Düşüncə Jurnalı

header photo

Nəticə göstərilir : "Ailə psixologiyası"

Daun xəstəlik deyil sindromdur

24-02-2018

Daun sindromlu diaqnoz ən dəhşətli diaqnozlardan biridir. Bu sindrom 1866-cı ildən məlumdur. İngilis həkimi Lanqdan Daun xarakter xüsusiyyəti olan bu xəstəliyi bir qız uşağında müşahidə edib və onu "monqolizm" adlandırıb. Ancaq asiyalı alimlərin xəstəliyin "monqolizm" adlandırılmasına münasibətindən sonra bu xəstəlik onu kəşf edən alimin şərəfinə "Daun sindromu" adını alıb. Bu uşaqlar bir-birlərinə oxşayır, stereotipləri eyni olur. Yəni onlarda boy qısa olur, əqli inkişafdan geri qalır, kəlləsi kiçik və yumru olub üz nahiyyəsində yastılaşır. Yanaqlar üzün yastılaşmış fonunda bir qədər üzə çıxır. Gözləri uzunsov və kiçik olur, göz yarığı çəp, göz bucağında dəri büküşlü, ağzı yarıaçıq, dili böyük, qarnı köpmüş, dişləri seyrək, əzələləri və oynaqları zəif inkişaf etmiş olur. Yəni monqoloid irqinə mənsub şəxslərə bənzəyirlər. "Monqolizm" adı da bu səbəbdən işlədilib.

Bu xəstələrdə görmə pozğunluğu da müşahidə olunur. Qulaqları zəif inkişaf edir. Skeletin normal inkişafı pozulduğu üçün daun sindromlu körpələr oturmağı və yeriməyi gec öyrənir. Həzm və qan-damar sistemində ciddi patalogiyalara rast gəlinsə də, ifrazat sistemində elə də kənaraçıxma çox olmur.

İmmun sistemi zəif olur, xəstəliklərə daha tez tutulur, xüsusi ilə də bədxassəli şişlərə tutulma riski çox böyükdür. Beynin ümumi inkişafdan qalması və beyinciyin zəif inkişaf eləməsi əqli cəhətdən geriliyə, eləcə də hərəkətin normal koordinasiyasının pozulmasına gətirib çıxarır. Kişilər dölsüz olur, qadınlar bəzən nəsil verə bilir. Daun sindromlu xəstələrin əksəriyyətinin böyrəklərində və ürəklərində anadangəlmə qüsur müşahidə edilir. Ağılkəmliyi bütün bu xəstələrdə xarakterikdir. Ağılkəmliyi iki formada olur: ideateya və imuselis. İmuselis bu xəstəliyin daha yüngülüdür. Ən ağır forması isə ideateyadır. Daun xəstələrində tez-tez piylənmə halları da aşkar edilir. Daun sindromlu uşaqlar çox mehriban olurlar. Onlar insanlarla tez bir zamanda ünsiyyət qururlar. Hətta özlərinə qulluq etməyi də bacarırlar. Belə körpələr digər normal uşaqlar kimi şeir, nağıl öyrənib yadda saxlayırlar.

Daun irsi xəstəlikdir

Daun irsi xəstəlikdir və xəstəlik uşağa yalnız anadan keçir. Bu sindroma əsasən 35 aşından sonra hamilə qalan və irsi genetik xromosom dəyişiklikləri olan qadınların körpələrində rast gəlinir. Daun sindromu ilə uşaq doğma ehtimalı 35-40 yaşlı qadınlarda 10 dəfə, 40 yaşdan yuxarı olanlarda 100 dəfə çoxdur. Yəni burada atanın yaşının heç bir fərqi yoxdur. Çox vaxt irsi xəstəlik dedikdə elə hesab edirlər ki, daun nəsildən keçir: əgər nəsildə kimdəsə daun sindromu olubsa, nəvə, nəticə bu xəstəliyə tutulacaq. Ancaq bu, belə deyil. Xəstəlik yalnız ananın orqanizmindəki xromosomlardan asılıdır. Son vaxtlar gənc qızların qanlarında çox sayda mikroblar aşkar edilir. Valideynlər elə başa düşürlər ki, daun xəstəliyinə səbəb də elə bu mikroblardır. Onlar elə hesab edirlər ki, mikroba qarşı müalicə aparıldıqdan sonra körpə sağlam doğulacaq. Ancaq mikrobların bu xəstəliyin yaranmasında heç bir rolu yoxdur.

Daun sindromu 21-ci cüt xromosomlarda baş verən anomaliya zamanı trisomiyanın əmələ gəlməsidir. Daha dəqiq meyozun (qametogenezin) normal gedişinin pozulması ilə əlaqədardır. Yumurtahüceyrə və spermatazoid mutasiyalara həssas olduğundan bu sindromla dünyaya gələn uşaqların sayı kifayət qədərdir. Daun sindromunun başqa bir səbəbi də xromosom traslokasiyasıdır. Belə ki, 15-ci cüt autosom xromosomlardan biri olduğu kimi qalır, lakin ikinci xromosomun bir hissəsi delesiyaya uğrayır və onun itirilmiş hissəsi 21-ci cüt xromosomların birinin tərkib hissəsinə keçir. Genotipdə 46 xromosom olmasına baxmayaraq Daun sindromunun əlamətləri özünü biruzə verir. Daun sindromunu törədən səbəblərdən biri də tərkibində purin alkaloidləri - kofein, teobromin, teofillin olan maddələrin çox qəbul edilməsidir.

Yaşlı qadınları izləyən qorxu

Yuxarıda da dediyimiz kimi, daun sindromlu körpə doğmaq ehtimalı qadınlarda yaş artdıqca artır. Çünki həm yumurtahüceyrə, həm də spermatazoid haploid olduğundan mutasiyalara daha həssasdırlar. Bu səbəbdən 40-45 yaşlı qadınların daun sindromlu uşaq dünyaya gətirmələrinə daha tez-tez rast gəlinir. Bu da ananın yumurtazüceyrəsinin fizioloji qocalması ilə əlaqədardır. Burada atanın heç bir günahı yoxdur. Çünki oğlanlarda spermatazoid həddi buluğa çatdıqdan sonra yaranırsa, qızlarda yumurtahüceyrənin bünövrəsi ana bətnində olarkən qoyulur. Qız uşağı yumurtahüceyrə ilə doğulur. Onun yumurtahüceyrəsi qızın yaşından çox olur. Yəni qız 35 yaşında olanda yumurtahüceyrə 36 yaş yarım olur. Ona görə də Daun sindromlu körpənin doğulması ananın yaşı ilə bir başa əlaqəlidir.

Yumurtahüceyrənin yaşı çox olanda, yəni normal reproduktiv yaş həddindən çox olduqda genetik aparatda səhvlər olur. Buna hüceyrənin parçalanmasında olan səhvlər də deyilir. Bunlar təbii səhvlərdir. Burda günah nə atada, nə də anada yoxdur. Əsas səbəb yaşın çox olmasındadır. Amma bəzən cavan qadınlarda da bu sindroma rast gəlinir, o da yenə hüceyrənin bölüməsində baş verən səhvlərdir. Qadındakı üçüncü 21-ci xromosomun yaranmasına hamiləliyin ilk həftələrində çirkli hava şəraiti, stres və normal qidalanmamaq da səbəb olur.

Qeyd edək ki, uşaqda daun olduğu müəyyən edildikdə aborta üstünlük verilir. Qadınların 35 yaşdan sonra ana olmamağa üstünlük vermələri də məsləhətdir. Qohum evlilikləri də bəzi həkimlər səbəblər sırasında göstərirlər. Hamilə xanımların təmiz havada tez-tez gəzdirilməsi, stresdən uzaq tutulması gərəkdir.

Daun sindromu olan uşaqlara gəlincə, onlar da adi körpələr kimi qidalanırlar. Ancaq belə xəstələr piylənməyə meyilli olduqları üçün yağlı qidalardan uzaq olmaları məsləhətdir. Vitaminli qidalar daha məsləhətdir. Daun xəstələrinin dişlərində də daim problemlər olur. Buna görə də onlar daha çox kalsiumlu qidalar qəbul etməlidirlər. Ən əsası isə daun sindromlu uşaqların ayaqları və əlləri tez-tez masaj olunmalıdır.

Əlavə məlumat

Uşaqlarınızın Daun sindromlu olduğunu öyrəndikdə onlardan imtina etməyin. Uşaqlarınızı yaxşı tərbiyə edəcəyinizə, onunla hər şeyin yolunda olacağına özünüzü inandırın. Heç vaxt unutmayın : Onlar xəstə deyil, sadəcə fərqlidirlər. Onların böyüdülməsi, tərbiyə edilməsi qeyri-mümkün deyil. Bəli bir qədər çətindir, amma mümkünatsız deyildir. Onların da digər uşaqlar kimi sevilməyə,dəyər verilməyə haqları var.Uşaqlarınızı sevin.Onların immunitetləri digər uşaqlardakından zəif ola bilər, amma bu o demək deyil ki,onlar tez ölür.Onları həyata gəlməmiş öldürməyin, imtina etməyin! Axı onlar da bizim kimi canlıdırlar,insandırlar və ən əsası onların da yaşamağa haqları vardır.

                      Psixoloq : Məmmədova Nurlana 

                      Narınc uşaq psixologiya mərkəzi

Go Back

UŞAQLARDA QƏBİZLİK PROBLEMİ

23-02-2018

Uşaqlarda qəbizlik – çox geniş yayılmış, uşağın qarın nahiyəsində ağrılara səbəb olan, bir sıra fəsadlara gətirən (fiziki inkişafın ləngiməsi, düz bağırsağın çatı, hemorroy, yoğun bağırsağın genişlənməsi, şişi və s.) delikat problemdir. Bəs hansı vəziyyətdə uşaqda yaranan problemə qəbizlik demək olar? Və hansı səbəblərdən qəbizlik yarana bilər? Gəlin aydınlaşdıraq.

