Düşüncə Jurnalı

header photo

Nəticə göstərilir : "Ailə psixologiyası"

AĞLAMAĞIMIZIN SƏBƏBİ NƏDİR?

01-08-2017

Hamımız doğular doğulmaz ağladıq. Bəzən süd vəzisi istədiyimiz zamanlarda gəlmədi, yenə ağladıq. Anamız-atamız bizdən bir az uzaqlaşanda, geri qayıtmayacaqlarını zənn edib ağladıq. Uşaqkən dəfələrlə yıxıldıq ağladıq. İstədiyimiz müvəffəqiyyəti əldə edə bilməyincə, biri canımızı yandırdığında, ürəyimiz qırıldığında, bizə və ya sevdiyimiz birinə bir şey olacaq deyə qorxduğumuzda, sevdiyimiz canlıları itirdiyimizdə ağladıq və ağlayırıq. Yaxşı ağlamalarımız arasında fərq var mı? Ağlamağın altında yatan dinamiklər nələrdir? Niyə ağlayırıq?

 

Psixologiya professoru  Provine'e görə ağlamaq lazım olduğu qədər əhəmiyyət verilməyən və hətta pis bir davranış olaraq təyin oluna bilən lakin daxili dünyada baş verənlər haqqında dərin məlumatlar verən bir davranışdır. Provine ağlamağın altında yatan səbəblərin yaşa görə dəyişdiyini ifadə edir:

 

 "Yetkinlikdə ağlamalar seyrəkləşir və daha sakit bir hal alır; hıçqıra-hıçqıra və iç çəkərək ağlamaq yerinə əksəriyyətlə yalnız gözyaşı tökürlər və yetkinlikdə  göz yaşlarına səbəb olan zədə fiziki olmaqdan çox romantikdir. Buna qarşı, niyyətli və ya niyətsiz, fiziki və ya emosional səbəbli, yetkin və ya uşaq olaraq ağlamağın mənası eynidir: "Köməyə ehtiyacım var". Paradoksal şəkildə, kömək çağırışı olan yetkin ağlamaları daha səssiz və məhrəmi; ümumiyyətlə evdə və xüsusi birinin iştirakı  ilə reallaşır. Özünü dayandırma sisteminin inkişafı yetkinlərə harada və nə zaman ağlayacağına qərar vermə şansı təqdim edir. " Provine'e görə ağlamaq və gülmək bir-birini tamamlayan davranışlardır. Buna  görə Provine, bizi -Ağlama fiziologiyasını daha yaxşı anlamaq üçün- ağlamanı və gülməyi birlikdə düşünməyə dəvət edir:

 

"Araşdırmaçılar tipik bir ağlama və ya gülmənin olub olmadığını müzakirə edir, ancaq mən ağlama və gülmə səsləri arasındakı kəskin fərqi bilmənin, bu davranışları analiz etməyə çatacaq məlumatı təmin etdiyini düşünürəm. Ağlamaq uzun, davamlı, səsli və saniyədə bir sıxlıqla nəfəs alverinə səbəb olan bir davranışdır. Bir körpənin 'ıngaaa'sını düşünək. Ağlayışlar  saniyədə bir sıxlıqla təkrarlanır, bu müddət bir nəfəs alma-vermə dövrünün müddətidir. Buna qarşı, gülmək uzun davamlı olmayan, ümumiyyətlə səsin çölə verildiyi ( 'hahaha' kimi) bir davranışdır, hər hecanın deyilməsi saniyənin on beşdə biri qədər davam edir və saniyənin beşdə biri müddətdə bir təkrarlayar. "

 

Ardınca ağlama ilə gülmənin maraqlı bir ortaq xüsusiyyəti olan iradə xarici sıx şəkildə istifadə edilməsini (perseverasyon) açıqlayır:

 

 

"İki davranış üçün də bir bağlama düyməsi yoxdur.. Çox vaxt ağlamaq daha çox ağlamağa səbəb olur. Eyni şəkildə gülmək də daha çox gülməyə səbəb olur. Məsələn, komediya klublarında ana nümayişdən əvvəl tamaşaçıları alışdırmaq üçün başqa komediya nümayişləri təqdim edirlər, bir müddət sonra o qədər də komik olmamasına baxmayaraq idarəsizcə güldüğünüzü fərq edirsiniz. İşin özü, istəkli nəzarət yalnız ağlamanı və ya gülməyi başlamazdan və bitirmək görülür deyə bilərik. "

Provine son olaraq, romantik gözyaşlarının funksiyasını sorğulayır. Əgər hıçqıraraq ağlamaq kömək çağırışına çevrilibsə səssizcə tökülən göz yaşlarının təkamül keçirməsinin səbəbi nədir? Kiməsə görə, səssizcə tökülən gözyaşları bədənin antiseptiği olan və gözü təmizləyən lizozim maddəsi daxildir. Romantik olmayan qabaqlayıcı gözyaşlarının gözlərdəki bir zədəni, fiziki agresiya  yaradan düşmənlərin dayandırılmasını və ya qəbilə üzvlərinin qorunması lazım olduğunu göstərən bir siqnal olduğu söylənir.

 

 

TƏRCÜMƏ ETDİ-Narınc uşaq psixologiya mərkəzinin Könüllü qrupunun üzvü-Əhmədova Samirə

 

Go Back

Cinayətkarlar nə üçün yenidən cinayət törədərlər?

31-07-2017

Yenidən cinayət törətmə  keçmişdə cinayət törətmiş insanların  cəzalarını çəkdiyi halda təkrar cinayət törətmələridir.

   Bu vəziyyət  fərqli ölkələrdəki cəza sistemlərinə görə fərqli şəkillərdə də mənalandırıla bilər. Məhkumların həbsxanadan azad olduqdan sonra yenidən cinayət törətmələrinə aid aparilan statistik tədqiqatlar mövcuddur. 2007-ci ildə aparılmış araşdırmaya görə günahkarların 16%-nin yenidən cinayət törədərək həbsxanalara qayıtdıqları məlumdur.

Səbəbləri:

Cinayətin  təkrarlanması cəza sistemləri üçün çox önəmli bir məsələdir, çünki insanın növbəti cinayətinin qarşısını almaq məqsədilə edilən tədbirləri özündə birləşdirir. Cəza sistemində yenidən cinayət törətmə hadisələrinə dair araşdırmalar aparılmışdır. Bu araşdırmalara görə insanın təkrar-təkrar cinayət törətməsinin arxasında şəxsi, sosioloji və iqtisadi problemlərin olduğu məlum olmuşdur:

1.Həbsxana ortamının insana etdiyi qanuna zidd davranışlara görə bir çıxış yolu göstərməməsi və ya cinayətkarın öz davranışlarını düzəltmək əvəzinə onları möhkəmləndirməyə çalışması. Məsələn, həbsxanalarda ruhi xəstəliklərin müalicəsi ilə əlaqədar vasitələrin kifayət qədər olmaması və məhkumların boş zamanlarda məşğuliyyətlərinə icazə verilməməsi

2.Etdiyi cinayətlər sonrakı həyatında bir sənətə sahib olmasına əngəl olacağı üçün məhkumun həbsdə olduğu müddətdə pul qazanmaq və həbsdən azad olduqdan sonra özünə yeni bir həyat qurmasına kömək edəcək qabiliyyətlərin formalaşmamış olması

3.Həbsxanalarda məhkumların məruz qaldığı narkotik maddələrin və ya fiziki şiddətin onların davranışlarını daha da sərtləşdirməsi.

 

PSİKOLOGANKARA.NET

TƏRCÜMƏ ETDİ – NARINC KÖNÜLLU QRUPUNUN  ÜZVÜ LALƏ FƏTƏLİYEVA

Go Back

Həyatın 90/100 – 10/100 sirri

17-07-2017

Kimi yaşadığı bədbəxtliklərdən ötrü qədəri günahkar sayır, kimisi də özündən başqa hər kəsi günahkar görür. Halbuki həyatın yüzdə on qismi başımıza gələnlərdən, yüzdə doxsan qismi isə baş verənlər qarşısında göstərəcəyimiz davranışlardan ibarətdir. Bu məqamda bəlkə də təcrübələrlə sabit olan bir söz çıxır qarşımıza: “Başımıza nə gəldiyi deyil, o anda necə davrandığımız önəmlidir.” Bu sözü dəstəkləyən məşhur bir hekayə var. Burada sizinlə onu paylaşmaq istədik.
Bir səhər ailənizlə süfrə arxasında oturmusunuz. Qızınızın təsadüfən stəkana toxunması nəticəsində üstünüzə çay dağılır, köynəyiniz islanır. Əslində bu hadisənin sizin iradənizlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Lakin sonra olacaqlar tamamən sizin hadisəyə necə reaksiya verməyinizdən asılıdır. 
Üstünüzə çay dağıldığı üçün lənətlər yağdırır, qızınızı danlayırsınız. Bu mənzərə qarşısında qızınız ağlamağa başlayır. Sonra yoldaşınıza tərəf çevrilərək stəkanı masanın kənarına qoyduğu üçün onunla mübahisə etməyə başlayırsınız. Qısa mübahisədən sonra qəzəblə yataq otağına gedib köynəyinizi dəyişirsiniz. Geri qayıtdıqda qızınızın ağladığı üçün yeməyini yeyib qurtarmadığını və məktəb servisini qaçırdığını görürsünüz. Yoldaşınız da tələsik işə getməlidir. Qızınızı məktəbə aparmaq üçün tələsik maşına qaçırsınız. Tələsdiyiniz üçün şəhərin içində saatda yetmiş kilometr sürətlə gedirsiniz. Sürətə görə yol polisinə ödədiyiniz cərimədən sonra qızınızı 15 dəqiqə gecikmiş halda məktəbə çatdırırsınız.
Qızınız sizə sağ ol demədən məktəbə qaçır. İşlədiyiniz ofisə iyirmi dəqiqə gec gəlirsiniz. Elə bu anda sənədlər çantasını evdə qoyduğunuzu xatırlayrsınız. Günün pis başladığını və getdikcə də pisləşdiyini düşünürsünüz. Evə qayıdacağınız anı səbirsizliklə gözləyirsiniz. Evə gəldikdə də yoldaşınız və qızınızla aranızın dəydiyini düşünürsünüz.
Nə üçün? Pis gün keçirməyinizin səbəbi nədir?
a)      Üstünüzə dağılan çay
b)      Qızınız
c)       Polis
d)      Siz özünüz
Burada doğru cavab “d” bəndidir. Yəni, bütün baş verənlərin səbəbkarı sizsiniz. Düzdür, çayın üstünüzə dağılmasında sizin heç bir iradəniz yoxdu. Lakin günün geri qalan qisminin pis keçməsində çay dağıldıqdan sonrakı beş saniyə içərisində sərgilədiyiniz davranış mühüm rol oynayır.
Halbuki başqa cür davransaydınız nəticə də fərqli olardı.
Üstünüzə çay dağıldı və qızınız ağlayır. Siz nəzakətlə “Eybi yox, qızım. Bundan sonra daha diqqətli ol!” deyərək köynəyinizi dəyişmək üçün otağınıza keçirsiniz. Sonra çantanızı götürüb çıxarkən qızınızın da məktəbin servis avtobusuna mindiyini görürsünüz. Qızınız çevrilib size el edir. Siz də işə beş dəqiqə erkən çatırsınız və ofisdə iş yoldaşlarınıza sevinclə salam verirsiniz.
Eyni başlayan, lakin fərqli qurtaran iki ayrı ssenari. Çox azımızın fərqində olduğu 90/100 – 10/100 sirri. İnsan xəstələnər, maşın xarab olar, təyyarə gecikər, bütün planlar alt-üst olar və s. Bu saydıqlarımız həyatın 10/100 qismidir və tamamən bizim iradəmizin xaricində gerçəkləşir. Lakin geri qalan və ən mühüm xüsus olan həyatın 90/100-lıq qismi isə bizim hadisələrə necə reaksiya verəcəyimizlə bağlıdır.
Yazımızın əvvəlində də dediyimiz kimi: “Başımıza nə gəldiyi deyil, o anda necə davrandığımız önəmlidir.”

 

