluna dedi:
— Oğlum, bu cür yaxşı hədiyyəyə — qırx otaqlı evə görə çox sağ ol, amma o mənim nəyimə lazımdır? Mən onsuz da təkcə öz otağımda otururam və heç yerə çıxmıram.

Sonra ortancıl oğluna dedi:
— Oğlum, bu cür qəşəng maşına və sürücüyə görə çox sağ ol, amma bu qoca vaxtımda hara gedəcəyəm ki? Mənim heç bir işim yoxdur, gözlərim də zəif görür. Bu halda pəncərədən görünən mənzərələrə də baxa bilmirəm.

Kiçik oğlunasa belə dedi:
— Sənsə, oğlum, məni yarıtdın! Sən bilirsən anana nə lazımdır. Sənin göndərdiyin toyuğun ətindən bişirilən şorba sadəcə möhtəşəm idi.

Yəhudi pritçası 

kayzen.az

Go Back

İtirmək qorxusu

03-01-2017

İtirmək qorxusu yəqin ki, qorxuların arasında ən birinci yer tutan və ən çox incidən qorxulardandır. Söhbət məhz kimisə itirməkdən yox, nəyisə itirməkdən də gedir. Amma bir münasibətiniz var və sevdiyiniz insanı itirməkdən qorxursunuzsa, daha çox kədərlənmənizə ehtiyac yoxdur. Çünki, hiss etdiyiniz bu qorxunu, ona da yaşatmanız və əlaqənizi qurtarmanız üçün lazımlı olan taktikaları sizin üçün tək-tək sıraladıq.Əlaqənizdə sevgilinizi əldə tutmaq üçün, ona yaşatmanız lazım olan itirmə qorxusunun əhəmiyyətli maddələri:

Sevgilinizə hər saniyə eşqinizi bildirməyin!

Sevdiyinizə davamlı "Səni Sevirəm" deyərək, onu əlinizdə tutacağınızı düşünürsünüzsə olduqca yanılırsınız. Sevginizi ona heç bildirməyin demirik ,amma bu cümləni tez-tez istifadə etməyin. Özünə bu qədər şüursuzca aşiq olduğunuzu bilməsi onu sizə daha çox aşiq etməz. Tam tərsi olar,bu vəziyyət ona həddindən artıq bir özünə inam verər və sonunda bu özünə inam, təhlükəli ölçülərə çata bilər. Buraxın bir gün əlaqəniz bitsə, onsuz da yaşaya biləcəyinizi düşünsün.

Cib telefonunuzun içərisinə baxmağa icazə verməyin!

Cib telefonu adamın xüsusi əşyasıdır. Sevgilinizin telefonunuzu ya da mesajlarınızı qarışdırmasına icazə verməyin. Ayrıca ictimai saytlardakı şifrələrinizi də əsla onunla paylaşmayın. Sizə gələn mesajları göndərən adamı maraqlanması ya da keçən gün gülərək danışdığınız yoldaşınızın kim olduğunu soruşması əmin olun çox xoşunuza gedəcək.

Həmişə baxımlı olun!

"Necə olsa məni sevir" deyə düşünüb özünüzü və fərdi baxımınıza laqeyd yanaşmayın.Pozulmuş dırnaq boyaları, yağlı saçlar ya da geyindiyiniz cırıq paltar sizə əlaqənizdə çox şey itirdər. Unutmayın, kişilər həmişə baxımlı qadınlardan xoşlanar. Siz özünüzü laqeyd yanaşdıqca zamanla sizdən soyuya bilər, üstəlik başqa kişilərlə rəqabət etmə həyəcanından məhrum qalar. Halbuki özünüzə diqqət göstərsəniz, diqqət çəkici bu halınızla, sizi itirmə qorxusunu daha çox hiss edəcək.
cazibe.info

Go Back

Ailədəki problemləri necə həll etməli? - PSİXOLOJİ BAXIŞ

03-01-2017

 

Son zamanlar boşanmalar daha çoxdur və artmağa davam edir. Bəs ailələrin dağılmasına səbəb nədir? Ailə qurarkən hər kəs xoşbəxt olmaq üçün evlənir, bəs bu xoşbəxtliyin qarşısını alan nədir? Yəni ailə həyatı quran şəxslər nələrə diqqət etməlidirlər? Uzun zamandan bəri həll olunmayan qayınana-gəlin, ər-arvad çəkişməsi, yaxud kənar şəxslərin müdaxiləsi?