Qəbizlik nədir?

- Uşağın defekasiyasının (böyük bayıra çıxması) tezliyi yaşına uyğun normadan aşağı olması

- Defekasiya zamanı gücənmə, yaxud bayıra çıxmaq üçün işlədici preparatların qəbulu 

- Bağırsağın natamam boşalma hissi,

- Quru, bərk nəcisin xaric olunması. 

Əgər bu simptomların ən azı ikisi minimum üç ay müddətində müşahidə olunursa, deməli, uşağınızda xroniki qəbizlik sindromu var.

Defekasiyanın yaş normativləri: 

0-4 ay – gündə 1-7 dəfə

4 ay - 2 yaş – gündə 1-3 dəfə

2 yaşdan böyük - gündə 2 dəfədən iki gündə 1 dəfəyə qədər

Qəbizliyin əsas yaranma səbəbləri:

1) Rasionda bitki liflərin və suyun miqdarının az olması ilə qeyri-rasional qidalanma, 

2) Antibiotiklərin qəbulu nəticəsində disbakretiozun yaranması

3) Qida allergiyası

4) Qurd-parazit xəstəlikləri

5) Mədə-bağırsaq xəstəlikləri zamanı yaranan ferment defisiti

6) Yoğun bağırsağın anadangəlmə inkişaf qüsurları (dolixosiqma, meqakolon, Hirşprung xəstəliyi) və sairə.

Qəbizliyi necə müalicə etmək lazımdır?
Qəbizlik - diaqnoz deyil, hər hansı bir səbəbdən yaranan sindromdur. Müalicənin effektivliyi üçün qəbizliyi yaradan səbəbi aşkar edib, aradan qaldırmaq lazımdır.

Xroniki qəbizliyin müalicə prinsipləri:

1) Rasionda lifli meyvə-tərəvəzlərin (qara gavalı, əncir, alma, mandarin, apelsin, kələm, yerkökü, köbələk, çuğundur, pomidor, xiyar və s.) bol olması. 

2) Qəbul olunan mayenin miqdarının artırılması. Gün ərzində qəbulan olunan suyun miqdarı uşağın yaşından asılı olaraq 1,1-2 litr təşkil etməlidir.

3) Bir sıra ərzaqların və meyvələrin rasiondan çıxarılması (əzgil, nar, heyva, zoğal, un məmulatları, düyü və sairə)

4) Fiziki aktivliyin artırılması. Müalicəvi idman, massaj, gimnastika, üzgüçülük, piyada gəzinti xroniki gəbizliyin müalicəsinin ayrılmaz hissəsidir.

                                      Nərmin Əliyeva

                                      Klinik refleksoloq

Go Back

ASPERGER SİNDROMU

22-02-2018

Autizm son illərdə çox duymağa başladığımız bir əngəl formasıdır. Çəkilən filmlər (Yağış adam, Mənim adım Sam, Yüksələn Merkuri), yazılan kitablar,  qəzetlər və jurnallar vasitəsilə autizmə olan maraq gün keçdikcə artır. Texnologiyanın ünsiyyəti artırmaq üçün hər gün təzə bir layihəyə imza atdığı günümüzdə bu əlaqədən yararlanmayan və özlərini daxili dünyalarına bağlayan uşaqlar müşahidə edilir və bu uşaqların özlərinə aid dünyalarının olduğu müəyyənləşdirilmişdir.

      Autizmin daha çox maraq doğuran pozğunluqlarından biri də Asperger sindromudur.  Bu pozğunluq üçün inkişafda gecikmələr, əlaqə qurmaq çətinliyi sosiallaşmada çatışmamazlıqlar xarakterikdir. Asperger sindromu, digər autizm pozğunluqlarından dil və fərdi inkişafa təsir etməməsi ilə ayrılır. Avstriyalı uşaq həkimi Hans Asperger, uşaqlarda bu sindromu göstərən ilk adam oldu. Bu uşaqların empatik bacarıqlarının az olduğunu, sözsüz ünsiyyətdə  çətinlik çəkdiklərini və öz yaşıdlarına görə daha bacarıqsız olduqlarını müəyyənləşdirdi. Asperger sindromunun əlamətləri digər autizm pozğunluqlarınının əksinə, əksər hallarda daha böyük uşaqlarda özünü göstərir.

       Asperger sindromu sosial bacarıqsızlıq və ünsiyyət qurmaq problemlərinə səbəb olan bir inkişaf pozğunluğudur. Bu sosial bacarıqlar, əlaqə qurmaq bacarıqları və xəyal gücü inkişafında gecikməyi yaradan bir pozğunluqdur. Aperger sindromu olanların zəkaları və dil inkişafları  normaldır. Bəzi uşaqlarda yüngül simptomlara yol açarkən, bəzilərinin yaşayışlarına ciddi şəkildə təsir edən simptomlara yol aça bilir.

       Asperger sindromu bir çox uşaqda əlamətlərini gec biruzə verir. Bir çox vəziyyətdə 5 ilə 9 yaş arasında müəyyənləşdirilir. Bəzi uşaqlarda isə 3 yaşından sonra diaqnoz qoyulmuşdur.

       Asperger sindromu simptomları  əksərən uşaqları özləri ilə əlaqə qurmayan ailələr tərəfindən müəyyən edilir. Sosial davranışları digər uşaqlardan fərqlidir. Uşaq məktəbə getməyə başladığında problemlər daha böyük olamağa başlayır. Bunun səbəbi əsəbi unsiyyət əlaqələri olduğundan digər uşaqlarla problem yaşamalarıdır. Bir çox valideyn uşaqlarını davranış problemlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün həkimə aparır. Uşaqlarda Asperger sindromu simptomları aşağıdakılardır.

    -Üz ifadələri,bədən hərəkətləri, göz təması kimi sözsüz ünsiyyət və jestlər ilə bağlı problemlər.

    -Dostları və bacı-qardaşları ilə əlaqələrində problemlər.

    -Bu uşaqlar tək başına oynamaq istəyir və qrup oyunlarında iştirak etmir.

   -Ematiya azlığı göstərirlər və duyğuları qarşılıqlı başa düşə bilmirlər. Məsələn: başqa bir uşaq ağlayanda ona təsəlli vermir və niyə ağladığını başa düşə bilmir.

   -Başqalarına reaksiya vermirlər.

   -Danışıqlarında vurğu yoxdur.

   -Zarafat və ya gərçək mənadan kənara çıxan bir şeyi göstərən danışıqları başa düşmürlər.

     -Bəzi uşaqlarda dildə gerilik görsənir. Məsələn, təzə bir söz və ya cümlə öyrəndiyində onu yadından çıxara bilər və təkrar işlədə bilmir.

      Bu göstərdiklərim Asperger sindromlu uşaqlardakı ünsiyyət və psixolji problemlərdən bəziləridir. Bu uşaqlar Asperger sindromunun  davranış və fiziki özəlliklərini də göstərirlər. Unutmamalıyıq ki, bütün Asperger sindromlu uşaqların hamısı eyni əlamətləri göstərmirlər. Bəziləri buradakı bütün simptomları göstərərkən, bəzilərində simptomlar çox yüngüldür.

       Asperger sindromunda müəyyən olunan bəzi davranışlar aşağıdakılardır:

      -Təkrarlanan və əsəbi davranışlar.

      -İşıq, səs, qoxu, dad və toxunmaya həssasdırlar.

      -Qəzəb bu uşaqlarda ortaq müəyyənləşdirilib.

      Yetkinlərdə Asperger sindromu:

        Yetkinliyə çatana qədər Asperger sindromu əlaməti almamış bir çox adam vardır. Bu adamlar çox vaxt göz təması yaratmadıqlarından qəribə olduqları fikirləşilir. Ünsiyyətlərini  davam etdirməkdə problemlər yaşayırlar və buna baxmayaraq olduqca bacarıqlı və zəkalıdırlar. Yetkinlərdə Asperger sindromu onların gündəlik yaşantılarına təsir edir, alış-verişə getmək kimi sadə şeylərdə belə bəzən problem yaşaya bilirlər. Yetkinlərdə Asperger sindromu əlamətləri aşağıdakılardır.

           -Epilepsiyadan şikayətlənirlər.

           -Depressiya, əsəbilik kimi pozğunluqlar.

       -Yemək tsiklinin pozulması ilə əlaqədar yemək yeməmə.

           -Sosial əlaqə qura bilməmək, cinsi problemlər.

        Asperger sindromunun diaqnozunun qoyulması üçün hazırlanmış xüsusi bir Asperger sindromu testi yoxdur. Ancaq, bu vəziyyətin diaqnozunda  bəzi köməkçi vasitələr vardır. Bu diaqnoz vasitələri valideynlər və müəllimlər tərəfindən cavablandırılması lazım olur. Bu testlər vasitəsi ilə xəstəliyin şiddətini də müəyyən etmək olar.

   Asperger sindromunun  dəqiq bir müalicəsi yoxdur. Ancaq  uşaqların mümkün olduğu qədər normal bir yaşayış keçirə bilmələri üçün xeyli terapiyalar vardır. Bu terapiyalar ünsiyyət və sosial bacarıqlar, şüurlu davranış terapiyası kimi Asperger sindromu əlamətlərinin düzəldilməsinə köməkçi olur.

        Asperger sindromu olan bir çox məhşur vardır. Albert Einstein 9 yaşına kimi axıcı danışa bilmirdi. Dil gecikmələri Asperger sindromlu uşaqlarda çox yayılmışdır. Qəribə davranışlar göstərdiyi və sosial uyğunluğu olmadğı üçün məktəbdən atıldı. Ancaq vəziyyəti ilə mübarizə apardı və kəşflər edərək Fizika  üzrə Nobel Mükafatına layiq görüldü.