İbrahim EROL
ibrahimbaz@mynet.com

Mənbə; İrfan dərgisi

Go Back

Xərclərin azaldılması üçün 9 qayda

17-07-2017

Pulları düzgün xərcləməyi bacaran şəxs üçün pul həmişə kifayət edir. Söhbət Sizin ümumi gəlirinizin 10%-dən çoxunu təşkil edən xərclərin planlaşdırılmasından gedir. Maddi rifaha doğru gedən yol. 
Xərclərin azaldılmasında əsas amillərdən biri xərclərin qabaqcadan planlaşdırılmasıdır. Əlbətdə ki, bütün xərcləri öncədən planlaşdırmaq mümkün deyil, heç bunu etməyə belə dəyməz. Biz axı insanlarıq, robot deyilik ki. Amma yenə də, planlaşdırmasız mümkün deyil. Söhbət Sizin ümumi gəlirinizin 10%-dən çoxunu təşkil edən xərclərdən gedir. Siz sual verəcəksiniz ki, niyə məhz 10? 
Çünki sizin ümumi gəlirinizin 10%-dən çoxunu təşkil edən xərclərin məbləğləri – sizin büdcəniz üçün mühümdürlər və belə məbləğlərin planlaşdırılmamış şəkildə xərclənməsi sizin maliyyə tarazlığınıza təsir edə bilər. Bax belə. Bu təcrübədə yoxlanılıb, bu səbəbdən də bu faktı olduğu kimi qəbul edin. Beləliklə,aşağıda yer almış qaydalar, əsasən öncədən planlaşdırmanın əsasında qurulmuşdur. Onları öyrənin və istədiyiniz kimi işlədin. 
1. Hər ay üzrə xərclərin planını tərtib edin 
Bu planda mütləq şəkildə bütün xərclərin məbləğləri olmalıdır. Bəzi məbləğləri əvvəlcədən qeyd etməkdə çətinlik çəkirsinizsə, planda maksimal dərəcədə yaxın olan bir məbləğ göstərin.Bu yanaşma sizə pul vəsaitlərinin hansı məbləğdə və nəyə xərcləyəcəyinizi görmək imkanı yaradacaqdır. Belə etdikdə, sizdə ay ərzində sürpriz kimi, gözlənilməyən xərclər peydə olmayacaq. Bu müəssisənin öz fəaliyyətini necə planlaşdırmasına bənzəyir. Sizdə eynilə belə etməlisiniz. Aşağıda sizin üçün xərclərin planlaşdırılmasının real nümünəsi göstərilmişdir.
2. Bütün alış-veriş edəcəyiniz şeyləri qabaqcadan planlaşdırın 
Söhbər ondan gedir ki, Siz məsələn, gələn ay özünüz üçün paltar yuyan maşın almağı planlaşdırırsınız. Onun qiymətini öyərnirsiniz və fikirinizdə onu gələn maaşadək alıb ala bilməyəcəyinizi hesablamağa çalışırsınız. Ala biləcəksinizsə, bu əladır, ala bilməyəcəyinizsə onun üçün pul toplamaq lazım gələcəkdir. Pulun düzgün şəkildə necə toplanması barədə burada oxuyun. Qəfil edilən alış-verişlərdən çəkinin, çünki ehtimal var ki, Siz öz maddi gücünuzu düzgün hesablaya bilməyəcəksiniz. Müxtəlif alış-verişləri planlaşdırmaqla yanaşı, sizin üçün başqa xərcləri də planlaşdırmaq pis olmazdı, məsələn, ad günlərini, müxtəlif bayramları və s. Belə etdikdə, maliyyə sürprizləri sizdən yan keçəcəkdir. 
3. Ərzaqları əvvəlcədən yazılmış siyahı üzrə alın 
Nə üçün ərzaqlar haqqında ayrıca bir söhbət açmışıq? Çünki qidalanmaya sərf olunan xərclər bizim büdcənin təxminən yarısını təşkil edir. Bu səbəbdən də, əvvəlcədən sizə lazım olacaq ərzaqların siyahısını tutun və yalnız bundan sonra supermarketə yollanın. Bundan əlavə, özünüz üçün bir qayda olaraq, siyahıda olmayan ərzaqları almamağı vərdiş halına gətirin. Hətta onları siyahıya yazmağı unutsanız belə və onlar sizə lazım olsa belə. Heç bir qorxusu yoxdur. Gələn dəfə alarsınız. Bu cür alış-veriş üsulu çox güclü effektə malikdir və sizin həddindən artıq ərzaq almağınızın qarşısını alacaqdır. Belə baxanda, əslində bizə elə də çox şey lazım deyil. Bu üsuldan istifadə etdikdə, siz təəcüblə aşkar edəcəksiniz ki, sizin ərzaqlar ilə bağlı xərcləriniz azalıbdır. 
4. Ac olduğunuz vaxtda ərzaq almayın 
Bu mümkündür və çox gülməli səslənir, lakin belə bir fakt var ki, siz mağaza və ya supermarketdə olduğunuz zaman və bu vaxtda sizi aclıq hissi bürüyürsə, 90 % hallarda, evə qayıtdıqdan sonra siz evdə çox sayda lazımsız ərzaq və ya həddindən artıq qida aşkar edəcəksiniz. Özünüzü müşahidə edin, istəsəniz, eksperiment də keçirin. Bu hamı ilə olur. Nəticə çox sadədir – əvvəlcədən qidalanın, sonra isə mağazaya yollanın. Belə, siz yalnız doğrudanda lazım olan şeyləri alacaqsınız və özünüzü lazımsız xərclərdən qoruyacaqsınız. 
5. Hər hansı qarşılaşacağınız vəziyyətdə sizə lazım olacaq pul vəsaitindən artıq pul götürməyin 
Bu çox sadə, amma çox effektiv bir qaydadır. Siz sadəcə pul kisənizdə olan məbləğdən artıq xərcləyə bilməyəcəksiniz.Bu qayda xüsusilə müxtəlif emosiya və vəziyyətlərin təsiri altında pul xərcləməyə zəiflik göstərən şəxslərə aiddir. 
6. Aydan aya pullarınızı necə xərcləməyinizi izləyin
Bu qayda ondan ibarətdir ki, biz aydan aya öz pullarımızı necə xərcləməyimizi izləməliyik. Bu, belə demək olarsa, statistikadır. Aydan aya xərclərinizin statistikasını aparın. Bu statistikanı siz sizə uyğun istənilən formada apara bilərsiniz. Bu nə üçün lazımdır axı? Bu sualı cavabı aşağıda göstərilən qaydada öz əksini tapmışdır. 
7. Lazımsın xərclərdən azad olun 
Öncə müzakirə etdiyimiz qaydada deyildiyi kimi, sizdə, belə desək, bir neçə ay üzrə xərlərin statistikası olmalıdır. Bu cür siz bütün lazımsız xərclərin qarşısını ala biləcəksiniz. Lakin, fakt deyil ki, sizdə belələri tapılacaqdır. Elə bir vəziyyət ola bilər ki, sizin bütün xərcləriniz “lazımlıdır”. Dilxor olmayın. Siz xərclərinizin bəzi bəndlərini azaltmağa cəhd edə bilərsiniz. 
8. Borclardan azad olun 
Siz maksimal dərəcədə tez bir şəkildə bütün borclarınızdan qurtulmalısınız. Çünki hər hansı bir borc sizin üçün – əlavə xərclərdir. Bu borclar sizin pullarınızı sorururlar. Onlardan tez bir şəkildə canınızı qurtarın. 
9. İfratçılığa qapılmayın
Böyük bir həvəslə qənaət etməyə və bütün xərclərinizi minimuma endirmək lazım deyil. Bu düzgün deyil. Necə deyərlər – fanatizmsiz. Necə yaşayırdınızsa elədə yaşayın, sadəcə öz xərclərinizi nəzarət altında saxlayın, onları izləyin və üzərində düzəlişlər edin. Vəssalam. İfratçılığa isə qapılmaq lazım deyil. Çünki sərt qənaətlə qarşılaşaraq, siz yenədə nəzarətdən çıxmış xərclərə yol verəcəksiniz. Bir müdrik adam söylədiyi kimi – orta yol ilə gedin.

 

gencaile.az 

Go Back

İşləyən qadınların rol-davranış xüsusiyyətləri

14-07-2017

 Bu gün çalışan qadınların sayı getdikcə artmaqdadır ki, bu da müxtəlif səbəblərlə bağlıdır. Yəni qadınların bir qismi karyera əldə etmək, maddi problemlərini həll etmək və digər səbəblərlə bağlı çalışmaq qərarına gəlirlər. Bəzi qadınlar isə çalışmaq istəmir, vaxtını yalnız ailəsinə sərf etməyə üstünlük verirlər.

1.Ehtiyacdan dolayı çalışan qadınlar. Bəzi qadınlar istəməsədə çalışmaq məcburiyyətində qalırlar. Ailəsinin maddi sıxıntısı üzündən çalışmaq məcburiyyətində olan gənc qızlar ya da evli olub həyat yoldaşının ehtiyaclarını qarşılamağa yetməyən çalışan evli qadınlar və həyat yoldaşından ayrılmış çalışmaq məcburiyyətində olan qadınlar var.

2.Onlara ehtiyac olunduğu üçün çalışması vacib olan qadınlar. Həkim (xüsusilə qadın doğumunda çalışanlar), tibb bacısı, ibtidai sinif müəllimi, psixoloq və s. Mümkün olduğu qədər qadınların qadınlarla ünsiyyətdə olması yaxşıdır.

3.Keyfi üçün çalışan qadınlar. Maddi ehtiyacı olmayan lakin, müxtəlif səbəblərlə çalışan qadınlar var. Bunları qruplaşdırsaq:

a)Üniversitetdən məzun olduğu üçün özünü çalışmaq məcburiyyətində hiss edənlər: “ O qədər oxudum, çalışım ki boşa getməsin ” deyə düşünürlər.

b)Həyat yoldaşım boşarsa və ya aldadarsa ortada qalaram qayğısı ilə çalışanlar.

c)Ev işlərini və uşaq baxmağı sevməyib çalışmağı daha rahat hesab etdiyi üçün çalışanlar.

d)Ailə məcburiyyəti ilə çalışanlar. “ Sənin üçün dünyanın pulunu xərclədik, çalış da boşa getməsin.” deyə düşünən ana ataların məcburiiyəti ilə çalışan qadınlar.

e)Can sıxıntısından çalışanlar. Bekar ya da uşaqsız qadınlar can sıxıntısından çalışırlar.

Çalışmaq nəyə mane olur?

 Evdə qadınlar evdə vaxt keçirərkən daha az sıxılır və özlərini daha dəyərli hiss edirlər. Qadınlar  evdə uşaqları ilə vaxt keçirərkən özlərini daha xoşbəxt hiss edir və işə dönmək istəmirlər.

 Türkiyədə aparılan araşdırmada da çalışan qadınların xoşbəxt olmadıqları və gələcəyə inamla baxmadıqları müəyyən edilib. Qadınların xoşbəxt olmamağının səbəbləri arasında işə yönəlmək və ailə qurmaqda gec qalmaq, kişilərin təzyiqinə məruz qalmaq kimi səbəblər göstərilir. Özəl şirkətlərdə çalışan universitet məzunları, 23-40 yaş arası 400 qadın arasında aparılan araşdırma çalışan qadınların o qədər də xoşbəxt olmadığını ortaya çıxarıb. Nəticədə, çalışan qadınların 62 %-nin xoşbəxt olmadığı, 71 %-nin isə gələcəkdən ümidsiz olduğu aydınlaşıb. “Xoşbəxtsinizmi?” sualına 38 % qadın “bəli” cavabını verib. Qadınlar xoşbəxt olmadıqlarının bəzi səbəblərini belə qeyd ediblər: “İşə çox vaxt ayırıram, şəxsi həyatıma vaxt qalmır, uşağım olmasını istəyirəm, amma vaxtım yoxdur.

 Bəzi çalışan qadınlar çalışan bir qadın olmanın uşaqları üçün  yaxşı bir nümunə olduqarını düşünürlər. Bəziləri isə ana olduqdan sonra iş yerində üzərlərinə daha çox yeni məsuliyyətət, rollar götürdüklərini söyləyirlər.

 Çalışan qadınların, iş-yoldaş-ana üçgənindəki rolu.

 Əgər Avropa ilə müqayisə etsək görərik ki, Avropa qızları (yüksək faizlə) ali təhsil aldıqdan sonra ailə qurmağa üstünlük verirlərsə,azərbaycan qızları orta təhsil aldıqdan sonra ailə qurmağa üstünlük verirlər

 Valideyn maddi imkansızlıqdan əziyyət çəkdikdə və ya aztəminatlı olduqda öz uşaqlarını oxutmağa daha az meylli olur. Çünki uşaqların təhsili əlavə vəsait tələb edir, xüsusilə uşaqlar regionlardan şəhərə oxumağa gəlirlərsə.
 Yaxşı bir iş qadını, yaxşı bir ana, yaxşı bir həyat yoldaşı, yaxşı bir övlad olmağa çalışmaq kimi eyni anda bir çox rolu mükəmməl etmək məcburiyyətində hiss etmək, içinə daxil olan şərtləri ve sərhədləri zorlamaq çalışan qadını zamanla qocaltmağa başlar və bərabərində bir çox problemi gətirir.

 Valideyinlər çalışmalıdırlar ki, övladlarına bütün şəxsi keyfiyyətləri,liderlikləri və karyeralarında qazandıqları  müvəffəqiyyətlərlə örnək ola bilsinlər.Beləliklə,ailənin sosial statusu sayəsində ətrafda müəyyən nüfuza sahib olur və cəmiyyətə keyfiyyətli şəxsiyyət yetişdirir.

 Çalışan qadınların “analıq” rolu.Çalışan qadınları en çox zorlayan rol “analıq” roludur. Çalışma həyatının həm ana, həm də uşağı üzərində müsbət və ya mənfi təsirləri olacaqdır.      Bir çox qadınlar çalışma həyatı və uşaq sahibi olmaq arasında bir seçim etmək məcburiyyətində hiss edirlər. Əgər, kariyerinə davam etməyi seçərsə, analıq hissindən məhrum olacağını düşünür. Əgər, ana olmağa qərar verərsə, bu zamana qədər aldığı təhsilin boşa gedəcəyini düşünərək, zamanla özünü dəyərsiz hissetməyə başlayır. Bir digər problem isə ana olduqdan qısa bir zaman sonra kariyerinə geri dönərək həm iş qadını, həm də analıq rollarını bir arada sürdürməyi çalışmaqdır.Ana və körpə arasında sağlıqlı bir əlaqənin, güvənli bir bağın yaranması üçün ilk bir neçə ay ananın körpə ilə birlikdə olması, fiziki təmasın olması körpənin duyğusal, fiziki və zehni inkişafı baxımından çox önəmlidir.

 Çalışan anaların sıxlıqla qarşılaşdığı bir digər problem isə günahkarlıq duyğusudur. Ana nə qədər əlindən gəldiyicə uşağı ilə maraqlanmağa, ona vaxt ayırmağa çalışsa da,uşağını evdə bir baxıcı ya da ailə böyüyü ilə buraxmaq məcburiyyətində qalan, tüm baxımı ilə maraqlanmayan özünü  yetərsiz hiss etməyə başlayacaqdır.  Bu duyğu ilə analar hər axşam evə əllərində bir oyuncuqla gələcəklərdir. Vicdanını rahatlatmaq, özünü daha yaxşı hiss etmək və günahkarlıq duyğusunu az da olsa azalda bilmək üçün davamlı hədiyyə almaq zamanla ana üçündə uşaq üçün də bir təkrara dönüşəcəkdir.

 Çatışmazlıq hissi “Mən kifayət qədər yaxşı bir ana deyiləm "düşüncəsindən qaynaqlanır. Yaxşı ana olmağı, ev işləriylə məşğul olub, uşağı ilə evdə maraqlanan anaları görən çalışan analar səhv fikrə düşürlər.

 Çalışan ananın qarşılaşdığı bir digər problem isə həddindən artıq məsuliyyət yüklənməsi, həm zehni həm də fiziki olaraq yorğun olmasından qaynaqlanaraq, işdən evə dönüşdə uşağına kifayət qədər zaman ayırmama qayğısıdır. Ana bir gün yorğun olub uşaqla oynanmasa da ertəsi gün bu mütləq kompensasiya etməlidir.

 Çalışan qadınların yoldaşlıq rolu. Çalışan qadın işinə vaxt ayırdığı qədər ailəsinədə vaxt ayırmalıdır. Eyni zamanda ev işləri ilə də məşğul olmağa çalışmalıdırlar. Lakin əksinə, həyat yoldaşı və uşaqları, tələb və gözləmələri tam mənasıyla qarşılanmadığı üçün ətrafdakılar onu əksik, və müvəffəqiyyətsiz qadın olaraq xarakterizə başladığında qadın olaraq özünü əksik, bacarıqsız olaraq qəbul etməyə başlayır.

 Yoldaşına və uşaqlarına kifayət qədər vaxtı ayırmadığı,onlarla birlikdə çox zaman keçirmədiyi, onları laqeyd etdiyi, ehtiyaclarını tam mənasıyla qarşılamadığı bənzəri düşüncələr, onu günahkarlıq duyğusuna sürüyər.