Qayınana və gəlin probleminin başlıca yaranma səbəbi “sahiblənmə” duyğusudur. Araşdırmalar göstərib ki, qadınlarda kişilərlə müqayisədə sahiblənmə duyğusu daha yüksəkdir! Ana övladını, evini, yoldaşını, işini demək olar ki, hər şeyi sahiblənir! Oğul mənimdirsə, onun evi də, yoldaşı da, övladları da mənimdir deyə sahiblənməyə başlayır. Burada isə nəzərə alınmalıdır ki, gəlin də bir qadındır və onun sahiblənmə duyğusu var və elə burada “qayınana-gəlin” problemi yaranmağa başlayır.

Bunun həlli gəlinin və yoldaşının üzərinə düşür. Yəni gəlin nəzərə almalıdır ki, qayınanası oğlunu itirmək qorxusu yaşayır. Bu məqamda gəlinlər bir az daha təmkinli olmalıdırlar. Kişinin üzərinə düşən vəzifə isə “mənim anama yaxın ol, yaxud mənim anamı sev və ya mənim anama hörmət et” kimi sözlərdən istifadə edərək, yoldaşınızı sıxışdırmayasınız.  Çünki sizin israrınız ilə yaranan bir münasibət əlbəttə bir yerdə qırılacaq və davamlı olmayacaqdır! Əsla ananız və yoldaşınızı müqayisə etməyin, belə bir şəraitin yaranmasının qarşısını alın!

Qayınanalar gəlinə hər şeyi öyrətməyə çalışır, yəni artıq o, gəlinini tam hazır bir şəkildə görmək istəyir. Lakin diqqət etməlidir ki, gəlinin yaş və təcrübəsi onunla eyni deyil! Nəyisə öyrətməyə çalışmayın, buraxın zaman öyrətsin. Gəlinlər qayınananın müdaxiləsinə icazə verməlidirlər. Əgər qayınana evdə nəyisə dəyişmək istəsə, yaxud səhv tapsa, onu dəstəkləyin. Çünki qayınanalar təsdiqlənməyi sevirlər. Bu isə müvəqqəti bir hissdir, yəni zamanla itirmək qorxusu itdikcə artıq sizin işinizəqarışmayacaq!

Ər-arvad münaqişələrinin səbəbi isə evdə yoldaşın danışmamağı, yaxud da telefon və s. kimi texnoloji vasitələrdən istifadə edərək, ona vaxt ayırmamasıdır. Xanımlar ilk növbədə baxmalıdır ki, yoldaşının anası ilə münasibət necədir? Anası onunla necə rəftar edir? Yoldaşı özünə bağlamağın ən yaxşı yolu anasından öyrənməkdir! Və yoldaşınızın marağı nəyədir? Məsələn,futbol, maşın, siyasət və s. Onun maraq dairəsindən danışın və beləliklə artıq yoldaşınız sizi həm dinləməyə, həm də danışdırmağa meyl edəcəkdir. Bu gün ailələrə mənfi tərəfdən müdaxilə çoxdur. Qohumlar, qonşular, dost-tanışlar ailəyə müdaxilə etməyə çalışırlar. “Bu cür danış”, “bu tərzdə cavab versən yaxşıdır”, yaxud “mən sənin yerində olmaq istəmərəm” kimi cümlələrdən istifadə edərək, ailədəki kiçik bir problemi həll olunmaz vəziyyətə gətirib çıxarmağı bacarırlar. Yaxşı olardı ki, buna icazə verməyəsiniz. Ailəniz sizin məhrəmiyyətiniz və şəxsi məkanınızdır, başqasının ora müdaxiləsi düzgün deyil, bu, sizin ən yaxınınız olsa belə!

 

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu Aytən Əlizadə

 (pcc.az)