   Dünyanın ən varlı iş adamlarından biri,  Microsoftun yaradıcısı olan Bill Gatesin uzun vaxtdır Aperger sindromu olduğundan şübhələnilmişdir. Onun tez qurtaran əlaqələri, tək fikirli izləyiciliyi, geyim və ya moda azlığı onu Asperger sindromlu olduğunu düşündürən əlamətlərdir. Benjamin Franklin, Isaac Newton, Woody Allen, Michelangelo kimi bir çox tanınmışın Asperger sindromlu olduğu fikirləşilir.

                                             Nərmin Əliyeva

                                             Klinik refleksoloq

Go Back

UŞAQ SEREBRAL İFLİCİ

21-02-2018

Uşaq serebral iflici termini ilk dəfə 1893-cü ildə psixoanalitik  Ziqmund Freyd tərəfindən təklif edilmişdir. Uşaq Serebral İflici baş beynin doğuşdan əvvəlki, doğuş zamanı və ya doğuşdan sonrakı dövrlərdə müxtəlif səbəblərdən zədələnməsi nəticəsində əmələ gələn, adətən erkən uşaqlıq dövründə aşkarlanan və hərəki pozğunluqlarla: ifliclər, əzələ zəifliyi, koordinasiya pozğunluqları, qeyri-iradi hərəkətlərlə xarakterizə olunan bir haldır. Beynin zədələnmə dərəcəsindən asılı olaraq meydana çıxan  simptomların ifadə dərəcəsi də müxtəlif olur: yüngül, zəif nəzərə çarpan və ya çox ağır, tam əlilliyə gətirib çıxaran  zədələnmələrə qədər. Bu uşaqlarda epileptik tutmalar, psixi inkişaf ləngiməsi, qavrama və öyrənmə çətinlikləri, görmə, eşitmə, nitq, intellekt pozğunluqları da müşahidə oluna bilər. Baxmayaraq ki, serebral iflicli uşaq çox zaman əqli inkişafdan geri qalmış uşaq kimi təəsurat yaradır, bu heç də həmişə həqiqətə uyğun olmur. Serebral iflic irsi xəstəlik deyil və bilavasitə uşaq ölümünün səbəbi olmur, lakin ömrünün  qısalmasına gətirib çıxara bilər.

Serebral iflicə oxşar vəziyyətlər istənilən yaşda keçirilmiş infeksion xəstəlikdən, insultdan və yaxud kəllə-beyin travmasından  sonra əmələ gələ bilər.

 

  • Serebral iflicin yaranma səbəbləri

Uşaq serebral iflicinin səbəbləri haqqında hələ viktorian dövrdə* (Viktorian dövr  (18371901) — Böyük Britaniyanın və İrlandiyanın kraliçası, Hindistanın imperiatriçası Viktoriyanın hakimiyyətdə olduğu və ölkənin hərtərəfli inkişafı  dövrü) 2 əsas nəzəriyyə mövcud idi. Ziqmund Freyd tərəfindən təklif edilmiş nəzəriyyəyə görə uşaqda beynin zədələnməsi bətndaxili dövrdə baş verir. Digər alim – Uilyam Littl isə israr edirdi ki, zədələnmə doğuş prosesində baş verir və serebral iflic doğuş zamanı uşağın beynində oksigenin çatışmamazlığının nəticəsi olur.

Lakin məlumdur ki, yenidoğulmuş uşaqlar oksigen defisitini daha yüngül keçirir və doğuş yollarından keçməsi bir qədər travmatik olsa da, adətən  beynin zədələnməsinə səbəb olmur.

Hal-hazırda serebral iflicin səbəbləri aşağıdakılar hesab olunur:

1.Hamiləlik dövründə:

– Hamiləlik zamanı ananın infeksion xəstəliklərə  tutulması (məs. məxmərək, herpes,sitomeqalovirus, toksoplazmoz və s)

– Rezus  konflikt

– Anada problemlər (şəkərli diabet, hamiləlik  toksikozu, preeklampsiya, qanaxmalar,anemiya,stress, pis qidalanma – vitamin və mikroelementlərin çatmamazlığı )

– Ananın zərərli vərdişləri (narkomaniya, siqaretçəkmə, alkoqoldan istifadə)

– Ananın yaş faktoru (18-dən aşağı, 35-dən yuxarı)

2. Doğuş zamanı:

– Dölün asfiksiyası

– Doğuş travması

– Vaxtından  əvvəl  doğuşlar

– Gec doguşlar

3. Doğuşdan sonra

– İnfeksiya və ya susuzlaşma nəticəsində  yüksək bədən hərarəti

–  Beyin infeksiyaları

– Suda boğulma, qazdan zəhərlənmə və digər səbəblərdən baş verən oksigen çatmamazlığı

– Beyin travmaları. Beyinə qansızma

– Məişət zəhərlənmələri

– Beyində şişlərin olması.

Serebral iflic hallarının 30%-nin səbəbi məlum deyil

  • Serebral iflicin formaları

USİ-nin klassifikasiyası hərəkət pozğunluqlarının xarakterinə və zədələnmənin əhatə dairəsinə əsaslanır. Bu pozğunluqların aşağıdakı qrupları  ayırd edilir:

  • Spastiklik – əzələ tonusunun yüksəlməsi

– monoplegiya– bir ətrafda təzahür olunan zədələnmə

– hemiplegiya – bədənin birtərəfli zədələnməsi, əsasən bətndaxili olur, çox vaxt görmə, eşitmə, lamisə kimi funksiyaların və qavramanın pozulması da müşahidə olunur.

– diplegiya (Littl sindromu) – hər iki ətrafda,ya yuxarı, ya aşağı ətraflarda təzahür olunan zədələnmə; adətən aşağı ətraflarda daha çox təzahür edir.

– tetraplegiya – yuxarı və aşağı ətrafların ağır iflici; bu uşaqların əksəriyyətində dərin əqli gerilik, epilepsiya və zəifgörmə müşahidə olunur, ciddi inkişaf ləngiməsi ilə müşaiyət olunur .

70-80%  hallarda spastik formaya rast gəlinir.

  • Diskineziya – ətrafların, bədənin, üz əzələlərinin, dilin və udlağın qeyri-iradi, davamlı, əlaqələndirilməmiş müxtəlif hərəkətləri. Yuxu zamanı bu hərəkətlər müşahidə olunmur.

        Ataksiya (atonik-astatik forma) – tez-tez yıxılma ilə müşayiət olunan muvazinətin pozulması

           Qarışıq forma

Persepsiv (anlama) pozğunluqlar – çox zaman serebral iflic hissiyat orqanlarının funksiyasının pozulması ilə müşaiyət olunur. Görmə, eşitmə, lamisə vasitəsilə duyma qabiliyyəti normal olsa da, bu hisslərin düzgün izah etmə qabiliyyəti olmur. Belə uşaqlarda  təhrif edilmiş qavrama qeyd olunur: məs. gözüyumlu vəziyyətdə onlar ətraflarını kontrol etməyi bacarmırlar, bədənlərinin ölçülərini, hüdüdlarını anlaya bilmirlər,  şəkil ilə reallıqda olanı bənzətmək qabiliyyəti, əşyaların məkanda vəziyyətinin, onların arasında olan məsafənin və yerinin anlamasında çətinlik çəkirlər.

“  Serebral iflic uşağın hərəkətinə və bədən vəziyyətinə təsir göstərən və proqressivləşməyən  bir haldır”

  • Serebral iflicə rast gəlmə tezliyi

İnkişaf etmiş ölkələrdə son 30-40 ildə serebral ifliclə doğulan uşaqların sayı praktiki olaraq dəyişməz olub. 1970-1980-cı illərdə bir qədər azalma qeyd olunsa da, hal-hazırda çoxalmaya tendensiya müşahidə olunur: 1000  yeni doğulmuş uşaqdan  2-5-də serebral iflic aşkarlanır.

  • Diaqnostika:

Laborator diaqnostikanın  (qanın və sidiyin ümumi klinik analizləri) ancaq köməkçi vasitə kimi əhəmiyyəti var. Buna görə də USİ-nin profilaktikası məqsədilə hamilə qadınların müayinəsi və müşahidəsi ən vacibli tədbir hesab olunur.

Şübhə doğuran əlamətlər

  • Qidalanmada çətinlik
  • Oyanıqlıq ,əsəbilik
  • 1,5 aylığında və daha sonra uşaq başını saxlaya bilmir
  • Hərəki bacarıqların inkişafında ləngimə
  • Erkən şərtsiz reflekslərin 4-6 ayına qədər davam etməsi
  • Oyuncaqlara tərəf dartinmaması (4 ayından sonra)
  • Müəyyən vaxt çərçivəsindəuşağın bir vəziyyətdə donub qalması və ya qeyri-iradi hərəkətlər etməsi
  • Ana ilə kontakta  girməməsi, döşdən vaxtından əvvəl imtina etməsi

Bütün bunlar  USİ-nin   göstəricisi hesab oluna bilər .Uşaqda bu əlamətlər müşahidə olunarsa dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır !

 

Erkən diaqnoz

  • Spastik  tetraplegiya

6 aylıgında  yüksək əzələ tonusu, baş  barmağın bükülməsi

1-2 ay sonra ayaqların çarpazlaşması

9 aylığında  diffuz spastiklik və vətər reflekslərinin həddən artiq artması

  • Diskinetik USi

8 ayına qədər  müəyyən olunmur

  • Ataksik USi

gec müəyyən oluna bilir

  • Ümumilikdə USi-nin dəqiq diaqnozunun 10 aylığında qoyulması nəzərdə tutulur
  • Diaqnozun qoyulmasına kömək edir :

– Hamilələiyin qeyri- normal keçməsi,doğuşun gedişi, neonatal period  haqqında məlumatlar

– Bir sira xəstəliklər və travmaların olması

– Uşağın erkən şərtsiz reflekslərinin yoxlanması (məs:avtomatik yerimə,ovuc-agız refleksi

və s.)