Mustafayeva Sünbül Münasib qızı Narınc könüllü qrupunun üzvü

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Go Back

Ailənin inkişafında böhranlı dövrlər

12-07-2017

Ailə münasibətlərində ərlə-arvad arasında baş verən konfliktlər əsas rol oynayır və ailənin inkişafına mane olur. Bu da əsasən ərlə-arvadın bir-birinə olan tələbatlarının ödənilməməsindən qaynaqlanır. Belə ki; 
— Öz “məni”nin tələblərinin ödənilməsi, bir-birinin mənlik hisslərinə hörmətsizlik
— Müsbət emosiyalara olan tələbatın ödənilməməsi
— İstirahət vaxtının təşkilinə, ərlə-arvadın tələblərinin müxtəlifliyi
— Müsbət emosiyalara olan tələbatın ödənilməməsi: diqqət, başa düşmək, yumşaq münasibət və s. Bunlarla yanaşı başqa faktorlar da ailə münasibətlərinə pis təsir edir. Buna hər şeydən əvvəl ailənin inkişafında böhranlı dövrlərin olması nümunə göstərilə bilər. 
Bunlar hansılardır?
Ailə həyatının birinci ili — bu dövr ərlə-arvadın bir-birinə uyğunlaşması dövrüdür. Bu, iki “mən” birləşib bir “biz” olmasıdır.
Bu zaman hisslər inkişaf edir, sevgi, məhəbətin bir qədər azalması, subyektlərin həyatda olduğu kimi qavranılması başlayır. Bu dövrdə gənc ailədə tez-tez konfiliktlər baş verə bilər. Belə bir dönəmdə hər iki tərəfini valideynləri gənc ailədə dəstək olmalıdır. Çünki yeni qurulmuş ailə iki-üç ilə ancaq tam olaraq formalaşır.
İkinci böhranlı dövr — uşaqların dünyaya gəlməsiylə bağlıdır. Hələ ki tam möhkəmlənməmiş “biz” sistemi ciddi imtahanları rastlaşır. Gəlin nəzər salaq; bu zaman baş verən konfliktlərin əsasın nə təşkil edir? 
— uşaqların tərbiyəsində ərlə-arvadın fikir ayrılığı 
— uşağa xidmətləri bağlı qadın yorğunluğu (özünə diqqət göstərməmək və s) 
— onların fəaliyyətində şəxsi maraqları ilə bağlı fərqlilik 
— kişidə sosial inkişaf gedir, qadında isə tam əksinə. 
Üçüncü böhranlı dövr — ərlə-arvadın birlikdə yaşamasının orta illərinə təsadüf olunur. Subyektlərin bir-birindən doyması baş verir. Hisslərdə yenilik olmur. Bu dövrü hətta duyğu və hisslərin aclıq dövrü də adlandırırlar.
Dördüncü böhranlı dövr — ərlə-arvadın münasibətlərində konfliktlər təxminən 18-24 illik aile həyatından sonra baş verməyə başlayır. Bunun baş vermə səbəbləri uşaqların ailədən getməsi (ailə qurmaqları, xaricdə təhsil alması və s.) ilə təklik hissinin baş qaldırması, arvadın emosional asılılığının artması və s. səbəblərlə bağlı olur.
Beləliklə ərlə-arvadın arasında konfliktlərin baş verməsində xarici faktorların da təsiri var. Ər və ya arvadın isə həddən artıq zaman ayırması, iqtisadi çətinliklər, ailə subyektlərindən birinin işə düzələ bilməməsi, yaşayış üçün mənzilin olmaması və s.
Bunlarla yanaşı, makro faktorlar da ailədə konfliktlərə yol aça bilir. Məsələn: müasir dövrdə cəmiyyətimizdə sosial vəziyyət, mənəvi dəyərlərin qiymətsizləşməsi, ailədə qadının ənənəvi vəziyyətinin dəyişilməsi qadının iqtisadi müstəqilliyi, maliyyə çətinlikləri və s. Statistik hesablamalara görə ailələrin təxminən 80-85%-də konfliktlər baş verir, qalan 15-20%-də isə narazılıqlar özünü göstərir. 

 

Sevda Xəlilova
Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu

Go Back

Valideynin ölümünü uşağa necə deyək?

28-06-2017

Ölüm uşaqlar üçün gizli bir qavrayışdır. Bir çox ailə bu mövzunu uşaqlarına necə izah etməkdə qərarsız qalır. Bəs söhbət hansısa yaxın adamın, hətta valideynlərdən birinin ölümündən gedirsə, onda necə etməli?
Bir neçə il əvvəl aparılan araşdırmalara görə, 5-6 yaşdan balaca uşaqlar ölümün nə olduğunu anlasa da, ölümdən sonra geri qayıdışın olmadığını anlaya bilmirlər. Aparılan son araşdırmalar isə 3, ya da 4 yaşındakı uşaqların ölən insanın geri gəlməyəcəyini anlaya bildiklərini göstərir. Bəs ailədən bir üzvün, ya da ailəyə yaxın birinin ölümünü uşağa daha az zərər verəcək formada və səmimi şəkildə necə açıqlamaq olar? 
Valideyn ölümü
Sevdiyi bir insanın, xüsusən də bir valideynin ölümü böyüklər üçün olduğu kimi, uşaqlar üçün də həyatlarındakı ən sarsıdıcı olaydır. Uşaq da yaxın adamlarından birinin ölümündən sonra kədər, xəyal qırıqlığı, qəzəb, ümidsizlik kimi duyğulara qapılır. Uşaqlar yetkinlərdən fərqli olaraq ölümü anlamaq, sağ qalan valideynin sağlığından əmin olmaq, həyatlarındakı, ailə içindəki dəyişikliklərə reaksiya vermək, qəbul etmək və qeyri-müəyyən gələcəklə bağlı bəzi qayğılar yaşayarlar. Bu müddətdə böyüklərin davranışı və ölümə qarşı reaksiyası da uşaqların hadisədən necə təsirlənəcəklərini təyin edir. 
Uşaqlar ölüm xəbərini eşidəndə ilk olaraq şokda olurlar. Sonra qorxu, etiraz, hissizlik və qəbullanma şəklində davranış sərgiləyirlər. Uşaq itki ilə bağlı heç bir sual vermirsə, sual verməsi üçün cəsarətləndirilməlidir. Duyğularını ifadə etmək yas dövrünü sağlam, travmasız keçirməsi üçün mühümdür. 
Psixoloq yardımı almalıdır
İtki yaşayan uşaqlarda qorxu, qayğı, kabuslar, barmaq əmmək, altını islatmaq, diqqət azalması, ya da həddən çox artması, kobud, dalaşqan, davranış dəyişiklikləri, vəsvəsələr, çox hərəkətlilik, məktəbə olan diqqətin və uğurun azalması, səbəbi olmayan mədə bulantısı, baş ağrı, qidalanma və yuxu problemləri ortaya çıxır. Bu narahatedici hal bir aydan çox davam edərsə, uşaq mütləq mütəxəssis yardımı almalıdır. Ciddi bir xəstəliyi olan valideynin vəziyyəti getdikcə ağırlaşırsa, uşağa həkimlərin onun yaxşılaşması üçün əllərindən gələni etdiklərini, amma sağalıb-sağalmayacağından əmin olmadıqlarını deyə bilərsiniz. Xəstəxanadakı yaxınını ziyarət etmək uşağı rahatladacaq və psixoloji olaraq müəyyən mərhələyə hazırlayacaq. 
İtkini uşağa yaxın bir adam açıqlamalıdır
Yaşanılan itkinin uşağa ata/anası, ya da duyğusal olaraq yaxın olan birinin deməsi məsləhətdir. Gerçəyi uşağa mümkün qədər ən qısa zamanda demək lazımdır. Valideynin ani ölümünü isə uşağın özünü zehni şəkildə hazırlaya bilməsi üçün mərhələli şəkildə izah edin. Məsələn, ana, ya atasının qəza keçirdiyi, bir müddətdir xəstəxanada olduğu, həkimlərin onu sağaltmağa çalışdığı, amma xilas edə bilmədikləri və onu itirdikləri kimi izah etmək olar. Uşağa ölümün artıq geri dönüş olmayan bir şey olduğunu da anlatmaq lazımdır. 
Digər valideynin dəstəyi önəmlidir
Uşaq valideynlərindən birini itiribsə, sağ qalan digər valideynin daim onun yanında olması mühümdür. Bəzən valideyn özünü yaxşı hiss etmədiyi üçün uşaq da öz acısı ilə valideynin üzərinə çox məsuliyyət yükləmək istəmir. Bu, uşağın daşıya bilməyəcəyi bir yük olur. Uşağın özünə yaxın bildiyi digər şəxslər tərəfindən dəstək görməsi, ehtiyaclarının qarşılanması və normal həyatına qayıda bilməsi üçün ona yardım edilməsi mütləqdir. 
“Mələk oldu, göylərə uçdu. İndi bizə baxır...”
“Narınc” Uşaq Psixologiya Mərkəzinin rəhbəri, klinik psixoloq Narınc Rüstəmova bildirib ki, 7 yaşına qədər uşaqlara ölümü izah etmək olmaz. Onun sözlərinə görə, valideynlər bu məsələdə hansı mövqe tutacaqlarını, uşağa ölümü necə izah edəcəklərini hələ də bilmirlər: “Valideynlər bu mövzu ilə bağlı bizə çox müraciət edir. Böyüklər bilməlidir ki, uşaqlar 7 yaşına qədər ölüm, itki anlayışını, yas dönəmini anlamırlar. Uşaqlar üçün ən çətin dönəm 3-7 yaş arasıdır. 3 yaşına qədər uşaqlarda bağlılıq duyğusu, insani keyfiyyətlər, təfəkkür formalaşmadığı üçün ölümü, itkini heç anlamır. İtki, ölüm anlayışı ancaq 7 yaşdan sonra izah edilməlidir”.
N.Rüstəmova bildirir ki, 7 yaşına qədər uşaqları yas mərasimlərindən uzaq tutmaq lazımdır: “Həmin yaş dövründə olan uşağı yasa, qəbir üstünə aparmaq, qəbir daşını göstərmək, ölən adamın şəklini otağına qoymaq olmaz. Bu, uşaqlarda itirmək qorxusu yarada bilər ki, uşaqlar şüuraltı olaraq qorxmağa başlayır. Tək qalmaq, tək yatmaq, hətta hamam-tualetə tək girmək istəmir. Tez-tez ölüm haqqında suallar verir. “Sən yaşlanacaqsan, qocalacaqsan, öləcəksən. Sən yaşlansan, ölsən, mən nə edərəm?” kimi təşvişləri yaranmağa başlayır. Uşaqda ölüm qorxusu yaranır”.
Psixoloq qeyd edir ki, bəzən valideynlər ölümü uşağa düzgün izah edə bilmədiyi üçün uşaq da ölmək fikrinə düşür: “Uşaqlar ölümün dönər proses olduğunu düşünürlər və anlamırlar ölüm nədir. Valideynlər ölümlə bağlı “Mələk oldu, göylərə uçdu. İndi göydən bizə baxır, bizi gözləyir” kimi izahatlar verirlər. Uşaq isə bunu anlaya bilmədiyindən, hətta ora getmək arzusunda olur. Ölümü oyun, mistika kimi qəbul edirlər. Düşünürlər ki, ölən şəxs gəzməyə gedib, bir həftə, ya 10 gün sonra yenə geri qayıdacaq. Uşaqda ölüm haqqında fikirlər yaranır, “mən də babamın, ya anamın yanına getmək istəyirəm, ölmək istəyirəm” deyir. Və bəzən böyüklər də bunu görüb sarsılır, elə bilirlər uşaq “ölmək istəyirəm”, — deyirsə, öləcək. Amma bu, belə deyil”.
Psixoloq əlavə edir ki, uşağa ölümü daha yaxın biri başa salmalıdır: “Uşağa ölümü 7 yaşdan sonra yaxını, güvəndiyi, sevdiyi, emosional kontakt qurduğu biri izah etməlidir. Bu prosesdə psixoloq da iştirak etsə, daha doğru olar. Uşağa ölümü izah etmədən əvvəl onu hazırlamaq mütləqdir. Onun stressə davamlılığını, ölüm, itki qorxusunu, psixoloji durumunu yoxlamaq lazımdır. Özgüvəni artırılmalıdır. Uşaqda əvvəlcə ölüm haqqında fikirlər oturuşmalıdır. Əks halda uşağa böyük fəsad vermiş olarıq. 3-7 yaş arası uşaq anasını itiribsə, onun anaya bağlılıq duyğusu çox yüksək olduğundan itkini anlamasa belə, anasının yoxluğunu fiziki olaraq hiss edir. Şüuraltı olaraq bunu qəbul edə bilir ki, həmin insan yanında deyil, amma adını qoya bilmir. Uşağa ölümü hekayə üzərindən izah etmək daha məqsədəuyğundur. Yəni bu hadisələri oyuncağı üzərindən öyrənməsi, hadisələrə üçüncü şəxsin mövqeyindən baxması uşağın həzm etməsinə kömək edir”.
Mütəxəssisin fikrincə, belə situasiyada valideynlərin rəftarının birmənalı olması daha məqsədəuyğundur. Ailənin emosional sferası uşağa çox böyük təsir edir. Ailə özü ölümü aşa bilmir və uşağın yanında elə hey ağlayır. Ümumiyyətlə, yasdan çıxmış ailəyə kompleks ailə terapiyası məsləhət görülür. Uşağın psixoloji dəstəyi üçün ana, yaxud ata özü də psixoloji dəstək almalıdır.
Ümumiyyətlə, uşağa hər bir insanın müəyyən yaşa gələndə ölə biləcəyi düşüncəsini aşılamaq lazımdır: ““Bəzi sevdiyimiz insanlar var ki, onlara biz heç nə edə bilmirik. Vaxtı gələndə, onlar dünyasını dəyişirlər. Bizim yanımızda ola bilmirlər. Biz onları əvvəlki kimi qucaqlaya, öpə bilməyəcəyik. Ad günlərimizi keçirəndə ata, ya ana bizim yanımızda ola bilməyəcək. Əlimizdən gələni elədik, amma ananı xilas edə bilmədik” kimi fikirlər demək olar. Amma ölümdən sonrakı prosesləri izah etmək olmaz. Uşağa “O, indi göydən bizə baxır, bizi gözləyir” demək doğru deyil. Bu, uşağı ölümə təşviq etmək deməkdir.
Uşağa “Xəstələndi, öldü” də deyə bilmərik. Uşaq xəstələnməkdən qorxa bilər. Ətrafında hər xəstələnən insanı görəndə həyəcan, onu itirmək qorxusu yaşaya bilər”.

Kayzen.az

Go Back

Xalaoğlusu olmayan qızların qarıması

10-03-2017

Rəfiqəm Zənurə deyir ki, onun doğulub-böyüdüyü əyalətdə evində yeddi qızı olan ailələrin qapısını nadirən elçilər döyür. 
Hansı məntiqlə? 
O məntiqlə ki, yeddi qızı olan kişi üçün qızları heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Yəni yeddi qızı olan ata-ana nə yaxşı cehiz verəcəklər, nə də düz-əməlli qaynatalıq-qaynanalıq edə biləcəklər. 
Sərt məntiqdir. Amma azərbaycanlı məntiqidir. 
Əvəzində çoxlu qardaşın tək bacıları gələn elçilər sarıdan kefdədirlər. Elçilər bu tək bacılardan ötəri lap qapının dabanını çıxarırlar. Nəinki uzaq əyalətlərdə, hətta bizim doğma Bakımızda da ailənin sonuncu, yaxud tək oğluna qızlar bir göz qırpımında ərə gedirlər. Lap gözlərini yumub gedirlər. Yenə qəribə azərbaycanlı məntiqiylə ki, ata-ananın mənzili evin sonbeşik oğluna qalacaq. “Bəh-bəh! Ata-anadır da, onlar da bu gün-sabahlıqdırlar, dünyanı tutub getməyəcəklər ki. O boyda ev-eşik, cah-cəlal kimə qalacaq, əlbəəttə sənə”. Qız tərəfindən qohum-əqrəbanın qıza verdiyi öyüd-nəsihətdən bu da sizə bir cümlə!

Ən çox qarımağa namizəd qızlar yaşıd xalası oğlu olmayan qızlardır. Bibioğlular, əmioğlular, dayıoğlular bir yanadır, xalaoğlular bir yana. Baldızqızı, qayınqızı, hətta qardaşqızlarını belə özünə yaxın qoymayan gələcək qaynanalar ancaq və ancaq bacıqızlarını oğullarına və özlərinə layiq görürlər. Narkoman, əyyaş oğullarına belə bacısı qızlarını alıb bacı uşağını bədbəxt edən nə analar var bizim Gülüstanda! Çox vaxt da “çörəyi yada verincə, öz bacımın balasına verərəm!” məntiqiylə.