Go Back

Erix Fromm

18-12-2016

Erix Zeliqmann Fromm (23 mart 1900 – 18 mart 1980) dindar yəhudi ailəsində doğulub yaşamışdır.
Alman sosioloq, filosof, sosial psixoloq, psixoanalitik, Frankfurt məktəbinin nümayəndəsi, neofreydizmin və freydomarksizmin yaradıcılarından biridir. Ziqmund Freyd onun həyatında mühüm rol oynamışdır, şəxsən tanımasa da şəxsiyyətini və yaradıclığını araşdırmış,yaxından tanış olmuşdur. Həmçinin də o Marksı əsas olaraq öyrənirdi. Freyd daxili, şüuraltı azadlığı, Marks isə iqtisadi azadlığı araşdırmışdır. Məsələn, “İnsan nə zaman özündə olmur? ” fikrini Marks, insan kapitalizmə xidmət edəndə özündə olmur, deyərək iqtisadi tərəfdən izah edirdi, Z. Freyd isə tamamilə süuraltı açıqlamasını verməyə çalışırdı. 
İlk dəfə Erix Fromm onların ikisinin də azadlıq arayışlarını, izahlarını birləşdirərək Freydomarksizmi yaratmışdır. Bundan başqa, o Aristoteli, Spinozanı da dərindən öyrənmişdir. Erix Fromm Heydelberq və Münhen universitetlərində təhsil almışdır. 1922-ci ildə Heydelberq Universitetində doktoranturanı bitirmişdir. Münhendə psixoloq kimi tədqiqatlar apardıqdan sonra Berlin Psixoanaliz İnstitutunda təhsilini davam etdirmiş və 1931-ci ildə buradan məzun olmuşdur. 
XX əsrin 30-cu illərinin əvvəllərində Almaniyada nasist hərəkatı gücləndiyinə görə İsveçrənin Cenevrə şəhərinə köçmüşdür. 1933-cü ildə Çikaqo İnstitutunun dəvəti ilə ABŞ-a getmişdir. 1934-ci ildə, 1938-ci ilə qədər heyətində bir mütəxəssis olaraq vəzifə aldığı Frankfurt İctimai Araşdırma İnstitutu ilə birlikdə Nyu-Yorka köçür. Şəxsi çalışmalarını davam etdirərək, Columbia Universitetində təhsil işçisi olaraq çalışıb. 1946-cı ildə Vilyam Alonso White Ruh Həkimliyi, Ruh Təhlil və Ruh Elm İnstitutunun qurucuları arasında iştirak edir. Yel Universiteti, Nyu York Universiteti Bennington Kolleci, Miçiqan Əyalət Universitetində təhsil işçisi olaraq çalışır. 1949-cu ildə Meksika Milli Muxtar Universitetindən gələn bir professorluq təklifini qəbul edir və tibb fakültəsi magistr bölümündə ruh təhlil etmə şöbəsini qurur, 1965-ci ildə təqaüdçü olana qədər orada çalışır. Marksist və sosialist, humanist dünya görüşünü mənimsəyən Fromm, qərb kapitalizmi və SSRİ kommunizmini rədd edirdi. 
Erix Frommun əsas fikirlərindən : 
* Peyğəmbərlər ideyaları və dəyərləri gətirən deyil, həyata keçirənlər, göstərənlərdir. * İnsanın tələbatını, istedadı təyin edir.
* İnsanlar maddi istehlakla məşğul olduqlarından, öz əsas mahiyyətlərini unudublar. Maddi olan hər şey insanı depressiyaya salır. 
* İnsan özünü həyata atılmış hiss edir. Qorxur. Tək olduğunu hiss etdikcə əzab çəkir. Ona gorə də bu əzabı bir çox yollarla dəf etməyə çalışır. Bu yollardan biri də sevgidir. 
* Şübhəsiz özümüzü və digər insanları bilmək arzusu kökü dərində olan insan ehtiyacından yaranır. İnsan sosial konteksdə yaşayır. Ağlını itirməmək üçün ətrafındakı insanlarla münasibətdə olmalıdır. İnsana ağıl və xəyal gücü bəxş edilmişdir, insan üçün özü və ətrafındakı insanlar daima anlamağa çalışdığı problemlərdir. İnsanı anlamaq təşəbbüsü psixologiya –“ruhun bilgisi” adlanır. 
* Əslində, sadəcə əşyaların tam rasional qavranması mümkündür. Əşyalar “öldürülmədən” hissələrinə ayrıla bilər, təbiətlərinə ziyan vurmadan manipulyasiya edilə bilərlər, onları yenidən istehsal etmək mümkündür. İnsan əşya deyil. O öldürülmədən hissələrinə ayrıla bilməz, ona zərər vurmadan manipulyasiya etmək, süni olaraq yenidən istehsal etmək mümkün deyil. Bioloji olaraq həyat möcüzə və sirrdir, insanın insani tərəfləri bir müəmmadır. Biz özümüzü və yoldaşlarımızı bəzi yönləriylə tanıya bilirik, ancaq əşya olmadığımız üçün tam qavrama mümkün deyil. Özümüzün ya da bir başqasının ruhunun dərinliyinə endikcə tam bilgi əldə etmək məqsədi daha əlçatmaz olur. Yenə də insan ruhunun sirrinə, “o”-nun ruhunun nüvəsinə nüfuz etmək arzusundan özümüzü saxlaya bilmirik. 