  • Müalicə

Sözün əsl mənasında uşaq serebral iflici müalicəyə tabe olmur, lakin bu o demək deyil ki, belə uşaqlara kömək etmək qeyri-mümkündür. Yeni doğulmuş uşağın beyni bu zədələnmənin kompensasiyası üçün çox böyük potensiala malik olur. Buna görə də problemin erkən müəyyənləşdirilməsinin əhəmiyyəti çox böyükdür. Körpənin beyni çox plastikdir və  gərgin, davamlı  reabilitasiya apardıqda hətta ağır formalı serebral iflici olan uşaqlar belə gözəl nəticələr göstərə bilər.

Erkən müdaxilə

 Məqsəd:

–  əlilliyin qarşısının alınması / əlillik dərəcəsinin azalması

–  Multidissiplinar yanaşma – ən yaxşı effekt ancaq o zaman əldə etmək olar ki, əgər pediatr, nevropatoloq, ortoped, fizioterapevt, oftalmoloq, pedaqoq, psixoloq, loqoped və digər mütəxəssislər birgə çalışırlar.

                         PSİXO-PEDAQOQ:MƏMMƏDOVA TÜRKAN

                          NARINC UŞAQ PSİXOLOGİYA MƏRKƏZİ

Go Back

Səs yaranma

20-02-2018

Səslənən nitq 4 artikulyasiya prosesinin ardıcıl əlaqəsindən yaranır;

1. Ağciyərlərdən havanın təzyiqlə kənar edilməsi zamanı yaranan hava axını.

2. Fonasiya – hava axını səs tellərindən keçərək vibrasiya edir.

3. Xüsusi artikulyasiya – hava axını artikulyasiya orqanlarından xüsusi forma alır.

4. Xüsusi hava dalğasının ətrafa yayılması.

         Nitq prosesi tənəffüs ilə sıx əlaqədardır. Nitq nəfəs vermə prosesində yaranır. Bu zaman hava axını həm səs yaradan həm də, artikulyasiya funksiyasını yerinə yetirir. Nitq zamanı verilən və alınan havanın miqdarı susqunluq halından 3 dəfə artıq olur. Danışıq zamanı insanın nəfəs alması qısa nəfəs verməsi sürətli olur. Danışıq zamanı nəfəsvermədə qarın boşluğu və qabırğaarası daxili əzələlər iştirak edir.

     Səs keçidi adi tənəffüsdə geniş bərabəryanlı üçbucaq forması alır. Bu zaman alınan və verilən hava səssiz həmin geniş səs keçidindən keçir. Səsin yaranması zamanı səs telləri yumulmuç vəziyyətdə olur. Nəfəsvermə nəticəsində hava axını həmin yumulmuş səs tellərinin büküşləri arasından keçərək onları bir qədər kənara itələyir. Səs telləri özünün elastikliyi və səs keçidini daraldan vəziyyətinə qayıdır. Beləliklədə yumulma və açılma o vaxta qədər davam edir ki, səs törədən hava axınının təzyiqi dayandırılsın. Nəticədə, səs tellərinin rəqslənməsi ətraf aləmə ötürülərək danışıq səsi kimi qavranılır.

  Səs eyni zamanda rezanatorlarda yaranır. Rezanatorlar qırtlaqdan bir qədər yuxarıda nəfəs – qida şöbəsində olan borunun içərisində boğaz, ağız və burun boşluqlarında yerləşir. Səsin gücü səs tellərinin rəqslənməsinin ampilitudasından yəni, nəfəsvermənin gücündən aslıdır.

     Rezanator boşluqlarının forma və böyüklüyündən eləcə də, qırtlağın quruluşundan asılı olaraq səs müəyyən fərdi çalar qazanır. Buna səsin tembri deyilir. Və insanlar bir – birilərindən səsin tembri ilə fərqlənirlər.

     Səs vibratoru rolunu qırtlaqda yerləşən səs telləri oynayır. Küy vibratorları dodaqlar arasındakı kəsik, dil və dişlər arasındakı kəsik, dil və sərt damaq arasındakı kəsik, dil və alveollar arasındakı kəsiklər ola bilər. Küy vibratorunun köməyi ilə kar samitlər yaranır. Cingiltili samitlər həm küy həm səs vibratorları iştirakı ilə yaranır. Sonor səslərin yaranması zamanı səs vibratorları çox, küy vibratorları az iştirak edir.

      Beləliklə, periferik nitq aparatının birinci şöbəsi hava vermə aktına, ikinci şöbəsi səs yaranmada, üçüncü şöbəsi isə rezanator olaraq səsə xüsusi güc və çalar vermədə iştirak edir.

   Məqalə müəllifi: Abbaslı Vəzifə (Narınc könüllü qrupun üzvü) 

Go Back

ƏLLƏRDƏKİNƏ DEYİL, ƏLİNDƏKİNƏ BAX VƏ DƏYƏR VER….

19-02-2018

Keçdim aynanın qarşısına. Diqqətlə baxdım. Biraz qorxularıyla əlləşən , biraz yorulmuş, biraz tənha, biraz cəsarətsiz insan gördüm qarşımda. Bəs hara getdi illər? Bəs daha güclü olacaqdım? Bəs bir çox şeyi bacaracqdım? Noldu bəs? “Hər şey gözəl olacaq” deyirdilər axı… Qandırdılar məni?! Düşünürəm ki, bəziləri çox gözəl yalan danışır, bu barədə bəzilərinin məharətinə “heyranam”. Olmur, həmişə hər şey yaxşı olmur, həmişə ayaqüstə olmursan, bəzən yıxılırsan. Qalxmaq istəyirsən, tutunacaq insan görmürsən, axı yıxıldın sən, axı səni qoyub qaçdılar. Olmur, həmişə sevinmək olmur, hərdən acı çəkirsən, hətta hönkürtüylə ağlamaq istəyirsən, boğma göz yaşlarını, nə də yalandan özünü güclü tutmağa çalışma, ağla, gözlərin dolubsa ağla, əgər buludlar dolmuşsa, yağış yağacaq mütləq. Ağlamaqdan qorxma, amma gözünün içinə baxıb kədərinə güləcək, səni yazıq yerinə qoyub, təsəlli verəcək insanların yanında ağlama. Olmur, sən həmişə güclü olmursan, bəzən həyat elə bir anda elə bir zərbəni vurur ki, paramparça olursan və o parçaları toplamaq zaman istəyir səndən. Tam xoşbəxtlik arzulayırsan? Olmur, əzizim, kim bütünlüklə xoşbəxtdir ki? Xoşbəxt həyat yoxdur, xoşbəxt anlar var, kədəri unutduracaq sevinclər var, səni xoşbəxt edəcək insanlar var, amma təəssüf ki, onlar da həmişə yanımızda olmur. Amma həyat sənə elə bir xoşbəxtlik yaşatsın ki, ömrə bədəl olsun, sən yaşadıqca qəlbini fərah tutsun. Bilirsən nədir xoşbəxt olmaq? Ən gözəllərin axtarışından əl çəkməkdir xoşbəxt olmaq, qədir bilməkdir xoşbəxt olmaq, əlindəkilərin, sahib olduqlarının qədrini bilməkdir. Yaxınlardır xoşbəxtlik, uzaqlarda xoşbəxtlik yoxdur. Burnunun dibində, ovucunun içindədir xoşbəxtlik. İndi bildin niyə xoşbəxtliyi inkar edirdim? Uzaqların eşqindəyik, ən gözəllərin axtarışındayıq, gözümüzə eynək taxıb görmədiyimiz, amma görmək istədiklərimizə baxırıq. Yanında həmişə yaxşı insanlar olmayacaq. Elə insanlar çıxacaq ki, qarşına sən insanlığa nifrət edəcəksən, “bir də heç kəsə güvənmərəm” deyib qapanacaqsan özünə, o “insan”ların sayəsində bir gün tək olduğunu görəcəksən, nə onları, nə də onlara inandığın üçün özünü bağışlamayacaqsan, yeyib bitirəcəksən içini. … Qorxutdum yazdıqlarımla??? Yoox, mən əslində reallığı deyirəm, mən “həyat həmişə gözəldir” kimi absurt, yalan cümlələr qurmaq istəmirəm.. “İnsanlar gözəldir” deyə bilmirəm. “Hər şey yaxşı olacaq” kimi axmaq cümləyə səni inandırmaq istəmirəm. Xeyr, hər şey yaxşı olmayacaq, amma çox şey yaxşı ola bilər və bu sənin əlindədir. Yuxarıda oxuduqca səni sıxan cümlələrdə yazdıqlarım ki vardı, əslində onlara borcluyuq, qorxularımıza borcluyuq, bu gün sağlam bir insanamsa bəzi qorxularıma minnətdaram. Bu gün sevinirəmsə bəzi kədərlərimə təşəkkür borcluyam, onların sayəsində sevincin qədrini bilir insan, ağlamasan gülməyin nə olduğunu, nə daddığını bilə bilməzsən. Tənhalıqdan yazmışdım, qorxma, bəzən tənhalığın sənə ən böyük cəsarətləri yaşadacaq, təkbaşına etdiklərini görüb özünü kəşf edəcəksən, qürur duyacaqsan özünlə. Səni əzən insanlardan danışdım, onlara bir təşəkkür borcun var, sənə dərs verdilər, gözünü açdılar, sağını-solunu sənə göstərdilər, dostunu- düşmənini sənin üçün ayırd etdilər. Bəlkə də buna görədir ki, güldürənlərə yox, ağladanlara ehtiyacı var insanın…

Yaxşısıyla-pisiylə, əyrisiylə düzüylə həyat öz axarında davam edir və bu axarda boğulmaq istəmirsənsə bəzi gerçəkləri qəbul etməyi bacar, əllərdəkinə deyil, əlindəkinə bax və dəyər ver….

Sevinc Abuşova

Narınc Uşaq Psixologiya Mərkəzinin “Təhsil və tədqiqat” şöbəsinin mütəxəssisi

Go Back

Xromosom pozuntuları - Fragile- X sindromu

17-02-2018

 

Fragile X sindromu en geniş yayılmış, irsi ikinci zəka geriliyi sindromudur.