Qardaşı olmayan sonbeşik qızlar da ər tapmaq sarıdan kefdədirlər. Yenə azərbaycanlı başı burda yaxşı çalışır ki, qardaşı yoxdur, onların gələcək gəlinləri yeganə varis ola bilər.

Görəsən, azərbaycanlılar çox kasıb olduqlarına görə bu axmaq düşüncələrin arxasınca qaçırlar? Yoxsa onlar doğrudan da bu qədər düşüncəsizdirlər? 
Şəxsən bir azərbaycanlı olaraq, mən özüm bu suala cavab tapmaqda çətinlik çəkirəm. 
Yaxşı ki, gənclər arasında müasir düşüncəli gənclər də var. Bu gənclər ruhuna və beyninə uyacaq birini hər yerdə axtarırlar. Təkcə qohumlar arasında, xalaların, bibilərin daşıyıb gətirdiyi cürbəcür qız-oğlan fotolarının arasında, şadlıq evlərində deyil. Kitabxanalarda, internet forumlarda, yaradıcılıq evlərində, sərgi salonlarında.

Mən uşaqlıqda ata-anamla birgə baxdığım “Bobbi” adlı məhşur hind filmindən başqa heç yerdə nə gördüm, nə eşitdim ki, hansısa ailənin təməli kitabxanada qurulub. Orta statistik azərbaycanlının məntiqinə görə internetdə, kitabxanada, təsadüfi tanışlıqlar qurmaq düzgün deyil. Hətta onlar belə deyirlər: “əxlaqlı qızlar heç vaxt təsadüfi adamlarla tanış olmazlar”.

Azərbaycanlı valideynlər övladlarının gizli sevgisindən xəbər tutanda az qala bu xəbəri faciə kimi qarşılayırlar. Axı hər birinin öz gözaltısı var doğma balası üçün. Aman, görəsən, onlar indi harda səhvə yol veriblər ki, əziz qızları, ya oğulları kiminsə toruna düşüb?! İlk təşviş dolu sual bu olur. Hardan tapmısan onu? Haralıdır? Hansı kənddəndi? Kimlərdəndi? Ata-anası kimdi? Nəçidirlər? Atası nə işləyir? 
Hə, alınan cavablar faciəli deyilsə, yalnız sonuncu sual əsl qəhrəmanın özünə aid olur. Evi, işi var? Ev qızıdı, təmiz qızdı? Bu ev qızı söhbəti də yaman mırt söhbətdi.

Əyalətlərdə bu soruşdurma, araşdırma ucbatından onlarla qız evdə qalıb. Yadımdadı, dayım evlənmək istəyirdi. Yazıq kimin adını tuturdusa, nənəm balağını əlinə alıb araşdırma dalınca yollanırdı. Üç gün keçməmiş həmin qızın nəsil-nəcabətində mütləq bir ayağısürüşkənlik, boşluq tapır, dayımı sevdasından vaz keçirirdi. 
Dayımın evlənmək istədiyi qızlardan gah birinin xalası əxlaqsız çıxırdı, digərinin əmisi qız zorlamışdı, o birisinin anası həyasız idi, bir başqasının bacısı gedib-qayıtmışdı. 
Söhbətə bax, ay Allah! Beləcə axırda dayım bezdi, “gedin, kimi istəyirsiniz, bəyənin, alın” - deyə nənəmin ürəyindən tikan çıxartdı.

 

Azərbaycanlı heç bir sahədə bu qədər ciddi olmur. Ailə qurmaq məsələsinə gələndə, azərbaycanlı qətiyyən səhv etmək istəmir. Onların tikdiyi körpülər yıxılsa, binalar uçsa, məktəblər dağılsa, meşələri alovlansa, çayları qurusa, əsla bu qədər təşvişə düşməzlər.

Qurduqları ailələr çox möhkəm olmalıdır. Əslində bu pis cəhət deyil. Amma kaş ki, azərbaycanlılar bütün sahələrdə bu qədər canfəşanlıq, götür-qoy edəydilər, yüz ölçüb bir biçəydilər.

Ərimin iş yoldaşları arasında bir kişi var. Bu yaxınlarda toyu idi. Amma toy günü şadlıq evindəcə toyları əsl qalmaqala çevrildi. Gəlinlə-bəy elə ordaca ayrıldılar. Çox gülməli bir səbəbdən. Gəlin toyda öz xalası oğluyla vals oynadığına görə.

Azərbaycanlının evlənmə məsələsində əsas şərtlərindən biri də gəlinin bakirəlik məsələsidir. Bu yaxınlarda internet forumlarında bu məsələnin gəncləri Qarabağ savaşından daha çox məşğul etdiyinin şahidi oldum. Bütün qızlar-oğlanlar med. forumdakı həkimə xorla bir sual ünvanlayırdılar. 
Qızlar: “Anadangəlmə qızlıq pərdəsi olmaya bilərmi, bunu necə yoxlaya bilərəm. Çox narahatam”. Oğlanlar: “
Toy gecəsi necə təyin etmək olar ki, gəlinin qızlıq pərdəsi əsl qızlıq pərdəsidir, yoxsa nə vaxtsa tikdirib? Qabaqcadan evlənmək istədiyin qızı həkimə aparıb müayinə elətdirmək etik deyil. Belədə, bəs bunu necə bilmək olar?” 
Səhiyyə Nazirliyi ailə qurmağa hazırlaşan gənc oğlan və qızlara həkim müayinəsindən keçməyi tövsiyyə edir. Bu boyda ciddi məsələni çox nadir insanlarımız nəzərə alır. Onları maraqlandıran əsas məsələlər dedi-qodu söhbətləri, cehiz, mal-mülk məsələləri və bakirəlikdir. Və üstəgəl qız evinin və oğlan evinin irəli sürdüyü min cür axmaq şərt. Toy filan restoranda olmalıdır, filan qızıldan gəlməlidir və s.

Çox sevdiyim “Bəyin oğurlanması” filmində rejissor toy adətlərimizə həm də ironik nəzər gəzdirir. Bir-birini sevən cütlük qızın atasının tərsliyi ucbatından vüsala çata bilmirlər. Filmin sonlarına doğru əsl səbəb ortaya çıxır. Qızın atası gəncliyində oğlanın anasına vurulubmuş. 
Azərbaycanlıların ölüm-dirim məsələlərindən birincisi, bütün dedi-qodu söhbətlərinin də giriş mövzusu evlənmək məsələsidir. Və azərbaycanlıların ən çox sevdiyim atalar sözü də budur: “Qonşum qonşu olsa, kor qızım ərə gedər”. Əlbəttə, onların hər biri özünün yaxşı qonşu olub-olmadığı haqqında düşünmürlər. Bu yaxınlarda “Çox film hareketler bunlar” adlı yeni türk komediya-filminə baxdım. İçində maraqlı bir süjet vardı. Buraxılış gecəsinə getməyə hazırlaşan gənc qız gecəyə geymək üçün seçdiyi paltarı anasına göstərib soruşur: “Anne, ben bu elbiseyi giysem, bir sakıncası olmaz ki? Akşam da ola bilsin gec qaldım bir az. Amma merak etme. Okul arkadaşım beni eve ötürecek”. Anası tərəddüdlə deyir: “Kızım, vallahi, ben bir şey demiyorum. Amma el-alem nə deyer?”

Qız paltar əlində qapı-qapı düşüb bütün qonşularının qapısını bircə-bircə döyür, anasına verdiyi sualı onlara da ünvanlayır. Biz azərbaycanlılar evlənməmişdən qabaq da eynən bu cür qapı-qapı düşüb başqalarından soruşuruq: “Filankəslə evlənmək, filankəsə ərə getmək istəyirəm, sizin bu barədə fikriniz nədir? Sizcə, o, yaxşı namizəddir, ya yox?”

 

Müəllif: Sevinc Pərvanə

 

 

 

Go Back

Ailənin psixoloji iqlimi

25-02-2017

Əgər ailəni insan mənəvi və psixoloji baxımdan rahatlıq, dinclik tapdığı yer kimi qəbil etsək, o (ailə), böyük hərflə yazılmalı olan Evdir. “Ailə” və “ev” sinonim kimi insanların şüuruna həkk olunub. Biz ailə deyəndə evimizi, evimiz deyəndə ailəmizi düşünürük.
Tərkibinə, həyat tərzinə, maraqlarına və bu maraqları ödəmə imkanlarına görə bir-birindən fərqlənən ailənin çox müxtəlif tipləri vardır. Bundan başqa, ailənin hər bir üzvü öz maraq dairəsinə, adət və zövqlərə, estetik və gözəllik haqqında özəl təsəvvürlərə malikdir. Yaşla bağlı dəyişikliklər və fərqlər insanın öz evinə, mənzildə yaşama şəraitinə verdiyi tələblərdə əlavə təshihlər aparmasına səbəb olur.Evdə psixoloji iqlimin hökm sürməsi üçün ailə üzvləri arasında psixoloji uyuşma mövcud olmalıdır. İlk növbədə ailə həyatının başlanğıcında ər-arvad bir-birinə uyğunlaşmalıdırlar. Kişi bir ailədə, qadın başqa ailədə böyüyüb. Onlara ata evində verilən tərbiyə, göstərilən pedaqoji təsirlər müxtəlif ola bilər. Mümkündür ki, birisi həmişə qayğı ilə əhatə olunub, maddi ehtiyacın nə olduğunu bilməyib, necə deyərlər, ona güldən ağır söz deyilməyib, əlini ağdan-qaraya vurmayıb, tələbi dərhal ödənilib, digəri isə, maddi sıxıntı da çəkib, uşaqlıqdan valideynlərinə öz işlərində kömək edib, acı söz də eşidib, danlaq da görüb. 
Ailəni ilin fəsillərinə bənzətsək, onun da qışı, baharı, yayı, payızı var. Qış insanı üşütdüyü kimi, ailədə münasibətlər gərgin olsa, bu, ailəni üşüdəcək, ər-arvadın əlini işdən soyudacaq.
A.S.Ekzüperi hələ vaxtilə deyərdi: “Bir-birinə baxmaq yox, bir istiqamətə baxmaq-məhəbbətin mənası belədir!” Burada kişi və qadın həmrəyliyi, eyni məqsəd, eyni amal üçün çalışmaq istəyi öz əksini tapıb ki, psixoloji uyuşma üçün bu vacibdir.
Hegelin belə bir fikri var: “Ailənin yaradılmasının əsasları təbii meyldən deyil, təsadüfi ehtirasdan və müvəqqəti şıltaqlıqdan yüksək duran qadın və kişi arasındakı mənəvi və əxlaqi əlaqədən ibarətdir.” Bu sözlərdə dərin həqiqət var. Ailənin psixoloji iqlimi qeyd olunan cəhətlərlə sıx surətdə bağlıdır. Uşaqlar bir-birinin ardınca dünyaya gəldikcə ailə genişlənir, yeni münasibətlər yaranır. Bu münasibətlərin düzgün tənzim və idarə olunması ailənin mənəvi və psixoloji əsaslarını möhkəmləndirir. Ailədə psixoloji iqlim ailə üzvlərinin birgə fəaliyyətinin, onların şəxsiyyətlərarası münasibətlərinin nəticəsində yaranır. Lakin ər-arvad, ata-ana, övladlar və b. arasında qarşılıqlı münasibət daha çox həsslərə əsaslanır. Buna görə də ailənin həyatında psixoloji iqlim xüsusilə mühüm rol oynayır.
Ailə üzvləri arasında qarşılıqlı anlama, qarşılıqlı hörmət və qayğı, bir-birinə dayaq durmaq, qarşılıqlı yardım, mehribanlıq, səmimiyyət, tələbkarlıq başlıca mənəvi normaya çevrilməlidir. Bunsuz ailədə psixoloji iqlim bərqərar olmaz.
Nuklear (sadə) ailədə ailənin psixoloji iqlimi ər-arvad və uşaqlardan asılı olur. Qarşılıqlı münasibətlər düzgün qurulsa, problem baş qaldırmır. 
Mürəkkəb ailə şəraitində əlavə problemlər ortaya çıxır. Ər-arvad və uşaqlardan savayı, ailədə baba-nənə, kişinin qardaşı və bacıları (qayın və baldız) olur. Burada qarşılıqlı münasibətlərin qurulması müəyyən çətinliklərlə müşayiət olunur.
Bədii ədəbiyyatdan və həyat təcrübəsindən görünür ki, qayınata-gəlin münasibətləri gəlin-qayınana münasibətlərinə nisbətən ixtilafsız ötüşür. Qayınata bir çox hallarda hətta gəlinin müdafiəsində dayanır, gəlinlər də qayınatalarını özlərinə arxa, dayaq hesab edir, problem yarananda ondan kömək istəyir.
Qayınatanın belə mövqeyi onun kişi xarakterindən irəli gəlir, təbiət tərəfindən ona verilmiş yüksək səviyyədən gəlinin gözləri qarşısında enmək istəmir, hətta bəzən gəlin-qayınana arasında yaranmış xoşagəlməz münasibətlərlə bağlı öz həyat yoldaşına acıqlanır da. Gəlin-qayınana münasibətləri həmişə söhbət mövzusu olmuşdur. Diqqət yetirək: “Gəlin mənim süpürgəmdir, harda qoysam durmalıdır”, “Yanan anadır, yeyən qayınana”, “Gəlinin dini yox, qayınananın imanı” və s. (Azərbaycan atalar sözlərindən).
Baldızlarla müqayisədə qayın və gəlin münasibətləri də sakit ötüşür. Baldıza gəldikdə isə, ailədə gəlin-qayınana ixtilafları yaranmışsa, baldızlar analarının tərəfində dayanır, qardaşı arvadları ilə dilləşirlər. Baldız-gəlin münasibətləri də ailənin psixoloji iqliminin pisləşməsinə səbəb olur.

kayzen.az

Go Back

Demək, etmək, göstərmək.