*O zaman özümüzü və digərlərini tanımaq dedikdə nə nəzərdə tutulmalıdır? Özünü tanımaq özümüz haqqında mövcud olan illuziyalardan xilas ola bilməkdir. Qonşumuzu tanımaq onun haqqında bəslədiyimiz “parataksik deformasiyalar” –dan xilas ola bilməkdir. Biz özümüz haqqında bəslədiyimiz illüziyalardan müxtəlif dərəcələrdə əziyyət çəkirik, uşaq ikən bizə real görünən hər şeyə gücü yetmə və hər şeyi bilmə illüziyalarının toruna düşmüşük. 
*Biz pis niyyətli davranışlarımızı yaxşılıq etmək, vəzifə ya da mənəvi borc adı ilə legitimləşdiririk. Biz zəiflik və qorxunu “yaxşı səbəblər ”, vecsizliyimizi isə digərlərinin məsuliyyətsizliyini əsas gətirərək legitimləşdiririk. Biz eyni anda ancaq əks istiqamətlərdə rasionalizasiya və deformasiya edirik. Bir insan sadəcə utancaqdırsa, bizdə sevgi hissinin olmaması o insana düşmənca münasibət gostərməyimizə səbəb olur. Bizim içinə qapanıq olmağımız sadəcə özünü müdafiə edən birini dominant heyvərə kimi görməyimizə səbəb olur. Bizim səmimiyyət qorxumuz, əslində səmimi və uşaq qəlbli olan birini səfeh kimi görməyimizə səbəb olur. Özümüz haqqında daha çox bilmək üçün bizi və qonşumuzu bizim üfüqümüzdən gizlədən bir çox pərdəni qaldırmaq lazımdır. Pərdələr qaldırıldıqca deformasiyalar ard-arda düzələcək. 
*Psixologiya bizə insanın nə olmadığını göstərə bilər. O bizə insanın, bizim hər birimizin, nə olduğumuzu göstərə bilməz. İnsan ruhu, hər fərdin özünəməxsus, individual nüvəsi əsla yetərincə anlaşılıb sözlərlə təsvir edilə bilməz. Ancaq insan sirrinin öyrənilməsinin başqa bir yolu var, bu düşüncə yolu deyil, sevgi yoludur. 
*Sevgi başqa insana elə nüfuz etməkdir ki, burada mənim bilmə arzuma birləşmə arzusu tərəfindən son qoyulur. Birləşmə aktı zamanı mən səni, özümü, hər kəsi tanıyıram və mən heç nə “bilmirəm”. Canlı olanın bilgisinin mümkün olduğu yeganə yol birlik təcrübəsidir, düşüncəmizin ortaya qoyduğu hər hansı bilgi deyil. Tam bilginin yeganə yolu sevgi aktıdır, bu akt düşüncə və sözləri aşır. 
*İnsan, fiziki doğumundan sonra daimi doğulma proseslərindən keçməlidir. Ana qarnından qurtulmaq birinci doğulmadır, onun döşündən ayrılmaq ikinci, qollarından düşmək üçüncüsüdür. Bu mərhələdən sonra doğulma prosesi dayanır, insan sosial olaraq tənzimlənmiş və faydalı insana çevrilir, ancaq ruhi baxımdan yeni doğulmuş uşaq kimi qalır. Əgər o insan potensialını reallaşdırmaq istəyirsə, doğulmalara davam etməlidir. O torpaq və qanın ilkin bağlarından qurtulmalıdır. Bir ayrılma aktından digərinə keçməlidir. O əminlik və özünə haqq qazandırmaqdan əl çəkməli, fədakarlıq, qayğı və sevgi aktına keçməlidir. 
*Tanrı haqqında yeganə mümkün bilgi onun nə olmadığı haqda bilgidir. 
Əsərləri:
Azadlıqdan qaçış (1941) 
Özünü müdafiə edən İnsan / Əxlaq Fəlsəfəsinin Psixologiyasına dair Bir Tədqiqat (1947) 
Psixoanaliz və Din (1950) 
Unudulmuş Dil (1951) 
Sağlam Cəmiyyət (1955) 
Sevmək Sənəti (1956) 
Ziqmund Freydin Şəxsiyyəti və Təsirləri (1959) 
Qoyun, İnsan qazansın: Bir Sosialist Manifest və Proqram 1960 
[Zen Buddizm və Ruh Təhlil etmə – D.T. Suzuki və Riçard de Martino ilə birlikdə (1960) 
Marksın İnsan Konsepsiyası (1961) 
Yeni Bir İnsan Yeni Bir Cəmiyyət (İlluziya zəncirlərinin Kənarında) Marx və Freud ‘un Kıyaslanması (1962)
Sevginin və Şiddətin Mənbəyi (1964) 
Tanrılar Kimi olacaqsınız (1966) 
Ümid İnqilabı (1968) 
Meksika kəndində İctimai Xarakter – Maykl Maccoby ilə birlikdə (1970) 
Ruh Tədqiqnin Böhranı: Freydin sınaqları, Marks və İctimai Ruh Elm (1970) 
İnsandakı mənşəyi (1973) 
Sahib Olmaq Mı, Olmaq Mı? (1976) 
Ərdəm və Xoşbəxtlik 

 

Hazırladı: Nərmin Heydərova

kayzen.az

Go Back

20 nəticə göstərilir