FMR1 geni beynimizin ehtiyac duyduğu məlumatları ehtiva edir. Fragile X sindromu DNT repliksdiyası nəticəsində yaranan bit səhvdən FMR1 geninin mutasiyasından qaynaqlanır. Fragile X sindromlu insanlarda genin yenilənən hissəsi normadan daha böyükdür bə bu genişlənmə çox böyük olduğundan normal genetik göştərişlərə müdaxilə edir və Fragile X-ə səbəb olur. Fragile X skndromu qadınlara nisbətən kişilərdə daha çox rast gəlinir.

Əlamətləri:

• Sindroma sahib uşaqlarda əzələlərdə hipotoniya, autizm, anormal fiziki quruluşlar ( boyük qulaqlar, uzun üz qurluşu) müşahidə olunur. Lakin bu xüsusiyyətlər nadir olaraq nəzərə çarpan olduğu üçün gec diaqnozun qoyulmasına səbəb olur.

• Fragile X sindromlu uşaqlarda gec danışma, nitq və dil inkişafında ləngimələr əmələ gəlir

• Bəzi uşaqlarda davranış pozuntuları, diqqət defisiti və hiperaktivlik müşahidə olunur

• Bir çox uşaq zəif göz kontaktı, əl çırpma, anormal utancaqlıq, ictimai təşviş kimi autizm əlamətləri sərgiləyirlər

• Fragile X sindromlu oğlan uşaqlarının demək olar ki, hamısında fərqli dərəcələrdə öyrənmə çətinliklərinə rast gəlinir. Qız uşaqlarında isə bu 1:3 misbətindədir.

• Zəka səviyyələri sadə öyrənmə çətinliyindən ağır koqnitiv pozuntuya qədər geniş aralıqdadır. Ən çox rastlanan problemlər inkişaf mərhələlərində gerilik ( yerimə, danışma , tualet vərdişi), diqqət əskikliyi, hiperaktivlik, və riyazi bilikləri mənimsəmədə çətinlikdir.

Fragile X sindromunun koqnitiv əlamətləri:

• Nitq və danışma problemi,  gecikmiş nitq

• Sürətli nitq

• Sözləri təkrarlama, hecalama problemi

• Emosional ifadələri anlamaqda və müvafiq cavab vermədə çətinlik

• Sadə və mürəkkəb motor hərəkətlərdə çətinlik

Bihevioral əlamətlər:

• Sosial əlaqə qura bilən, dostcanlı insanlardan əlavə autistik davramış göstərənlər də var

• Bəziləri aqressiv olur

• Kütlə arasında sıxlığa, səs küyə və ya toxunmalara qarşı həssas reaksiyalar göstərirlər

Tərcümə etdi: Firuzə Qənizadə (Narınc könüllü qrupunun üzvü)

Go Back

Geyimlərin psixologiyamıza təsiri

16-02-2018

Geyimlərimizin qarşı tərəfə mənfi və ya müsbət təsir etdiyini hər kəs bilir.Geyimdə seçilən rənglərin, tərzin və modanın insanın psixologiyasına təsiri böyükdür.”İnsanı geyiminə görə qarşılayıb, ağlına görə yola salarlar” deyimi bizlərə tanışdır.Xüsusən də qadınlar üçün önəm təşkil edən bu mövzuda qadınlar çox həssasdırlar.Bir qadın münasibətlərini, özgüvənini, depressiyada olub olmamağını asanlıqla geyimlə yaxud dəb ilə əlaqələndirə bilər.

Daha çox insanlar öz geyim tərzinə uyğun geyimlərə pul xərcləsə də, 10 qadından 9-u heç vaxt geyinməyəcəyini bildiyi ən azı bir geyim almışdır.Depressiyada olarkən çıxış yolunu alış-verişdə axtaran, saatlarla alış-veriş edən inanlar az deyildir.Bu mövzuda aparılan araşdırmalardan məlum olmuşdur ki, insanlar xoşbəxt hiss etmədiklərində daha çox cins şalvar geyinməyə meyllidir.

Klassik geyim insan psixologiyasına müsbət təsir göstərir.Belə ki, klassik geyimli insan daha çox güvən və ciddilik təsiri bağışlayır.Buna görə də iş görüşməsinə gedərkən qadınlar da daha çox maskulin tərzdə geyinir.Saat taxan insanların isə daha dəqiq insan olduğu düşünülür.

Rənglərin insan psixologiyasına təsiri böyükdür.Bildiyimiz kimi parlaq rənglər insanı daha çox cəlb edir və ünsiyyətə meylliliyi artırır.Araşdırmalara əsasən, insanlar qırmızı geyinən birinə, mavi geyinən biriylə müqayisədə daha rahat yaxınlaşa bilir.

Bunun əksinə olaraq cansız rəngli geyimlərdən istifadə edən insanların sosial olmadığı, içinə qapanıq olduğu düşünülür.İnsanlar köhnə dəblə geyinən insanlardan uzaq durmağa meyllidir.

Bütün bu bilinən və çox adam tərəfindən qəbul olunan gərçəklərə baxmayaraq, hər bir insanın psixologiyası fərdidir.İstisnalar da vardır.Belə ki, bir qadın və ya kişi geyindikləri içərisində özünü özgüvənli, rahat hiss edirsə, bu ətrafdakılar tərəfindən də bele qəbul olunur.İnsanın özünü gözəl və ya yaraşıqlı hiss etməsi heç bir rəng və dəblə bağlı deyildir.Özgüvəni yerində olan, geyimlə əlaqədar əhvalı dəyişməyən insanlar üçün dəbin heç bir əhəmiyyəti yoxdur.”Mən belə xoşdur” deyib, istədikləri rəngləri, geyimləri rahatlıqla geyinən insanlar vardır.

Yuxarıda qeyd etdiyim halların şahidi oluruq, lakin estetik baxımın, gözəl geyimin insanın əhval-ruhiyyəsinə müsbət təsiri danılmaz faktdır.Xüsusən qadın psixologiyasında, gözəlliyini göstərmək, daha çox ətrafdakı qadınlara nümayiş etdirmək nəinki özgüvənin artmasına, hətta özgüvən patlamalarına belə səbəb ola bilər.Hər zaman baxımlı olmaq diləyiylə...

Məqalə müəlifi: Ülfət Abbaszadə (Narınc könüllü qrupunun üzvü)

Go Back

Səhnə qorxusu

15-02-2018

 

Toplum qarşısında danışmaqdan,özünü təqdim  etməkdən və ya mahnı oxumaq, nümayiş etmək kimi müxtəlif performansları sərgiləməkdən qorxu yaşayan kəslər, "performans qayğısı" dediyimiz qorxuya sahibdirlər. Səhnə qorxusu adıyla da bilinən bu anlayışı idmançılar, musiqiçilər, aktyorlar da sıxlıqla yaşayırlar. Səhnə qorxusu adamın etdiyi işdən aldığı zövqü azaltmaqla qalmaz eyni zamanda onun karyerasına da mənfi istiqamətdə təsir edə bilər. Ayrıca adamda öz-kafilik və özünə inam ilə əlaqədar problemlərə də yol aça bilər.

Hansı işlə məşğul olursunuz  olun, izdiham qarşısında bir performans sərgiləmək məcburedici bir təcrübədir. Səhnə qorxusu, dərhal hər peşə  sahəsindəki adamda görülə bilər. Səhnəyə ilk çıxma təcrübələrində görülə biləcəyi kimi, uzun illərdir birlik qarşısında böyük bir rahatla performans sərgiləyən insanlarda da görülə bilər. Oyunçular, siyasətçilər, musiqiçilər, dərman mütəxəssisləri… Saysız peşə sahəsindəki insanlarda görülə bilən bu problem, adamın performansına son dərəcə mənfi şəkildə təsir etməkdədir.

İndi də səhnə qorxunuzu yenmək üçün nələr etməlisiniz:

• Təqdim etdiyiniz şeyi yaxşı bilin. Yaxşı çalışın və performansınıza tamamilə hakim olun. Səhnə qorxusunun əhəmiyyətli bir qisimi kifayət qədər hazır hiss etməməkdən, səhv etmə narahatlığı daşımaqdan, tamaşaçının səhvi anlamasından qaynaqlanar. Təqdim edəcəyiniz şeyə tamamilə hakim olduğunuzda, bu narahatlıqları yenə bilərsiniz.

• İlk 5 dəqiqəni keçirməyə fokuslanın. Hər performans üçün çətinlik yaradan qisim bu ilk 5 dəqiqədir. Böyük səhnə fobisi problemi yaşayan kəslər belə, bu qorxunu performans müddətində deyil, yalnız ilk dəqiqələrdə yaşayarlar.

• Nəfəs alın! Qorxu fiziki olaraq yaşanan bir duyğudur və fiziki olaraq da öhdəsindən gəlinə bilər. Qorxduğumuzda qısa və sürətli nəfəslər almağa başlamalıyıq. Səhnəyə çıxmadan əvvəl, sakitləşərək, oturaraq, yavaş və dərin nəfəslər aldığınızdan əmin olun.

• Xatırlayın və özünüzə xatırladın. Qorxunc bir performans sərgiləsəniz belə, dünya tək parça halında yerli yerində dayanır, parçalara ayrılmamış olacaq. İstədiyinizin xaricində bir performans sərgiləsəniz belə, insanlar yenə verdiyiniz əmək üçün sizi təqdir edir, təşəkkür edir olacaqlar.

• Bilin ki, ən böyük tənqidçiniz özünüzsünüz. Sizi parçalara ayırmaq üçün deyil, dinləmək üçün gələn bir qrup tamaşaçı ilə qarşı-qarşıya olacaqsınız. Lütfən siz də özünüzü parça parça etmək üçün deyil, daha tərəfsiz qiymətləndirmək üçün hazır olun.