11-01-2017

Əminəm ki, bir çox valideynləri belə bir sual düşündürür : "Mən necə edim ki, uşaq mənim sözümə qulaq assın?" ( Məs: uşağa "evə gəl " deyəndə o saat gəlsin və s) və ya " Filan işi ona necə gördürüm ( Məs: Oyuncaqlarını oynadıqdan sonra yığışdırsın və s) . Bəzi valideynlər uşaq onların dediyini etmirsə, kötəkləmək variantına əl atırlar. Bir növ məcbur etmək istəyirlər ki, uşaq onların sözündən çıxmasın. Çox vaxt bu öz səmərəsini vermir. Bəs necə etmək olar ki, uşaq valideynin sözündən çıxmasın?  Əslində sadəcə uşağa sizə qulaq asması üçün yardım etmək lazımdır, məcbur etmək yox.Valideyn uşağına nümunə olmalıdır. Yəni əgər o , uşağının yanında yalan danışıb, sonra "yalan danışmaq olmaz" deyəcəksə təbii ki, uşaq nəyinki onun dediyini etməyəcək , hətta anasının ya atasının yalançı olduğunu düşünəcəkdir. Illərlə bu onun üçün adiləşəcək və o , "valideynim də yalan danışırdı, nə olsun?" fikirləşərək, yalan danışan insanlardan olacaqdır. Başqa bir misal , ata siqaret çəkir və 3 yaşlı oğlu :" Ata siqaret çəkmək olmaz, ana düz deyirəm?" (bunu anasından eşitmişdi)- deyir. Ana da, ata da ikisi birdən :"Düzdü , bala, sən ağıllısan, olmaz" - deyirlər. bir azdan uşaq atasının hələ də siqaret çəkdiyini görür, anasına yaxınlaşır: " Bəs , ata niyə siqaret çəkir?" , ana bu sualın qarşısında aciz qalır. "Əsas nə deməyin deyil, nə etməyindir" - ifadəsi necə də düz deyilmişdir.
Valideyn tərbiyə edəcəyi xüsusiyyətləri özü də etməlidir. Ana və uşaq yol gedirlər. Qarşıda bir dolubədənli, yaxşı geyinmiş bir qadın gedir. Özünün xəbəri olmadan pul kisəsi çantasından yerə düşür. Bunu ana-bala görürlər. Uşaq : " Bax , ana , pul kisəsi, nə qədər pul var , mənə çipsi alarsan?". Ana etiraz edərək :" Nə danışırsan , ay bala, bu bizim pul deyil, yiyəsinə vermək lazımdır. " və tələsik pul kisəsini sahibinə verir. Bu hadisə uşağın yadında qalır, o anlayır ki, heç vaxt başqasının əşyasına , puluna, malına sahib çıxmaq olmaz. Yuxarıdakı misalla müqayisəsə , burada ana təkcə dillə tərbiyə etmədi , bunu əməli ilə də göstərdi. Necə deyərlər tərbiyə evdən gəlir. 
Bir valideyn danışırdı: " Mən oğluma deyirəm, bunu mənə ver, ya get topu stolun altından çıxart,  gətir" , o daha mənim dediyimi etmir. "Yəqin böyüyüb, xoşlamır ki, onu buyurasan" - dedim.Dedi: " Yox, sadəcə  bir - iki dəfə məndən su istədi , dedim ki. yorulmuşam sonra verərəm, bundan sonra onu buyuranda " yorulmuşam, edə bilmirəm" deməyə başladı". 
Yaxşı ki, valideyn öz səhvini anlamışdı və uşağının hərəkətinin haradan qaynaqlandığını bilmişdi. Bunu müşahidəçi valideyn daha tez hiss edir. Bu çox yaxşıdı. Əksinə diqqətsiz valideyn uşağının onun sözündən çıxdığını zənn edir və problem elə bundan sonra başlayır. İnadla öz dediyini etdirir. Yadımda idi , bir ana uşağı sözünə baxmayanda otağa salar və qapını bağlayardı. Uşaq bərkdən qışqırar , "  ana eləmə" - deyə fəryad edərdi. Ana isə " Ağıllan, sənə bir sözü neçə dəfə deyərlər, axı?" . onu öz iradənizə tabe etdirməyin, " mənlik" hissini qırmayın. Seçim etməkdə kömək edin. İstəyirsinizsə o sizə qulaq assın, siz də ona qulaq asın. " Mənliyi" ona çox lazım olacaq. Həyatda nəyəsə nail olmaqda , siqareti atmaq istəyəndə, pis vərdişlərini tərk etmək istəyəndə iradəsi, "mənliyi" ona hələ çox lazım olacaq. Uşağı cəzalandırmazdan əvvəl, etdiyi səhv hərəkəti aydınlaşdırın. Onu otağa salıb , stressə salmaqdansa, söhbət etmək, səhvini ona göstərmək , problemi bir yerdə həll etmək daha yaxşı nəticələrə gətirib çıxarar.

Uşaq heyvan fiqurlarından ibarət peçenyeləri yerə tökmüş və onlarla oynayırdı. Qəfil ana gəlib çıxdı və gördüyü mənzərədən dəhşətə gəldi . " Mən bu uşaqla nə edim " - deyə deyindi. Ana :

- Ay bala, niyə belə etmisən? Adam da peçenyeni yerə tökər?

- Ana, çox maraqlıdı, bax, pişik peçenyeni bir sıraya, at peçenyeni, it peçenyeni, dovşan peçenyeni də bir sıraya düzmüşəm. Gəl sən də düz.

Ana başladı gülməyə:

-Balam, mən sənlə oynayardım, amma peçenye oyuncaq deyil, gəl mən sənə kömək edim , birlikdə sıra ilə, sən deyən kimi əvvəl pişik , sonra at, it və dovşan peçenyeləri boşqaba düzək . Bir də belə etmə , çünki onları yemək lazımdı, oynamaq yox.

Göründüyü kimi uşağın məqsədi pis deyildi, o oynayırdı və həmin anda onun məntiqi inkişaf edirdi. Onu cəzalandırmaqdansa, ona düzgün yol seçməkdə yardım edin.

 kayzen.az 

Go Back

Anaya hədiyyə

05-01-2017

Bir yəhudi ananın üç oğlu var idi. Onlar böyüyəndə uğurlu biznesmen oldular və varlandılar, anaları isə qocalmışdı və balaca evində tək yaşayırdı. Oğullar analarına hədiyyə vermək qərarına gəldilər. 

Böyük oğul dedi:
— Mən ana üçün böyük, qırx otaqlı, qulluqçuları və xidmətçiləri olan ev almışam. Qoy heç olmasa qoca vaxtında gözəl yaşasın. 

Ortancıl oğul dedi:
— Mənsə ana üçün əntiqə maşın almışam və şəxsi sürücü tutmuşam. Qoy heç olmasa qoca vaxtında komfortla gəzsin. 

Kiçik oğulsa dedi:
— Tüpürdüm sizə də, hədiyyələrinizə də. Siz heç bilmirsiniz ki, anamızın ən çox nədən xoşu gəlir. Ana isə Tövrat oxumağı hər şeydən çox sevir. Amma o artıq qocalıb və zəif görür. Bax, mən də fikirləşdim: iyirmi ravvin on iki il ərzində bu tutuquşuya Tövratı öyrədiblər, indi o bütün Tövratı əzbərdən bilir. Ona ancaq hansı fəsili istədiyini de və o osaat başlayacaq. 

Qardaşları razılaşdılar ki, bu – möhtəşəm hədiyyədir. Bir neçə vaxtdan sonra oğullar ananın yanına gəldilər və soruşdular:
— Hə, ana, hədiyyələrimiz xoşuna gəldi? Həyatın rahatlaşıb? 

Ana böyük oğluna dedi:
— Oğlum, bu cür yaxşı hədiyyəyə — qırx otaqlı evə görə çox sağ ol, amma o mənim nəyimə lazımdır? Mən onsuz da təkcə öz otağımda otururam və heç yerə çıxmıram.

Sonra ortancıl oğluna dedi:
— Oğlum, bu cür qəşəng maşına və sürücüyə görə çox sağ ol, amma bu qoca vaxtımda hara gedəcəyəm ki? Mənim heç bir işim yoxdur, gözlərim də zəif görür. Bu halda pəncərədən görünən mənzərələrə də baxa bilmirəm.

Kiçik oğlunasa belə dedi:
— Sənsə, oğlum, məni yarıtdın! Sən bilirsən anana nə lazımdır. Sənin göndərdiyin toyuğun ətindən bişirilən şorba sadəcə möhtəşəm idi.

Yəhudi pritçası 

kayzen.az

Go Back

İtirmək qorxusu

03-01-2017

İtirmək qorxusu yəqin ki, qorxuların arasında ən birinci yer tutan və ən çox incidən qorxulardandır. Söhbət məhz kimisə itirməkdən yox, nəyisə itirməkdən də gedir. Amma bir münasibətiniz var və sevdiyiniz insanı itirməkdən qorxursunuzsa, daha çox kədərlənmənizə ehtiyac yoxdur. Çünki, hiss etdiyiniz bu qorxunu, ona da yaşatmanız və əlaqənizi qurtarmanız üçün lazımlı olan taktikaları sizin üçün tək-tək sıraladıq.Əlaqənizdə sevgilinizi əldə tutmaq üçün, ona yaşatmanız lazım olan itirmə qorxusunun əhəmiyyətli maddələri:

Sevgilinizə hər saniyə eşqinizi bildirməyin!

Sevdiyinizə davamlı "Səni Sevirəm" deyərək, onu əlinizdə tutacağınızı düşünürsünüzsə olduqca yanılırsınız. Sevginizi ona heç bildirməyin demirik ,amma bu cümləni tez-tez istifadə etməyin. Özünə bu qədər şüursuzca aşiq olduğunuzu bilməsi onu sizə daha çox aşiq etməz. Tam tərsi olar,bu vəziyyət ona həddindən artıq bir özünə inam verər və sonunda bu özünə inam, təhlükəli ölçülərə çata bilər. Buraxın bir gün əlaqəniz bitsə, onsuz da yaşaya biləcəyinizi düşünsün.

Cib telefonunuzun içərisinə baxmağa icazə verməyin!

Cib telefonu adamın xüsusi əşyasıdır. Sevgilinizin telefonunuzu ya da mesajlarınızı qarışdırmasına icazə verməyin. Ayrıca ictimai saytlardakı şifrələrinizi də əsla onunla paylaşmayın. Sizə gələn mesajları göndərən adamı maraqlanması ya da keçən gün gülərək danışdığınız yoldaşınızın kim olduğunu soruşması əmin olun çox xoşunuza gedəcək.

Həmişə baxımlı olun!

"Necə olsa məni sevir" deyə düşünüb özünüzü və fərdi baxımınıza laqeyd yanaşmayın.Pozulmuş dırnaq boyaları, yağlı saçlar ya da geyindiyiniz cırıq paltar sizə əlaqənizdə çox şey itirdər. Unutmayın, kişilər həmişə baxımlı qadınlardan xoşlanar. Siz özünüzü laqeyd yanaşdıqca zamanla sizdən soyuya bilər, üstəlik başqa kişilərlə rəqabət etmə həyəcanından məhrum qalar. Halbuki özünüzə diqqət göstərsəniz, diqqət çəkici bu halınızla, sizi itirmə qorxusunu daha çox hiss edəcək.
cazibe.info

Go Back

Ailədəki problemləri necə həll etməli? - PSİXOLOJİ BAXIŞ

03-01-2017

 

Son zamanlar boşanmalar daha çoxdur və artmağa davam edir. Bəs ailələrin dağılmasına səbəb nədir? Ailə qurarkən hər kəs xoşbəxt olmaq üçün evlənir, bəs bu xoşbəxtliyin qarşısını alan nədir? Yəni ailə həyatı quran şəxslər nələrə diqqət etməlidirlər? Uzun zamandan bəri həll olunmayan qayınana-gəlin, ər-arvad çəkişməsi, yaxud kənar şəxslərin müdaxiləsi?

Qayınana və gəlin probleminin başlıca yaranma səbəbi “sahiblənmə” duyğusudur. Araşdırmalar göstərib ki, qadınlarda kişilərlə müqayisədə sahiblənmə duyğusu daha yüksəkdir! Ana övladını, evini, yoldaşını, işini demək olar ki, hər şeyi sahiblənir! Oğul mənimdirsə, onun evi də, yoldaşı da, övladları da mənimdir deyə sahiblənməyə başlayır. Burada isə nəzərə alınmalıdır ki, gəlin də bir qadındır və onun sahiblənmə duyğusu var və elə burada “qayınana-gəlin” problemi yaranmağa başlayır.

Bunun həlli gəlinin və yoldaşının üzərinə düşür. Yəni gəlin nəzərə almalıdır ki, qayınanası oğlunu itirmək qorxusu yaşayır. Bu məqamda gəlinlər bir az daha təmkinli olmalıdırlar. Kişinin üzərinə düşən vəzifə isə “mənim anama yaxın ol, yaxud mənim anamı sev və ya mənim anama hörmət et” kimi sözlərdən istifadə edərək, yoldaşınızı sıxışdırmayasınız.  Çünki sizin israrınız ilə yaranan bir münasibət əlbəttə bir yerdə qırılacaq və davamlı olmayacaqdır! Əsla ananız və yoldaşınızı müqayisə etməyin, belə bir şəraitin yaranmasının qarşısını alın!

Qayınanalar gəlinə hər şeyi öyrətməyə çalışır, yəni artıq o, gəlinini tam hazır bir şəkildə görmək istəyir. Lakin diqqət etməlidir ki, gəlinin yaş və təcrübəsi onunla eyni deyil! Nəyisə öyrətməyə çalışmayın, buraxın zaman öyrətsin. Gəlinlər qayınananın müdaxiləsinə icazə verməlidirlər. Əgər qayınana evdə nəyisə dəyişmək istəsə, yaxud səhv tapsa, onu dəstəkləyin. Çünki qayınanalar təsdiqlənməyi sevirlər. Bu isə müvəqqəti bir hissdir, yəni zamanla itirmək qorxusu itdikcə artıq sizin işinizəqarışmayacaq!

Ər-arvad münaqişələrinin səbəbi isə evdə yoldaşın danışmamağı, yaxud da telefon və s. kimi texnoloji vasitələrdən istifadə edərək, ona vaxt ayırmamasıdır. Xanımlar ilk növbədə baxmalıdır ki, yoldaşının anası ilə münasibət necədir? Anası onunla necə rəftar edir? Yoldaşı özünə bağlamağın ən yaxşı yolu anasından öyrənməkdir! Və yoldaşınızın marağı nəyədir? Məsələn,futbol, maşın, siyasət və s. Onun maraq dairəsindən danışın və beləliklə artıq yoldaşınız sizi həm dinləməyə, həm də danışdırmağa meyl edəcəkdir. Bu gün ailələrə mənfi tərəfdən müdaxilə çoxdur. Qohumlar, qonşular, dost-tanışlar ailəyə müdaxilə etməyə çalışırlar. “Bu cür danış”, “bu tərzdə cavab versən yaxşıdır”, yaxud “mən sənin yerində olmaq istəmərəm” kimi cümlələrdən istifadə edərək, ailədəki kiçik bir problemi həll olunmaz vəziyyətə gətirib çıxarmağı bacarırlar. Yaxşı olardı ki, buna icazə verməyəsiniz. Ailəniz sizin məhrəmiyyətiniz və şəxsi məkanınızdır, başqasının ora müdaxiləsi düzgün deyil, bu, sizin ən yaxınınız olsa belə!