• Davamlı təkrarlayan, şiddəti gedərək artmaqda olan bir qorxuyla baş-başa qalmayın; dəstək alın.

 Məqalə müəllifi:Ququ Sultanlı (Narınc könüllü qrupun üzvü)

Go Back

Məhəbbət psixologiyası

14-02-2018

   

 Məhəbbət – emosional keçid mərhələlərində insanların biri-birinə isinişməsidir. Məhəbbət – müxtəlif emosional halların birgə yaşanması nəticəsində meydana çıxıb, mexanizmi – əsasən beyinin assosiativ funksiyasına əsaslanır. Belə ki, burada davamlı emosional kontaktın  meydana gəlməsi üçün emosiyanı qıcıqlandıran müxtəlif xarici təsirlərin mövcudluğu zəruri şərtdir, məsələn, təbiət mənzərələrinin birgə seyri, birgə musiqi dinlənilməsi, müxtəlif həyəcanlı, sevincli situasiyaların, rəngarəng epizodların, lirik anların birgə yaşanması və s. kimi. Alınan təəssüratın qüvvəsi gələcəkdə yaranacaq emosional kontaktın  qüvvəsini xarakterizə edir ki, sonradan bu kontaktın qırılması müxtəlif psixi travmalara gətirib çıxarır.

     Ümumi halda, insanlar arasında davamlı emosional kontaktın  meydana çıxması üçün onların bioloji (bədən quruluşu, boy, səs amplitudası, köklük, dərinin, saçın, gözün və s. rəngi...) və emosional  xüsusiyyətlərinin kontrastlılığı ; intellektual (dünyagörüş, etik və estetik normalar sistemi, həyata baxış, bilik əmsalı...) və iradi  xüsusiyyətlərinin uyğunluğu zəruri şərtlərdəndir. Həmçinin, tərəflərin biri-birinə  isinişə bilməsi, vərdiş edə bilməsi üçün onların vaxtaşırı görüşməsi, biri-birlərini müxtəlif epizodlarda seyr edə bilməsi, tərəflərin bir-birinin  rifah və təhlükəsizliyinin qarantı olması və s. kimi faktorlar xüsusi əhəmiyyətlidir. Burada, həmçinin ilkin təəssüratda formalaşan gələcək rəftar modeli də, münasibətin sonrakı inkişafına aktiv təsir göstərən amillərdəndir.

     Təbabətdə məhəbbət – xüsusi psixi sindrom növü kimi qəbul edilməsə də onun yaranması və inkişafı istənilən digər psixi sindromdan heç nə ilə fərqlənmir və beyində olduğu müddətdə subyektin davranış və düşüncəsinə, ətraf aləmə münasibətinə və s. aktiv təsir göstərir.

    Beyində olan "məhəbbət sindromunu", yəni, fərdin "sevib-sevmədiyini" aşağıdakı zahiri əlamətlər vasitəsilə müəyyənləşdirmək mümkündür:

  • Fərd məhəbbət  bəslədiyi şəxslə daha tez-tez görüşməyə can atır;
  • Onunla görüş zamanı (və ya onunla bağlı söhbətlərdə) emosional aktivləşir, göz bəbəkləri böyüyür, parlaqlaşır (qanda adrenalinin miqdarının artması səbəbindən); nəbzi, göz qırpması, tənəffüsü sürətlənir (qanda cinsi hormonlar olan testosteronun miqdarının artması səbəbindən); danışığında (eləcə də, davranışında) məntiqi forma və məzmun azalır, buna müvafiq olaraq nitqi və davranışı oynaq, obrazlı və rabitəsiz forma alır (qanda həzz hormonu olan endorfinin miqdarının artımı səbəbindən); görüş zamanı Ona daha yaxın məsafədə durmağa can atır;
  • Onun emosional halı ona daha tez sirayət edir (məsələn; onun şən halında sevinir, kədərlənəndə qəmlənir);
  • Onun yanında özünün yalnız yaxşı cəhətlərini büruzə verməyə cəhd edir (o cümlədən, səs tonu, davranışı, ətraf aləmə münasibəti və s. dəyişir); eləcə də onda yalnız yaxşı cəhətləri görür, mənfiləri sezmir, sezsə də dərhal rasionallaşdırır;
  • Onun yanında "açıq tipli" jestlərdən daha çox istifadə edir (məsələn; söhbət əsnasında hərdən qeyri-şüuri olaraq başmaqlarını çıxarıb ayağının ucunda oynatması kimi);
  • Fikirlərinin çox hissəsini o məşğul edir, o cümlədən, onunla bağlı mövzular (taleyi, bioqrafiyası, həyat yolu və s.) onu daha çox maraqlandırır, bu barədə daha çox sual verir (istər onun özünə və istərsə də ətrafdakılara);
  • Görüş zamanı diqqəti başqalarına nisbətən ən çox onun danışdıqları və ya mimikaları üzərində cəmlənir;
  • Onun fikirlərinə avtoritet kimi inanır və ona etimad göstərir, onun hər hansı adi cəhətində də bir qeyri-adilik, təkrarsızlıq görür, valeh olur;
  • Uzun müddət xəyalında canlandırdığından, onu özünün lap uşaqlıqdan tanıdığı bir dostu kimi qəbul edir;
  • Onunla öz arasında günü-gündən daha çox ümumiliklər axtarıb tapır, məsələn; zövqləri, baxışları, dünyagörüşləri, həyat yolları və s. arasında; münasibətlərin korlanmaması xatirinə mübahisədə güzəştə gedir, ona qarşı olan kompaniyalarda, xarakterindən asılı olaraq, ya onun müdafiəçisi kimi çıxış edir ya da kompaniyadan təcrid olur;
  • Ona qarşı onda himayəçilik hissi yaranır, eləcə də, onun yanında özünü daha qorxusuz, inamlı və arxayın hesab edir;
  • Müəyyən səbəbdən hissini ətrafdakılardan gizlətmək məcburiyyətində qaldıqda zahirən dalğın, emosional süst, yuxu və iştah rejimi pozulmuş, qeyri-aktiv, sosial izolyasiyalı, diqqətsiz olur.

     Məqalə müəllifi: Abbaslı Vəzifə (Narınc könüllü qrupun üzvü) 

Go Back

Körpələrimizin diş çıxarma zamanı

13-02-2018

Bəzi körpələr ağzında dişlə doğular, bəziləri də bir yaşına gələnəqədər hələ diş çıxarmamış ola bilər. Hər iki halda sıxlıqla rast gəlinən vəziyyətlər olsa da, ikisindədə çox narahat olmaq lazım deyildir.

  • Körpələr ilk dişləri olan süd dişlərini 6 aylıqdan etibarən çıxarmağa başlayar. Iki yaş yarıma çatana qədər artıq bütün süd dişlərinə qovuşmuş olurlar. 6 yaşına gəldikləri zaman süd dişlərini buraxıb yerinə yeni və qalıcı dişlərə keçid zamanına qədəm qoyarlar.
  • Diş çıxarma zamanı körpədən -  körpəyə dəyişiklik göstərə bilər. 3 – 4 aylıq ikən diş çıxaran körpələr də, ola bilər. Bu əsasən irsi olaraq ana – atadan keçən bir xüsusilikdir. Yəni, sizin dişləriniz tez çıxmışsa, çox böyük güman körpənizdə tez diş çıxara bilər.

Addım – addım diş çıxarma əlamətləri;

  • Hər körpənin inkişafı eyni olmadığı kimi diş çıxarma zamanlarıda eyni olmaz:
  • Bəzi körpələr üçün bu müddət olduqca ağrısız və rahat keçərkən, bəziləri üçün də son dərəcə ağrılı və rahatsız ola bilər. Bu körpələrdə çəki itkisinə rast gəlinir:
  • Körpənin diş çıxarması ilə birgə tempraturu olması müşahidə olunur:
  • Huysuzluğun artması, gecə oyanma və ağlama seansları, tüpürcəkdə artma diş çıxarma zamanlarında ən çox rastlanan vəziyyətlərdir.

         Bunlardan əlavə - qızdırma və ishal, iştahsızlıq və yeməyi reddetmə, ağız çevrəsində axmalar, əllərini dişləmə, zəif öskürək, hər şeyi ağzına götürmə istəyi, üzdə və boyun çevrəsində qaşıntı və s. kimi əlamətlər də, müşahidə edilə bilər.

         Nələr etmək lazımdır?

  • Körpənizi qucaqlayın – bu sıxıntılı zamanda körpənizi rahatlatmaq üçün onu daha çox qucağınıza alıb daha çox əzizləyin. Sıxıntısını anlayıb və yanında olduğunuzu hiss etsin.
  • Diş halqası dış qaşıyan əşyalardan istifadə edin – uyğun bir diş qaşıyıcısı körpənizi rahatlada bilər. Bəzi körpələr üçün ən yaxşısı barmağını istifadə etməkdir.
  • Masaj edin – körpənizin diş ətlərini təmiz və soyuq marlı ilə masaj edin.
  • Dərman istifadəsi - əgər körpənizin qızdırması və qarın ağrısı çoxdursa həkimlə laqə saxlayın. Lazım olarsa dərman istifadə edin amma həkimin göstərişi ilə.
  • Dişlərini fırçalayın – körpənizin süd dişləri tam çıxdıqda 10 altta və 10 üsttə tam 20 dişə sahib olacaq. Hamsı çıxmamış belə olsa dişlərini əvvəldən fırçalamağa başlayın onda bu vərdiş halı alsın. Dişini fırçalamağı onda bir əyləncə oyun halına gətirin.
  • Konfet və şirniyyatdan uzaq tutun – körpənizin balaca və ağappaq dişlərinin uzun müddətli sağlamlığı üçün konfet və şirniyyat yerinə tərəvəz və meyvələrdən istifadə edin.