 

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu Aytən Əlizadə

 (pcc.az)

Go Back

Erix Fromm

18-12-2016

Erix Zeliqmann Fromm (23 mart 1900 – 18 mart 1980) dindar yəhudi ailəsində doğulub yaşamışdır.
Alman sosioloq, filosof, sosial psixoloq, psixoanalitik, Frankfurt məktəbinin nümayəndəsi, neofreydizmin və freydomarksizmin yaradıcılarından biridir. Ziqmund Freyd onun həyatında mühüm rol oynamışdır, şəxsən tanımasa da şəxsiyyətini və yaradıclığını araşdırmış,yaxından tanış olmuşdur. Həmçinin də o Marksı əsas olaraq öyrənirdi. Freyd daxili, şüuraltı azadlığı, Marks isə iqtisadi azadlığı araşdırmışdır. Məsələn, “İnsan nə zaman özündə olmur? ” fikrini Marks, insan kapitalizmə xidmət edəndə özündə olmur, deyərək iqtisadi tərəfdən izah edirdi, Z. Freyd isə tamamilə süuraltı açıqlamasını verməyə çalışırdı. 
İlk dəfə Erix Fromm onların ikisinin də azadlıq arayışlarını, izahlarını birləşdirərək Freydomarksizmi yaratmışdır. Bundan başqa, o Aristoteli, Spinozanı da dərindən öyrənmişdir. Erix Fromm Heydelberq və Münhen universitetlərində təhsil almışdır. 1922-ci ildə Heydelberq Universitetində doktoranturanı bitirmişdir. Münhendə psixoloq kimi tədqiqatlar apardıqdan sonra Berlin Psixoanaliz İnstitutunda təhsilini davam etdirmiş və 1931-ci ildə buradan məzun olmuşdur. 
XX əsrin 30-cu illərinin əvvəllərində Almaniyada nasist hərəkatı gücləndiyinə görə İsveçrənin Cenevrə şəhərinə köçmüşdür. 1933-cü ildə Çikaqo İnstitutunun dəvəti ilə ABŞ-a getmişdir. 1934-ci ildə, 1938-ci ilə qədər heyətində bir mütəxəssis olaraq vəzifə aldığı Frankfurt İctimai Araşdırma İnstitutu ilə birlikdə Nyu-Yorka köçür. Şəxsi çalışmalarını davam etdirərək, Columbia Universitetində təhsil işçisi olaraq çalışıb. 1946-cı ildə Vilyam Alonso White Ruh Həkimliyi, Ruh Təhlil və Ruh Elm İnstitutunun qurucuları arasında iştirak edir. Yel Universiteti, Nyu York Universiteti Bennington Kolleci, Miçiqan Əyalət Universitetində təhsil işçisi olaraq çalışır. 1949-cu ildə Meksika Milli Muxtar Universitetindən gələn bir professorluq təklifini qəbul edir və tibb fakültəsi magistr bölümündə ruh təhlil etmə şöbəsini qurur, 1965-ci ildə təqaüdçü olana qədər orada çalışır. Marksist və sosialist, humanist dünya görüşünü mənimsəyən Fromm, qərb kapitalizmi və SSRİ kommunizmini rədd edirdi. 
Erix Frommun əsas fikirlərindən : 
* Peyğəmbərlər ideyaları və dəyərləri gətirən deyil, həyata keçirənlər, göstərənlərdir. * İnsanın tələbatını, istedadı təyin edir.
* İnsanlar maddi istehlakla məşğul olduqlarından, öz əsas mahiyyətlərini unudublar. Maddi olan hər şey insanı depressiyaya salır. 
* İnsan özünü həyata atılmış hiss edir. Qorxur. Tək olduğunu hiss etdikcə əzab çəkir. Ona gorə də bu əzabı bir çox yollarla dəf etməyə çalışır. Bu yollardan biri də sevgidir. 
* Şübhəsiz özümüzü və digər insanları bilmək arzusu kökü dərində olan insan ehtiyacından yaranır. İnsan sosial konteksdə yaşayır. Ağlını itirməmək üçün ətrafındakı insanlarla münasibətdə olmalıdır. İnsana ağıl və xəyal gücü bəxş edilmişdir, insan üçün özü və ətrafındakı insanlar daima anlamağa çalışdığı problemlərdir. İnsanı anlamaq təşəbbüsü psixologiya –“ruhun bilgisi” adlanır. 
* Əslində, sadəcə əşyaların tam rasional qavranması mümkündür. Əşyalar “öldürülmədən” hissələrinə ayrıla bilər, təbiətlərinə ziyan vurmadan manipulyasiya edilə bilərlər, onları yenidən istehsal etmək mümkündür. İnsan əşya deyil. O öldürülmədən hissələrinə ayrıla bilməz, ona zərər vurmadan manipulyasiya etmək, süni olaraq yenidən istehsal etmək mümkün deyil. Bioloji olaraq həyat möcüzə və sirrdir, insanın insani tərəfləri bir müəmmadır. Biz özümüzü və yoldaşlarımızı bəzi yönləriylə tanıya bilirik, ancaq əşya olmadığımız üçün tam qavrama mümkün deyil. Özümüzün ya da bir başqasının ruhunun dərinliyinə endikcə tam bilgi əldə etmək məqsədi daha əlçatmaz olur. Yenə də insan ruhunun sirrinə, “o”-nun ruhunun nüvəsinə nüfuz etmək arzusundan özümüzü saxlaya bilmirik. 
*O zaman özümüzü və digərlərini tanımaq dedikdə nə nəzərdə tutulmalıdır? Özünü tanımaq özümüz haqqında mövcud olan illuziyalardan xilas ola bilməkdir. Qonşumuzu tanımaq onun haqqında bəslədiyimiz “parataksik deformasiyalar” –dan xilas ola bilməkdir. Biz özümüz haqqında bəslədiyimiz illüziyalardan müxtəlif dərəcələrdə əziyyət çəkirik, uşaq ikən bizə real görünən hər şeyə gücü yetmə və hər şeyi bilmə illüziyalarının toruna düşmüşük. 
*Biz pis niyyətli davranışlarımızı yaxşılıq etmək, vəzifə ya da mənəvi borc adı ilə legitimləşdiririk. Biz zəiflik və qorxunu “yaxşı səbəblər ”, vecsizliyimizi isə digərlərinin məsuliyyətsizliyini əsas gətirərək legitimləşdiririk. Biz eyni anda ancaq əks istiqamətlərdə rasionalizasiya və deformasiya edirik. Bir insan sadəcə utancaqdırsa, bizdə sevgi hissinin olmaması o insana düşmənca münasibət gostərməyimizə səbəb olur. Bizim içinə qapanıq olmağımız sadəcə özünü müdafiə edən birini dominant heyvərə kimi görməyimizə səbəb olur. Bizim səmimiyyət qorxumuz, əslində səmimi və uşaq qəlbli olan birini səfeh kimi görməyimizə səbəb olur. Özümüz haqqında daha çox bilmək üçün bizi və qonşumuzu bizim üfüqümüzdən gizlədən bir çox pərdəni qaldırmaq lazımdır. Pərdələr qaldırıldıqca deformasiyalar ard-arda düzələcək. 
*Psixologiya bizə insanın nə olmadığını göstərə bilər. O bizə insanın, bizim hər birimizin, nə olduğumuzu göstərə bilməz. İnsan ruhu, hər fərdin özünəməxsus, individual nüvəsi əsla yetərincə anlaşılıb sözlərlə təsvir edilə bilməz. Ancaq insan sirrinin öyrənilməsinin başqa bir yolu var, bu düşüncə yolu deyil, sevgi yoludur. 
*Sevgi başqa insana elə nüfuz etməkdir ki, burada mənim bilmə arzuma birləşmə arzusu tərəfindən son qoyulur. Birləşmə aktı zamanı mən səni, özümü, hər kəsi tanıyıram və mən heç nə “bilmirəm”. Canlı olanın bilgisinin mümkün olduğu yeganə yol birlik təcrübəsidir, düşüncəmizin ortaya qoyduğu hər hansı bilgi deyil. Tam bilginin yeganə yolu sevgi aktıdır, bu akt düşüncə və sözləri aşır. 
*İnsan, fiziki doğumundan sonra daimi doğulma proseslərindən keçməlidir. Ana qarnından qurtulmaq birinci doğulmadır, onun döşündən ayrılmaq ikinci, qollarından düşmək üçüncüsüdür. Bu mərhələdən sonra doğulma prosesi dayanır, insan sosial olaraq tənzimlənmiş və faydalı insana çevrilir, ancaq ruhi baxımdan yeni doğulmuş uşaq kimi qalır. Əgər o insan potensialını reallaşdırmaq istəyirsə, doğulmalara davam etməlidir. O torpaq və qanın ilkin bağlarından qurtulmalıdır. Bir ayrılma aktından digərinə keçməlidir. O əminlik və özünə haqq qazandırmaqdan əl çəkməli, fədakarlıq, qayğı və sevgi aktına keçməlidir. 
*Tanrı haqqında yeganə mümkün bilgi onun nə olmadığı haqda bilgidir. 
Əsərləri:
Azadlıqdan qaçış (1941) 
Özünü müdafiə edən İnsan / Əxlaq Fəlsəfəsinin Psixologiyasına dair Bir Tədqiqat (1947) 
Psixoanaliz və Din (1950) 
Unudulmuş Dil (1951) 
Sağlam Cəmiyyət (1955) 
Sevmək Sənəti (1956) 
Ziqmund Freydin Şəxsiyyəti və Təsirləri (1959) 
Qoyun, İnsan qazansın: Bir Sosialist Manifest və Proqram 1960 
[Zen Buddizm və Ruh Təhlil etmə – D.T. Suzuki və Riçard de Martino ilə birlikdə (1960) 
Marksın İnsan Konsepsiyası (1961) 
Yeni Bir İnsan Yeni Bir Cəmiyyət (İlluziya zəncirlərinin Kənarında) Marx və Freud ‘un Kıyaslanması (1962)
Sevginin və Şiddətin Mənbəyi (1964) 
Tanrılar Kimi olacaqsınız (1966) 
Ümid İnqilabı (1968) 
Meksika kəndində İctimai Xarakter – Maykl Maccoby ilə birlikdə (1970) 
Ruh Tədqiqnin Böhranı: Freydin sınaqları, Marks və İctimai Ruh Elm (1970) 
İnsandakı mənşəyi (1973) 
Sahib Olmaq Mı, Olmaq Mı? (1976) 
Ərdəm və Xoşbəxtlik 

 

Hazırladı: Nərmin Heydərova

kayzen.az

Go Back

Qeybət psixologiyası

16-12-2016

Təbiətin ən ali varlığı, yaradanın ən qiymətlisi insan dünyaya gələndə onunla (müstəsna hallar istisna olmaqla), halı xasiyyəti, ağlı və istedadı da da birgə doğulur.
Müstəsna hallar dedikdə ilk öncə insanın düşdüyü mühüti və şəraiti nəzərdə tuturuq. Bəzən mühit və şərait insan ağlına, düşüncəsinə ciddi təsir edir. Təbii ki, bu bir başqa yazının mövzusudur. Dünyaya gələn insanın dünyaya baxışı müxtəlif olduğu kimi, hər bir insana baxış da müxtəlif ola bilər. Əqlinə və əməlinə görə, Mövlanə Cəmaləddin Rumi, Fəzullah Nəimi, İmaməddin Nəsimi, Ibni Sina kimi müdrüklər insanlara qiymət verərkən onları Kamil insan və cahil insan kimi şərti qiymətləndirmə üsulundan istifadə edərək iki qurupa bölmüşlər…
Kamil insan ağlının gücünə inanan, biliyi, bacarığı, xeyirxaqlığı, yaşadğı cəmiyyətə xeyir verən və onun xoşbəxtliyi uğrunda canını fəda etməyə hazır olan və ən azından bacardığını edən və etmək istəyənlərdir. Və insanın kamillik dərəcəsini qiymətləndirmək üçün bu siyahını istədiyimiz qədər uzada bilərik. Cahil insan birincinin əksinə olaraq bütün pisliklərə məhəl qoymadan imza atamağa hazır olan, və onları edənlərdir. Detallarına varsaq görərik ki, cahil insan yaltaq da ola bilir, qeybətcil də, iküzlü də ola bilir, yalançı da…
Başqasının yaxşı əməlinə mane də ola bilər, ona xəsəd də apara bilər… Bu məqamda insanın genefondunu nəzərə almasaq düşüdüyü mühütin də rolu öz işini görmüş olur… Yazımızın əsas mövzusu yaltaqlıq və qeybət olduğu üçün hələlik bu məqamın üstündə qərar tutmaq niyətindəyik. Çox təssüf doğuran haldır ki,yaltaqlıq və qeybət sarı sarmaşıq, qorxulu bir illət kimi cəmiyyəti sarımaqdadır. Təbii ki, bu iki sindiromu ən çox yaradan amil ətraf mühit və şəraitdir…
Ən çox bacarıqsız,elmi və sosial mühitdə düşüncəsi inkişafdan geri qalan insanların bir qismi bu xəstəliyə yoluxurlar… Və ən pis cəhəti də budur ki, bu cür insanlar etdikəri pisliklərin dərəcəsini qiymətləndirmək hisslərini itirdikləri üçün ya özlərinə tərəf müqabil axtarır,həm düşüncə və həmfikirlərinin çoxluğunu arzu edirlər. Ya da təsir dairələrini genişləndirmək üçün qeyri ənənəvi metodlardan istifadə edərək ətrafda olan kamil insanlara zərər verməkdən çəkinmirlər. Cəsarətlə demək istəyirəm ki, bu xasiyyət deyil qorxunc bir xəstəlikdir.
Hal hazirda belə bir diaqnoz olmasa da inaniram ki, yaxın zamanlarda insanların bu xəstəliyin müalicəsinə olan aşırı təlabatı nəzərə alaraq psixologiya elmi bunu psixoloji xəstəliyin ən qorxunc növü kimi təsdiq edəcəkdir. Ən pisi də budur ki, millət olaraq ən çox diaqnoz qoyulan kimi statistikada biz ön yerlərdən birində yer alacağıq. Səbəbini araşdırdıqda isə təməli mükəmməlliyyətçilikdən, tamamlanmamış qayğılardan, özgüvənsizlikdən, olanla yetinməməkdən, ümüdsüzlükdən (yəni ozu haqqinda düşünməyib də başqalarının həyatını götür-qoy edir) şərataninin azlığından ozünü daha bacarıqlı ve her şeyi çox bilmiş kimi göstərmək istəyi və s. Sindrom özünü qadınlarda ve kişilərdə fərqli formada göstərir. Qadinlarda daha çox görülən bu diaqnoz söz almaq üçün, kimi sə kiminsə gözunden salmaq üçün,kiminsə sirrini hər kəsə açmaq üçün və bir çox digər məqsədlər daşıyırsa kişilərdə özünü təsdiqləmə yanindaki insana onun daha üstün oldugunu göstərmə, hər olanı çox yaxşı anladığını bildirmək üçün və ya heç kimi bəyənmirmiş kimi düşuncesi oldugunu göstərmək və yaltaqlıq üçün istifadə edilir.
Əslində insan üçün heç bir xeyri olmayan əksinə insanı ətrafındakı insanların gözündən salan,güvənilməyəcək və hörmət olunmayacaq, bir hala salan bu vərdiş onu edənlər üçün sadəcə günlük rejimin əsas hissəsi və qətiyyən təxirə salinmayacaq bir məşğuliyyətdir. Qeyd edim ki, bu sindrom keçicidir. Genetik yolla atadan oğula və bütün geni əhatə edən insanlara keçə bilər. Xəstəlik özu ilə yalana meyillilik, sayrışan nevroz, sosial fobia ve hallüsinasialar da yaradır. Belə insanlar bu vərdiş üzrə özlərini peşakar saydıqları üçün evdə oturduqları halda qiybət etdikləri insanın ilk top 5 də olanlar haqqında öncədən fantaziyalar qururlar. Uydurduqları yalanlara özləri inandıqları və zaman keçdikcə bunu bir həqiqət kimi qəbul etdiklər üçün «əqlinin» və fantaziyasının «məhsulu» olan yalanı ətrafa yaymaga başlayirlar.
Terapiya üsulunun necə aparıldığı haqqında duşunsək onları ilk öncə psixoanaliz edib həyatlarındaki problemleri hell etdikdən sonra psixiatrın derman dəstəyi ilə aradan qaldırmaq mümükündür. Həyatlarında olan problemi tapmanın ən asan yolu ise danışdığı insanda daha çox nədən danışırsa, deməli bu insanın öz həyatında o yöndə dərin yoxsulluq var demekdir. Bu cür adamlar danışdıqlarının öz həyatlarındanda da olmasını arzu etmələri kiminsə haqqında yalnız fikirlərini pis yöndə ifadə etməklə tamamlayırlar. Düşüncəmizə görə əgər günümüzdə bu cür adamlarla qarşılaşırıqsa heç fikir verməyə də bilərik qənaətində olanlar da var. Lakin bilməliyik ki, onlar hec yorulmadan danışdıqlarını sizin tesdiqləmənizi istəyəcəklər. Bunu etmiş olsanız problemi daha da dərinləşdirməyə yardım etmiş olarsınız.
Bu xəstəliyə yoluxmuş insanları tanımaq o qədər də çətin deyildir. Onlar cəmiyyət içində daha çox diqqəti yayınıq olan biri kimi görünürlər. Çünki daima ətrafdaki insanlari analiz etdiklərinə və tapdıqları mövzunu danışmağa, genişləndirərək yaymaqa vasitə axtardıqlarına görə həmişə beyinləri məşqul vəziyyətdə olur, özlərindən biixtiyar donuq üz ifadəsi alırlar… 