         Tərcümə etdi:Abbaslı Vəzifə (Narınc könüllü qrupunun üzvü)

Go Back

Aqressiv uşaqlarla psixokorreksiya işinin xüsusiyyətləri

13-02-2018

Müasir dövrdə uşaqlarda aqressivliyin öyrənilməsi bir neçə səbəbdən aktuallıq kəsb edir. Əvvəla uzun müddət «aqressiya» tibbi, bioloji və irsi kateqoriya kimi baxıldığından problem psixoloji səhnəyə çıxarılmamış və bu aspektdən araşdırılmamışdır. İkincisi, ümumi psixoloji biliklər baxımından məsələyə yanaşdıqda aydın olur ki, aqressiya hər hansı bir prosses kimi nəzərdən keçirilmir. Sadəcə olaraq insanın emosional halətlərinə, tələbatlarına epizodik toxunulur. Üçüncüsü, aqressiv davranışın ümumi psixoloji mexanizmləri müəyyən mənada aydınlaşdırılsa da, onun təzahürünün etnik milli-amilləri diqqətdən kənarda qalmışdır. Nəhayət, aqressiv davranışın təşəkkül və təzahür xüsusiyyətlərinin bilavasitə tədqiqat obyektinə çevrilməsi bu davranış tərzinin ən geniş detallarını araşdırmağa imkan verir. 
Aqressiya tədqiqat  obyekti kimi biologiya, etologiya, sosialogiya, hüquq, konfliktologiya və s. elmlər tərəfindən də öyrənilir. Lakin insanın aqressiv davranışının mexanizmi onun təbiəti belə bir hissin əmələ gəlməsi, davranış zamanı təzahür etməsi və onun səbəbləri barədə sanballı tədqiqatlar məhz psixoloqlar tərəfindən aparılır. Bu məsələyə xarici ölkə alimlərindən Leonard Berkoviç, Debora Riçardson, Robert Beron, Arnold Bass, Albert Bandura, Nil Miller, Stenli Milqram, Con Dollard, Ziqmont Freyd, Konrad Lorens, Kristian Bütner və başqalarını qeyd edə bilərik. Probelmlə bağlı rus psixoloqlarından Rean A., Semenyuk L, İvanov L., Rumyantseva T., Anna Ros və başqalarının müəyyən fikir və mülahizələrinə rast gəlirik. Azərbaycanda isə aqressiyanın tibbi aspektləri N.İsmayılov, F.İsmayılov tərəfindən işlənmişdir.

Aqressiya (latınca aggredi-hücum etmək)- zamanı digər canlı varlığa zərər yetirmək və ya təhqir etmək məqsədi olur.

Şərti olaraq aqressiyanı 2 növə bölürlər:

düşmənçilik məqsədilə, kiməsə zərər yetirmək üçün və instrumental -məqsədə çatmaq üçün

3 yaşa qədər uşaqlarda aqressiyanın aşağıdakı  növləri vardır:

1-2 yaşda qıcıqlandırıcı amilə qarşı(iynə vurulan zaman, tanımadığı insanların əhatəsində)

2-2,5 yaşda öz yaşıdlarına qarşı.Özünə aid olan hər şeyi tələb edir və müdafiə edir

3 yaşda daha çox instrumental aqressiyaya rast gəlinir.Öz istəklərinə çatmaq istəyi baş qaldırır(qışqırır və ya ağlayır)

Aqressiyanın yaranma səbəbləri çoxdur. İlk və əsas səbəb somatik problemlərdir. Uşağın orqanizmində hansısa xəstəliklərdən narahatlıq yaranır. O, başqalarının tələb və tapşırıqlarına əməl etmək istəmir, ya da bunu bacarmır. Həmin narazılıqlar neqativ emosional hərəkətlərlə üzə çıxır. Bu, özünü davranışda aqressiya formasında göstərə bilir. İkinci səbəb bilavasitə psixi xəstəliklərdir: nevroz, şizofreniya, autizm, hiperativlik və s. Üçüncü səbəb - sosial-psixoloji və pedaqoji problemlərdir. Həmin problemlərə yaş böhranlarını, yaşlılar və həmyaşıdlarla ünsiyyət və münasibətlərin pozulmasını, 5-6 yaşdan başlayaraq şəxsiyyətdaxili və şəxsiyyətlərarası münaqişələri göstərmək olar. Xüsusilə 3 yaşlı uşaqlarda və yeniyetmələrdə aqressiyanın təzahürü, əhatə dairəsi daha genişdir. Eləcə də, fərdi-psixoloji xüsusiyyətlərə görə aqressiya fərqli şəkildə təzahür edir.

 Eyni zamanda bura orqanik səbəbləri də aid edə bilərik:

Beyində iltihablanma kimi problemlər aqressiyaya səbəb ola bilər. Belə bir vəziyyətdə dərmanlı müalicə lazımdır.

Uşağın yığılan enerjisini necə boşaldacağını bilməməsi.

Uşağın müşahidə etdiyi aqressiv nümunə : Bu model uşağın öz valideynləri ola biləcəyi kimi, yoldaşı,bir yaxını və ya Tv qəhrəmanı ola bilər.

TVdəki şiddət səhnələri: Uşağın seyr etdiyi Tv proqramları idarə altına alınmalıdır.Və ya təsadüfi seyr vəziyyətində valideynlər aqressiv səhnələri şərh etməli, doğru olmadığını vurğulamalıdır.

Uşağın şiddətə məruz qalması.

Ailə içindəki mübahisəli mühit:Evdəki gərginlik, narahatlıq və hirs təcavüzkarlığa səbəb ola bilər.

Uşağın yoldaşlarının xoşagəlməz davranışa malik olması,

Şiddətə təhrik edən mühit:Uşaqla lağ edilməsi kimi…

Valideynlərin təcavüzkarlığı gücləndirən reaksiyaları: Məsələn uşağın hirslə istədiyi şeyləri anında etmək kimi. Bu vəziyyətdə təcavüzkarlıq davranışı mükafatlandırılmış olur.

Sevgi ehtiyacının ödənilməməsi, uşağa kifayət qədər marağın göstərilməməsi.

Psixoloqlar tərəfindən aqressiyanı idarə edən effektiv tədbirlər işlənib hazırlanmışdır. Bunlara daxildir:

Modelləşdirmə - aqressiya tətbiq etmədən məqsədə nail olmaq üçün müxtəlif modellərin nümayişi;

Rol oyunları - əks-əlaqənin yaradılması, qeyri-aqressiv davranış modellərinin təqdir olunması, əldə olunmuş vərdişlərin real şəraitdə praktik tətbiqi;

Uşaqlarda aqressiya çoxlu sayda xoşagəlməz faktorların birgə təsirindən yaranır:

uşaqların həyatının sosial şəraitinin pisləşməsi

ailə tərbiyəsinin düzgün olmaması

məktəbin uşaqların sinir-psixi vəziyyətinə fikir verməməsi

körpənin baş beyninin zədələnməsi kimi ağırlaşmalarla nəticələnən pataloji hamiləlik və doğuşların sayının artması.

Bundan başqa kütləvi informasiya vasitələrinin də böyük təsiri var.

Valideynlərin və müəllimlərin aqressiv uşaqlarla ünsiyyət qurması üçün aşağıda konkret praktik tövsiyələr qeyd edilmişdir:

1. Kiçik bir aqressiya zamanı sakit reaksiya
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə yaranan aqressiya əgər təhlükəli deyilsə və anlaşılandırsa qeyd olunan pozitiv strategiyalardan istifadə etmək olar:
-uşağın,yeniyetmənin reaksiyasına əhəmiyyət verməmək-xoşagəlməz davranışların qarşısını alan güclü bir yoldur.
-uşağı anladığınızı bildirən ifadə (”əlbəttə , bu sənə təsir edir...”)
-diqqəti başqa yerə yönəltmək, hər hansı bir iş təklif etmək
-uşağın davranışını pozitiv ifadə etmək (“sən hirslənirsən ,çünki yorulmusan”)
Uşaqlar çox vaxt aqressiyadan özlərinə diqqət cəlb etmək üçün istifadə edirlər.
2.  Diqqətin şəxsiyyətə yox, davranışa yönəldilməsi.
Uşağın şəxsiyyətini yox, onun hərəkətlərini tənqid etmək lazımdır.

Uşaq sakitləşdikdən sonra onunla davranışını müzakirə etmək məqsədəuyğundur. Aqressiya zamanı özünü necə apardığını,
dediyi sözləri, hərəkətləri təsvir etmək lazımdır.
Uşağın yalnız “indi və burda”yaranan davranışlarını təhlil edin, keçmiş hərəkətlərini yada salmayın. Yoxsa uşaqda acı hislər yaranacaq və o öz davranışına tənqidi yanaşa bilməyəcək.
Uşağa davranışının mənfi nəticəsini və aqressiyanın ən çox onun özünə zərər verdiyini bildirin.
Aqressiyanı azaldan yollardan biri-uşaqla əvvəlki münasibətləri bərpa etməkdir. Bunun üçün göstərilən texnikadan istifadə olunur.
-faktı təsdiq etmək (“sən özünü aqressiv aparırsan”)
-təsdiq olunan sual (“sən qəzəblənirsən?”)
-aqressiv davranışın motivlərinin açıqlanması (“Sən məni incitmək istəyirsən?,”Sən gücünü nümayiş etdirirsən?”)
-xoşagəlməz hərəkətə qarşı öz hislərinizi bildirin. (“mənimlə bu tonda danışmağın xoşuma gəlmir.”)
-qaydalara müraciət etmək (“Biz ki,səninlə danışmışdıq, şərt kəsmişdik”)
Uşağın və yeniyetmənin aqressiyasına qarşı reaksiya zamanı böyüklər ən azı 3 xüsusiyyət nümayiş etdirməlidirlər: maraq göstərmək, xeyirxahlıq, qətilik. Axırıncı xüsusiyyət onu göstərməlidir ki, valideyn öz övladını sevir , lakin onun bu cür davranışının əleyhinədir.
3. Öz mənfi emosiyalarına nəzarət
Valideynlər və ya mütəxəssislər aqressiv uşaqla ünsiyyətdə olarkən öz neqativ    emosiyalarına nəzarət etməlidirlər. Uşaqların aqressiv davranışı böyüklərdə güclü mənfi emosiyalar-qıcıqlanma, hirs, inciklik. qorxu, çarəsizlik yaradır. Böyüklər bu neqativ halı normal və təbii qəbul etməlidirlər.
Böyüklər öz mənfi emosiyalarını idarə etməklə uşağın yaratdığı aqressiv vəziyyətin ağırlaşmasının qarşısını alır,
onunla xoş münasibət saxlayır və aqressiv insanla qarşılıqlı əlaqənin necə olduğunu nümayiş etdirirlər.