 

Türkay Soltanlı 
Narınc Uşaq Psixologiya Mərkəzinin psixoloqu

kayzen.az

Go Back

Həyatı dəyişən dörd hərf -QİÇS

01-12-2016
AİDS/QİÇS - Qazanılmış İmmunçatışmazlığı Sindromudur.
XX əsrdə QİÇS (Qazanılmış Immun Çatışmazlığı Sindromu,ingiliscə: AIDS– Acquired Immune Deficiency Syndrome) səhiyyədə yeni bir xəstəlik meydana çıxdı.Bu xəstəlik Mərkəzi Afrikada başlanmış və formasını dəyişmiş yeni virus yerli əhaliyə meymunlardan keçmişdir. Afirkadan isə xəstəlik Haiti adalarına, sonra isə Amerika və Qərbi Avropaya yayılmışdır.Xəstəlik ilk dəfə 1981-ci ildə ABŞ-da homoseksualistlər arasında aşkar olunmuşdur.Hal-hazırda bütün dünyada çox geniş yayılmaqda olan bu xəstəlik dünyani cənginə alıb və günü gündən təlükə dərəcəsi artmaqdadır.İldən ilə də xəstələrin sayı iki dəfə artmaqdadır.
Yoluxma üçün kifayət miqdarda QİÇS virusu orqanizmin 4 mayesində olur: qan, sperma, vaqinal maye və ana südü. 
Tüpürcək, tər, göz yaşı, sidikdən praktiki olaraq QİÇS ilə yoluxdurma mümkün deyil, çünki bu mayelərdə virusun miqdarı yoluxma üçün kifayət qədər deyil. QİÇS qab-qacaq, qida, yataq dəstləri və s. vasitəsilə keçmir. Buna görə də onlardan məişətdə münasibətdən qaçmaq lazım deyil.Əksinə onlarla daha mehriban davranmaq,xəstəlikləri ilə əlaqədar olaraq onlarla əlaqəni kəsmək lazım deyil.
QİÇS-in xəstəliyinin əlamətləri :
İlk 6-10 il ərzində simptomlar bir o qədər özünü biruzə vermir.Bu xəstəliyə yoluxanlarda çoxsaylı əlamətlər müşahidə olunur. Bu əlamətlərə titrəmə, angina, arıqlama, limfa düyünlərinin böyüməsi, uzunmüddətli ishal, dəridə səpkilər, heç bir dərmanın təsirindən düçməyən qızdırma və s. aiddir.
Yoluxma yolları:
1. qeyri-steril ləvazimatları ilə (iynə, şpris,manikur-pedikur alətləri və s)
2.qan qalıqları olan alət ilə (üz qırxan ülgüc, qayçı, diş fırçası və s)
3.cinsi yolla (qorunmamış hər bir cinsi əlaqə (vaqinal, anal, oral) zamanı)
4.anadan uşaqa (hamiləlik dövründə,doğuş vaxtı,döşlə əmizdirmə zamanı)
Müasir müalicə tam sağalma vermir və xəstəlik ölüm ilə nəticələnir.
Yoluxma anından, spesifik kliniki əlamətlarin biruzə verilməsinə qədər olan dövr bir neçə il (orta hesabla 6-10 il) davam edə bilər. İİV-lə yaşayan bəzi insanlarda, klinik əlamətlər hətta 20 və daha çox il aşkar olunmur. Xəstəliyin gedişi bir çox amillərdən: orqanizmin ümumi vəziyyətindən, müvafiq olaraq - immun sisteminin vəziyyətindən, həyat tərzindən, zərərli vərdişlərin olub-olmamasından və ümumiyyətlə insanın öz həyatına və diaqnozuna münasibətindən asılıdır. QİÇS insan orqanizminin tam depressiyasına, infeksiyalara qarşı orqanizmin ümumi müqavimətinin kəskin zəifləməsinə, bütün onkoloji xəstəliklərin inkişafına və s. bu kimi ağır vəziyyətlərə gətirib çıxarır ki, bütün bunlar da bir qayda olaraq ölümlə nəticələnir.Xəstəliyin simptomları çox gizli şəkildə olur.Ona görə də QİÇS-ə yoluxmuş insan yoluxduğundan xəbərsiz ola bilər.Xəstəliyə yoluxmuş şəxs orta hesabla 5-10 il ərzində sağlam görünür və bəzi hallarda orqanizmdə bu virusun kök salmasından heç özünün də xəbəri olmur.QIÇS özlüyündə bilavasitə ölümə səbəb olmur, lakin ölüm törədən digər xəstəliklərin sürətli (ağ ciyər iltihabı, digər orqanların zədələnməsi, müxtəlif infeksiyalar, xərçəng və s.) inkişafına şərait yaradır. Çünki QİÇS-i törədən virus özü öldürmür amma ölümcül xəstəliklərə əlverişli şərait yaradır.Ümumiyyətlə, hər bir xəstəliyin qarşısını almaq,onu müalicə etməkdən daha asandır. Bu digər xəstəliklərə nisbətən AİDS üçün daha vacibdir. Çünki onun aqibəti 100% ölümlə nəticələnir. Buna görə də, hər kəs HİV/AİDS-in qarşısının alınmasında tam məsuliyyətli olmalıdır. 
Dekabr ayının biri Ümümdünya QİÇS-lə mübarizə günüdür.Məncə bu xəstəliyə biganə yanaşmaq lazım deyil.Çünki heç kim bu xəstəlikdən sığortalanmayıb. 

Qeyd: 

Bu gün Ümumdünya QİÇS-lə  mübarizə günüdür. İlk dəfə 1988-ci ildə təsis edilmiş QİÇS günü bu il artıq 27-ci dəfədir ki keçirilir.  XX əsrdə bəşəriyyətin qarşılaşdığı ən böyük problemlərdən biri QİÇS – Qazanılmış İmmun Çatışmazlığı Sindromudur. Adından da göründüyü kimi, QİÇS insanla doğulan, insana xas xəstəliklərdən deyil. O, insanın sonrakı fəaliyyəti nəticəsində “qazandığı”, əldə etdiyi, bilərəkdən və ya bilməyərəkdən tutulduğu bir bəladır. Narkomaniya, qeyri-sağlam həyat tərzi, antisanitariya, natəmizlik – bütün bunlar QİÇS-in yaranmasında və yayılmasında mühüm rol oynayır.

Bir sıra Avropa ölkəsində bu xəstəliyə mübtəla olanların vəziyyətini yaxşılaşdırmaq, cəmiyyətin onlara münasibətini dəyişdirmək üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə edilir, həmin mərəzə tutulanlara tibbi, maddi və digər yardımlar göstərilir. Ancaq bu xeyirxah səylər bəzən lazımi effekti vermir. Belə ki, cəmiyyətin özündən gələn müxtəlif paradokslar da baş verir. Bu yaxınlarda aparılan araşdırmalar maraqlı bir faktı ortaya çıxardı: bir çox QİÇS daşıyıcısı özünü bilərəkdən belə bir mərəzə yoluxdurur ki, maddi vəziyyətini “düzəldə” bilsin. Özü də belə “xəstələr”in sayı o qədər də az deyil. Gördüyünüz kimi, cəmiyyətin atdığı müsbət addımlar bəzən nə ilə nəticələnə bilir…

QİÇS-in epidemiya kimi vacib xüsusiyyətlərindən biri odur ki, ilk dəfə harada aşkarlanmasından asılı olmayaraq o, indi heç bir sərhəd tanımır, heç bir milli, dini ayrılığa fərq qoymadan yer üzündə tüğyan etməkdədir. Bəlkə elə bu xüsusiyyətinə görə o, əsrin bəlalarından biri hesab olunur, ona qarşı mübarizə də ümumbəşəri xarakter daşımaqdadır.

Son məlumatlara görə, yer üzündə 40 milyona yaxın insan bu virusun daşıyıcısıdır. Dünyada mentalitetdən və digər səbəblərdən gizlədilən belə faktların kifayət qədər olduğunu da nəzərə alsaq, bütün bu məlumatların həqiqəti hələ tam əks etdirmədiyi ortaya çıxır. Qloballaşan dünyada getdikcə güclənən miqrasiya prosesləri də epidemiyanın sürətlə yayılmasına rəvac verir.

Xatırladaq ki, 1988-ci ildə dünya ölkələrinin səhiyyə nazirlərinin əhalinin immun çatışmazlığı ilə əlaqədar sammiti təşkil olundu. Həmin sammitdən sonra  Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) BMT-nin köməyi ilə hər il dekabrın 1-ni QİÇS-lə mübarizə günü elan etdi. Məqsəd həmin gün hər yerdə əhalinin diqqətini bu problemə yönəltməkdən, insanları maarifləndirməkdən ibarətdir. Xüsusilə iqtisadi cəhətdən zəif inkişaf etmiş, təhsilin səviyyəsinin aşağı olduğu ölkələrdə bu xəstəlikdən əzab çəkənlərin say çoxluğunu nəzərə alaraq onlara müxtəlif proqramlar, layihələr vasitəsilə kömək göstərilməsi indi də prioritet vəzifələrdəndir.

Azərbaycanda bu xəstəliklə mübarizə tempi onun yayılmasına uyğun bir sürətlə getməkdədir. 1987-ci ildə respublikamızda bu xəstəliyə tutulmuş iki nəfər vardısa, indi onların sayı yüzlərlədir. Doğrudur, digər ölkələrlə müqayisədə bu, elə də böyük rəqəm sayılmaya bilər. Amma “hər şeyi başlamaq asandır, bitirməksə çətindir” prinsipini əsas götürərək indidən qətiyyətlə hərəkət etmək lazımdır.

azpress.az

visiontv.az

 

Go Back

Xoşbəxtliyi ailədə tapmayan onu başqa yerdə axtarmağa da qalxmamalıdır!

08-11-2016

Əziz dost!                                                                                                                                         Həyat sürətlə axır. Ətrafında çox şeylər də dəyişir. Elə sənin özündə də. Əvvəlki insan deyilsən, zahiri görkəmindən tutmuş, daxili aləminə qədər. Çox şeylər dəyişdi. Dəyişməyən tək şey isə həyatda xoşbəxt olmaq istəyindir. Xoşbəxtlik də ailədən başlayır. İndinin özündə də bir çox şeyləri əldə edə bilmədiyini ya ata evinlə, ya da ki, hazırki ailənlə bağlayırsan.                    Bəs, bu nəyi göstərir? Şübhəsiz ki, ailənin yaşamağımıza nə dərəcədə böyük təsir gücünə malik olduğunu. Nəzərə almaq lazımdır ki, müasir dövrdə ailələr əvvəlki ailə modellərindən çox parametrlərinə görə fərqlənir. Bu məqalədə məqsədimiz ailə psixologiyası və bunun yeni qurulan çütlüklərə verə biləcəyi faydanı sizlərin diqqətinə çatdırmaqdır.                                     Öncə onu qeyd edim ki, hər bir fərd evlənmədən əvvəl hansısa bir ailədə tərbiyə alır, böyüyür. Fərq etməz, bu onun biloloji və yaxud da himayəsində olduğu ailəsi olsun. Ailə qurana qədər fərd həmin ailədə müəyyən dəyərlər sistemi qazanır. Hansı ki, bu dəyərlər sistemi sonradan onun həyata baxış tərzinə, insanlarla münasibətinə böyük təsir göstərir. Gələcəkdə qurulan ailənin nə dərəcədə dayanıqlı olması fərdin aldığı dəyərlər sistemi, psixoloji travmalarla birbaşa bağlıdır. Psixoloji travmaya səbəb olan faktorlar natamam ailədə böyümə (ata yaxud da ananın müəyyən səbəblər üzündən olmaması, ayrılması, vəfat etməsi) və s. ola bilər. İlk sevgidə yaşadığı uğursuz təcrübəyə görə yaşanan travmatik hallar da sonradan qurulan ailədə səbəbsiz problemlərə yol aça bilər. Sual yaranır. Bütün bunlardan sığortalanmaq üçün nə etmək lazımdır? Axı hər bir insanın bu həyatda ən böyük arzusu, bəlkə də tək istəyi hüzurlu bir ailəsinin olmasıdır.                                                                                                                           İnsan birinci növbədə ailə qurma tələbinin, daha doğrusu qurduğu münasibətin hansı səbəbdən ciddiləşdirmək istəyinə aydınlıq gətirməlidir. İnsanların bir qismi ayrılıqdan sonra sevdiyi insanı unutmaq, başqa bir qismi həyatında yenilik etmək, bir qismi də ailə üzvlərindən kiminsə könlünü şad etmək və s. üçün ailə qurmağa qərar verir. Şübhəsiz ailə qurmaq birmənalı şəkildə alqışlanmalıdır. Bir şərtlə ki, nümunəvi və təməli möhkəm ailə olsun. Ailənin qurulmağı hansısa travmatik olayı aradan qaldırmağa xidmət etməməlidir. Belə olduğu təqdirdə qurulan ailələrdə zaman keçdikcə problemlər yaranmağa başlayır ki, bu da son nəticədə həmin ailələrin dağılmasına səbəb olur. Ailə qurmadan öncə fərdin keçdiyi həyat yolu da qurduğu ailəyə böyük təsirini göstərir. Biz burada natamam ailədə böyüyən insanların qurduqları ailələri nəzərdə tuturuq. Burada problem yaradan daha çox bu ailədə böyüyən uşaqların anaları olur. Kökündə yatan səbəb isə bəlli bir müddət övladlarının müstəqil olmaları ilə heç bir vəclə barışmaq istəməmələri dayanır. Bu da cütlüklər arasında ailə həyatının hələ ilkin mərhələsində problemlərə yol açır.                                                                                                                          Ailə psixoloqu belə hallarda yaşana biləcək problemlərdən sığortalanmaq üçün əvəzsiz bir köməkdir. Ailə qurularkən diqqət ediləcək məqamlardan biri də tərəflərin hansı ailə modelində böyümələri, böyüdüyü ailənin peşə yönümü və s. hallardır. Misal üçün, pedaqoq ailəsində böyüyən fərd, həkim ailəsində böyüyən fərddən həm həyata baxış tərzi, həm də qarşı tərəfdən gözlədiklərinə görə çox fərqlənir. Fərqlər də münasibətlərin ilkin mərhələsində nəzərə alınmadığı təqdirdə sonradan problemlərə səbəb olur. Ümumiyyətlə, ailə qurarkən diqqət etməli olduğumuz məqamlar çoxdur. Çox zaman biz münasibətlərin pozulmasına səbəb kimi qarşı tərəfin anasının necə adlandırılmasını belə görə bilərik. Hansı ki, ilkin mərhələdə diqqətə alınıb, həll edilsəydi ailədə heç bir problem olmazdı. Bütün bunlar ailə psixologiyasının predmetini təşkil edir. Şübhəsiz ki, bunu bir məqaləyə sığışdırmaq çətin olduğundan məqaləni silsilə şəklində çap etdirməyə qərar verdik. Burada ailənin əsasını təşkil edən 6 parametr, ailə qurmadan öncə hər bir fərdin yaşamış olduğu monada, diada, triada və s mərhələlər haqqında da söhbət açılacaq. Məqsəd yeni qurulan ailələrə, eləcə də ailə məsələlərində çətinlik yaşayan cütlüklərə psixoloji baxımdan dəstək olmaqdır. Bunun öhdəsindən nə dərəcədə gələ bilərik, buna Siz oxucular qərar verəcəksiniz.

Elnur Rüstəmov. Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin rəhbəri, psixoloq                                                          pcc.az

Go Back

İPOXONDRiK NERVROZ

29-10-2016

 Hər birimiz müəyyən zamanlarda fərqli xəstəliklərlə qarşilaşirıq.Biz həkimə müraciət edib,onların yazdıqlari dərmandan istifadə edir, yaxud təsirini əvvəllərdə gördüyümüz effektli vasitələrlə özümüz-özümüzü müalicə edirik.Lakin aramizda elə insanlar var ki, sağlamliqlari ilə bağli yaranmiş problemləri çox qabardirlar. Özlərini sağalmaz xəstəliyə tutulmuş kimi hiss edirlər. Belə insanlar ipoxondrik nevrozdan əziyyət çəkirlər. Bu psixi pozğunluq həm kişilərdə, həm də qadinlarda rast gəlinir. Xəstəliyin ən çox təsadüf olunan yaş həddi 30-40 araliğidi.Həkim tərəfindən edilmiş müayinə və analizlərin nəticəsi heç bir xəstəliyin olmamasini göstərsədə onlar buna inanmir,başqa həkimlərə müraciət edərək öz xəstəliklərini tapacaqlarina ümid edərlər.Onlarin özlərinə qoyduqlari diaqnoz həkim tərəfindən təsdiq olunmadiqda belə hesab edirlər ki,bilə-bilə xəstəlikləri onlardan gizlədilir. Elmə məlum olmayan xəstəliklərlə bağli fikirlər,ölüm qarşisinda qorxu onlarin həyatinda dominant olur,həkimlərə müraciət edib müxtəlif analizlər vermək isə  həyat tərzlərinə çevrilir. Cəmiyyət arasinda heç kim belə insanlarin öz xəstəlikləri haqqinda dediklərini ciddi qəbul etmir,lakin bu insanlar daim qorxu və narahatliq içində yaşadiqlari üçün bu vegetativ sistemə təsirini göstərir.Bu da öz növbəsində daxili orqanlara mənfi təsirini göstərir.                                                                 Bu psixi pozuntunun yaranma səbəbi dəqiq məlum deyil.Lakin mütəxxəsislər bir neçə səbəb göstərirlər. Bunlar aşağidakilardir;                                                                           1.Ananin uşaği həddindən artiq əzizləyib onu bütun xəstəliklərdən qorumağa çalişmasi.Zaman keçdikcə bu şəxsdə bütün xəstəliklərə qarşi qorxu yaranir və o eynən anasinin etdiyi kimi özünü qorumağa çalişir.                                       2.Uşağin baximsiz qalmasi, ətrafdakilarin diqqətindən məhrum olmasi.Uşaq artiq heç kimə lazim olmadiğini düşünür və özündə müxtəlif xəstəliklər axtarmğa başlayir.                           3.Uşaqliq zamani  ağir əməliyyat keçirən şəxslər (hətta bu 5 yaşdan aşaği yaşdada baş vermişsə bəzən yuxu kimi yadda qalir) özlərini müdafiə etmək məqsədi ilə daima xəstəlik qorxusunda yaşayirlar.                                                    4.Valideynlərdə alkoqalizm və narkomaniya.                             Bəzi mutəxxəsislər isə belə hesab edir ki,bu tip şəxslər ətrafdakilarin diqqətini cəlb etmək üçün özlərinin sağalmaz xəstəliyə düçar olduqlarini uydurular.                                         Əsas simptomlari bunlardir;                                                         -Tez –tez sağamliqla bağli şikayətlər edirlər.                              -Həmişə həkimə müraciət edib yoxlanişdan keçirlər.                -Qoyulmuş diaqnozla razilaşmayib müalicənin düzgün aparilmadiğini deyirlər.                                                                -Xəstəliyin qarşisinda qorxulari güclü olur.                               -Daim aqressiv olurlar.                                                                 -İnsanlarla ünsiyyətlərində problem yaranir.                                Diaqnoz və müalicəsi; Sağlamliqla bağli şikayətlər yaranan kimi hər bir insan həkimə müraciət edir,yoxlama və analizlər nəticəsində orqanlarda patalogiya aşkar edilməmişsə lakin,pasient hələdə özündə hansisa xəstəliyin olduğundn qorxursa onu psixiatr yaxud psixoterapevtə yönəltmək lazimdir.Mütəxxəsisin yanina gedməyi heç bir halda gecikdirmək olmaz,çünki ipoxondrik nevroz kədərli sonuiğa səbəb ola bilər.Depressiya,şizofreniya hətta suisid hallari baş verə bilər. Müasir dövrdə ipoxondrik nevroz –koqnitiv terapiya vasitəsilə müalicə edilir. Müalicədə ailə və yaxinlarin rolu vacibdir.Onlar pasientə müxtəlif xəstəliklər araşdirib ortaya çixarmaqda mane olmalidirlar. Belə insanlara gündəlik yuxu rejiminə əməl etmək vacibdir.Yuxu orqanizmin dincəlməsinə ,eyni zamanda  depressiya və narahat vəziyyətlərin azalmasina kömək olur.Eləcədə belə insanlar dincəlməyi öyrənməli, xəstəliklər haqqinda fikirlərdən azad olmağa çalişmalidirlar.Bunu meditasiya,musiqi  yaxud fiziki məşqlərlə edə bilərlər.                                                                                    Ən vacib və ən əsas addim pasientə onun sağlamliği ilə bağli problemin olmamasina inandirmaqdir.                                       Təəssüflər ki,belı insanlarin əksəriyyəti bununla mübarizə apara bilmir.Bütün müalicələrə ,terapiyalara baxmayaraq onlar hələdə özlərində xəstəlik axtarmağa çalişirlar və nu ömürlərinin sonuna qədər davam edir.Yalniz az faiz özündə güc taparaq bundan azad ola bilir.

Mənbə;Nevroz-psixoz .com

Вероника Степановна-ипохондрия-youtube

Turanə Rzayeva

Baki Qizlar Universiteti. Təhsildə sosial-psixoloji xidmət. IV kurs

Go Back

DİSSOSİATİV ŞƏXSİYYƏT POZUNTUSU (MULTİPLE-ÇOXLU)

29-10-2016

Dissosiativ şəxsiyyət pozuntusu, insanın şüur səviyyəsində bir birindən fərqli ən azı iki şəxsiyyətə sahib olması və bu şəxsiyyət strukturları arasında keçidlər yaşaması ilə xarakterizə olunan psixoloji xəstəlikdir. Bu şəxsiyyət pozuntusu mütləq travma və ya sarsıntı nəticəsində ortaya çıxan tablodur. Daha çox uşaqlıq dövründə şüurun yeni formalaşmağa başladığı zaman travma yaşayan insanlarda müşahidə olunur. Bu travmalar fiziki, cinsəl və ya duyğusal istismar nəticəsində yaranır. Həmin istismar adətən ailədaxili zəmində baş verir. Nadir hallarda görülən bu narahatlığın diaqnozu üçün insan travma yaşamalıdır. Davranış dalğalanmaları, xarakter dəyişikliyi yaşayan insanların hamısına dissosiativ şəxsiyyət pozuntusu diaqnozu qoyulmur. Bunun üçün narahatlıq keçirən insan bir müddətlik nəzarət altına alınır. Adətən pasiyentə təsir göstərən şəxsiyyət sayı 5-10 ədəd olur. Bunların sayı insanın yaşadığı travmanın şiddətinə bağlı olaraq dəyişir. Əsasən bir şəxsiyyət digərinə ani olaraq keçir. Həmin şəxsiyyətlər mütəxəssis tərəfindən tanınmalı, nəticədə birləşdirilməlidir. Problem 10 yaşından etibarən simptom şəklində ortaya çıxır, yaş irəlilədikcə təsirliliyi artır.                                                                               

Bu pozuntu rastlanan insanlarda tez-tez aşağıdakı cümlələri eşitmək mümkündür:                                                                         

  •  Sanki kimsə içimdə məni fərqli davranmağa vadar edir; Mənə əmr verən, hərəkətlərimə şərh edən səslər eşidirəm; 
  • Dünən 2 saat heç nə düşünmədən bir nöqtəyə baxdığımı hiss etdim;    
  • Bəzən mənə elə gəlir ki, hərəkətlərimi kənardan izləyirəm;                  
  • Yol gedirəm, amma ora necə gəldiyimi bilmirəm;                                   
  • Yalan danışdığımı deyirlər;                                                                    
  • Otağımdakı əşyaların haradan gətirildiyini, necə orda olduqlarını bilmirəm.                                                                                                               Simptomları:
  1. Flash-back yaşanır
  2. İnsan daxilində başqa bir insanın və ya ikinci bir insanın olduğunu hiss edir
  3. Yadlaşma hissi (depersonalizasiya)
  4. Vaxtaşırı öz davranışlarını və dediklərini xatırlamama
  5. Evdə harda gəldiyini bilmədiyi əşyalar tapma
  6. Yuxu pozuntusu
  7. Həssaslıq
  8. Somatik simptomlar (baş ağrısı, mədə ağrısı)
  9. Qidalanma pozuntuları
  10.  Özünə zərər vermə (digər şəxsiyyətin təsiri ilə)
  11.  İntihar cəhdi
  12.  Depressiv simptomlar (əhvalın aşağı olması, gələcəklə bağlı ümidsizlik hissi)

“Daxildəki şəxsiyyətlər bir-birini tanımırlar. Hər şəxsiyyətin adı, yaşı, xatirələri və özünə xas davranışları var. Onlar bir-birlərini tanımırlar, bir-birlərinin davranışlarını unudurlar. Digər şəxsiyyət mühafizəkar, persekutor, intihara meyilli, uşaq və ya qarşı cins və s. xüsusiyyətlərə sahib ola bilir. Bir şəxsiyyət digəriylə əks xüsusiyyətlərə sahib olur. (məsələn: biri asılıdırsa, digəri azadlığa meyilli, aqressiv…) Bir şəxsiyyətdən digərinə keçid qısa müddətdə olur. İnsan saatlarla, günlərlə davam edən yaddaş pozuntusu yaşayır.        

“Dissosiativ pozuntu daha çox qadınlarda müşahidə olunur. Pozuntunun müşahidə olunma tezliyi bilinmir. Qadınlarda kişilərlə nisbətdə 8-9 qat daha çox müşahidə olunur. Bunun səbəbi, qadınların cinsi istismara daha çox məruz qalması və ya kişilərin simptomları daha çox gizlətməsi, hansısa cinayət törətdiyi zaman cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması səbəbindən diaqnozun qoyulmamasıdır.                                                        

    “Tədqiqatlar, dissosiativ şəxsiyyət pozuntusunda, uşaqlıq dövrü travmalarının, insest hadisələrinin əhəmiyyətli faktor olduğunu göstərirAraşdırmalara əsasən müəyyən olunmuşdur ki, bu pozuntudan əziyyət çəkən insanlar, cinsi, fiziki və duyğusal istismara məruz qalanlardır. Şəxs, uşaqlıq dövründəki travmanın yükünü qaldırmaq üçün qeyri-iradi ikinci bir şəxsiyyət yaradır və məsuliyyəti ona yükləyir.   Paralel şəkildə müşahidə olunan narahatlıqlar (komorbid hal) Digər psixoloji pozuntular da paralel şəkildə müşahidə oluna bilər. Ən çox görülən narahatlıqlar, konversion pozuntu, somatizasiya, posttravmatik stress pozuntusu, borderline şəxsiyyət pozuntusu, depressiya, maddə istifadəsi.                

 Bu problem şizofreniya, depressiya, borderline şəxsiyyət pozuntusu, temporal lob epilepsiyası diaqnozları ilə qarışdırıla bilindiyi üçün lazımi müayinələr olunmalı və mütləq şəkildə fərqləndirilməlidir.                                                                

 Müalicəsi: Pasiyent terapiya müddətinin əvvəlində, şəxsiyyət pozuntusu və ya amneziyanın olmasından şikayətlənmir. Müşahidə müddətində şəxsiyyət dəyişiklikləri, amneziyalar rastlanır. Reabilitasiya müddətində birdən artıq şəxsiyyətin birləşdirilməsi, öncəki travmatik hadisələrin fərqinə varmaq, bütünləşdirmənin təmin olunması, travmaların mənasının yenidən stukturlaşdırılması, aradan qaldırma mexanizmlərinin inkişafı şəklində müalicə və psixoterapiya müddəti yaradılır. Uşaqlıq dövründəki ağır travmaların səbəb olduğu bu problem üzərində çalışarkən travmaların korreksiyası digər psixoloji pozuntuların reabilitasiyası ilə müqayisədə xüsusi həssaslıqla aradan qaldırılmalıdır. Buna görə də bu problemə aid xüsusi məlumat və təcrübə ehtiva edən psixoterapiya tətbiq olunmalıdır.

Nərmin Quliyeva.

 pcc.az

 

Go Back

Çuğundur haqqında bilmədiklərimiz...

28-10-2016
 
Bu dəfə ki, yazımızda sizə çuğundurun faydaları haqqında məlumat vermək istərdik.
1.Çuğundur tam bir qaraciyər və damar dostudur.
2. Eyni zamanda sədəf və egzama xəstəliklərinə yaxşı təsir edir.
3.Bir stəkanı yüksək təzyiqə qarşı təsirlidir.
4.Çuğundur saç tökülməsinin qarşısını alır.
5. Damarları qoruyaraq, detoks proqramı çərçivəsində qaraciyəri işlətmək mövzusunda təsirlidir.
6. Qurd xəstəlikləri ilə əlaqədar yaranmış qaşıntının qarşısını alır.
7. Çuğundur A, B, C və P vitaminlərindən zəngindir. İştah açan, bəsləyici xüsusiyyəti vardır.
8. Çuğundur həzmi asanlaşdırır, qəbizliyi yox edər, mədə ağrısı və qıcqırma kimi problemlərini yox edər.
9. Çuğundurda çox əhəmiyyətli, xərçəng önləyici antioksidanlar var.
10. Qış aylarında çuğundurun istehlakı, bədənin müqavimətini artırır.
 P.S. Qan azlığından əziyyət çəkənlərə belə bir resept vermək istəyirəm.
Çuğunduru təmiz yuyandan sonra soyuruq (soyduqdan sonra yumaq olmaz).İncə-incə doğradığımız çuğunduru əvvəlcədən yuduğumuz bir şüşə qaba lay -lay çuğundur,şəkər tozu əlavə edirik. Qabımız tam dolana kimi...Qapağını bağlayıb sərin yerdə saxlayırıq. 5-6 saata kimi suyunu buraxdığının şahidi olacaqsınız. Həmin suyu süzüb içirik. Prosedur 1 ay davam edir. 1 ay fasilə verdikdək sonra, yenidən təkrarlamaq olar.
qadin.az
 

Go Back

20 nəticə göstərilir