4.  Vəziyyətin gərginliyinin qarşısının alınması

Uşaqların aqressiyası zamanı böyüklərin əsas işi -vəziyyətin gərginliyini azaltmaqdır. Böyüklər göstərilən hərəkətləri edərək gərginliyi və aqressiyanı daha da artırırlar:
-səsin yüksəldilməsi,uşağı hədələmək
-güc nümayiş etdirmək
-qışqırmaq, təhqir etmək
-aqressiv jestlər etmək
-sarkazm, rişxənd, lağ etmək və qıcıqlandırmaq
-uşağın özünün, yaxınlarının, dostlarının neqativ şəkildə qiymətləndirilməsi
-fiziki gücün istifadə olunması
-münaqişəyə yad insanların cəlb edilməsi
-cəzalandırmaq
-uşağı yaxşı uşaqlarla müqayisə etmək
-təzyiq etmək, tələb etmək
Bu reaksiyaların bəziləri vəziyyəti müəyyən vaxta qədər sakitləşdirir. Lakin bütün bu reaksiyalar uşağa daha çox mənfi təsir göstərir.
5. Uşağın davranışını müzakirə etmək.

Aqressiya zamanı uşağın davranışını analiz etməyin . Bunu o, sakitləşdikdən sonra etmək lazımdır. Müzakirəni təklikdə və sakit vəziyyətdə aparmaq lazımdır. Uşağa başa salmaq lazımdır ki, onun bu cür aqressiyası ətrafdakılardan çox onun özünə ziyandır.
6. Uşağın müsbət qiymətləndirilməsi
Uşağın mənfi hərəkətlərini heç vaxt başqalarının yanında müzakirə edib onu pərt etməyin.
Yeniyetmənin müsbət reputasiyasını saxlamaq üçün aşağıda göstərilənlər məqsədəuyğundur:
- yeniyetmənin günahını başqalarının yanında minimuma endirmək, lakin gözünün içinə baxaraq həqiqəti bldirmək
-uşağı tam olaraq özünüzə tabe etməyin. İmkan yaradın ki, sizin tələblərinizi özü bildiyi kimi yerinə yetirsin.
-uşaq ilə kompromisə girin.
Uşağa təzyiq edərək öz tələblərinizi həyata keçirtmək istədikdə yeni bir aqressiyanın yaranmasına səbəb ola bilərsiniz.
7. Qeyri-aqressiv davranışın nümayiş etdirilməsi
Aqressiya zamanı uşağı düzgün tərbiyələndirməyin əsas şərti-qeyri-aqressiv davranışın nümayiş etdirilməsidir. Uşağın yaşı kiçik olduqca valdeyn göstərilən aqressiyaya qarşı daha sakit olmalıdır. Valideyn diqqətlə, analiz etmədən uşağı dinləməlidir. İmkan yaratmalıdır ki,o , fikrini tam izah etsin- əks halda yeni konflikt yaranır. Ən əsas valideyn səmimi olmalıdır.

Uşaqlarda aqressiyanın aşağıdakı növləri və münasibətlərin qurulması metodları vardır:

Hiperaktiv-aqressiv uşaq. Hiperaktiv uşaqlarda aqressiyaya daha çox rast gəlinir. Uşaqlara səhvlərini etiraf etməyi, ətrafdakılara qarşı qayğıkeş olmağı, öz günahını başqasının üstünə atmamağı öyrədin.

Aqressiv-dəymədüşər uşaqlar.
Dəymədüşərlik uşaqlarda tərbiyənin düzgün olmaması və sinir sisteminin xəstəlikləri ilə əlaqədar yarana bilər. Əgər uşaq demək olar ki , həmişə aqressivdirsə onda çalışın ki, onu gərginlik yaradan vəziyyətlərdən uzaqlaşdırasınız.

Qarşılıqlı olaraq aqressivlik yaradan uşaqlar.
Əgər uşaq daima yalnız valideynlərinə, yaxınlarına kobudluq 
edirsə, demək onun valideynləri ilə münasibətində problemlər var.
Bu zaman valideynlər problemi birlikdə həll etməli, uşaqla birlikdə çox vaxt keçirməlidirlər.

Aqressiv-qorxacaq uşaqlar. Belə uşaqlarda öncə qorxu hissini 
aradan qaldırın.

Aqressiv-hissiyyatsız uşaqlar.Buna səbəb ailə tərbiyəsi, intelektual inkişafın pozulması və genetika ola bilər. Belə uşaqlar laqeyd , kobud, davakar olur. Bu cür uşaqlarda humanist hislər yaratmağa çalışın.

                                    Aysel Allahverdiyeva

Narınc Uşaq Psixologiya Mərkəzinin Gəncə filialının  psixoloqu

Go Back

Övladlar arasında ideal yaş fərqi nədir?

12-02-2018

Bu mövzuda dəqiq birşey söyləmək çətindir. New England journal of Medicine tərəfindən yayımlana bir çalışma bir doğumdan sonra təkrar hamiləlik üçün 18 – 23 ay gözlənilməsi lazım olduğunu təklif edir. Amerikada bacı – qardaşlar arasındakı yaş fərqinə baxdıqda bunun 2,5 yaş olduğunu görə bilərik.

 Uşaqlar arasındakı yaş fərqinin az olmasının üstünlükləri;

  • Uşaqlar bərabər böyüyər, bərabər oynayar, həyat boyu bir – birilərinə dost olarlar. Yaşları çox yaxın olduğu üçün oyuncaqları, geyimlərini bölüşərlər.
  • Iki uşağın eyni zamanda böyüməsinin ailəni möhkəm edən bir təsiri vardır.
  • Yaş fərqi 2 – dən az isə böyük uşağın yerinin alınması, öz və sahiblənmə kimi duyğuları tam başa düşmədiyi üçün gələn körpəyə mənfi reaksiya vermə ehtimalı çox azdır.
  • Uşaqlar arasındakı yaş fərqinin az olması valideynlərin kariyera və uşaq baxımı qərarlarınada kömək olar. Çox zaman iki uşaq üçün ayrı – ayrı baxıcı tutmaq yerinə, ikisinədə eyni zamanda baxıcı tutmaq daha sərfəlidir.
  • Valideynlər eyni anda iki uşağın körpəlik sıxıntılarını geridə qoymuş olur.

     Uşaqlar arasındakı yaş fərqinin az olmasının mənfi cəhətləri;

  • Valideynlər üçün ilk illər dəhşət bir tempdə keçər. Yuxusuz gecələr, uşaq bezləri, emizdirmə, pürəli yeməklər, və çirklənmiş paltarlar dəhşət yorar.
  • Eyni anda oxşar ehtiyacları olan uşaqlara çatmağa çalışmaq çox çətin ola bilər. Ilk uşağın yuxu rejimi daha tam oturmamış yeni bir uşaq dünyaya gəlir. Biri tualet verdişləri öyrənərkən digəri üçün gecə gündüz emizdirmə və yuxusuz qalma kimi anlar ana üçün tükəndiricidir.
  • Üst – üstə uşaq sahibi olan zaman valideynlərin uşaqlara ayrı – ayrı zaman ayırmaq imkanları olmaz. Hər ikisinədə çatmağa çalışarlar.
  • Yaşca yaxın olmaq uşaqılar arasındakı rəqabəti artırır. Kiçik uşaq məktəbdə hər zaman böyüyün kölgəsində qaldığını düşünər.
  • Yaş aralığının az olması uşaqlar arasında kəskin qısqanclığa səbəb olur.
  • 2 yaş uşaq hamiləlik sıxıntılarınızı başa düşməz; davamlı qaçmaq, dırmaşmaq istəyər.

    Uşaqlar arasında yaş fərqinin az olmasının mənfi və müsbət cəhətləri olduğu kimi, yaş fərqinin çox olmasının da, mənfi və müsbət cəhətləri vardır.

     Müsbər cəhətlər; 4 yaşdan çox fərqi olan böyük uşağın özünə hörməti olduqca yaxşıdır. Ananın  və atanın marağını illərdir aldığı üçün daha güvənli və bağımsızdır; uşaqlar arasında fiziki hücum 2 – 4 yaş aralığında daha sıx rast gəlinir, lakin bu aralığ 4 yaşından çoxdursa böyük uşaq yeni doğulan bacı ya qardaşına daha şəfqətli və sevgili olur; ana və atada illərdir valideyn olmanın güvəni vardır. Bu səfər xırda şeyləri o qədərdə dərd etməzlər; cütlük daha sağlam və qalıcı bir münasibət qura bilər.

    Mənfi cəhətlər; kiçik böyüyə rahatlıq verməz, otağını dağırdar; böyük uşaq böyük olmağından bezmək hiss edər; ikisinində başqa maraqları və istəklərinin olması valideynlərə çətin gələ bilər, biri leqodan ev düzəltmək istədikdə biri onu yemək istəyər.

    Nəticə olaraq bunu qeyd etmək lazımdır ki, unutmaq olmaz ki, hər uşaq fərqlidir. Müsbət və mənfi cəhətlər uşaqdan uşağa ailədən ailəyə dəyişə bilər.

   Tərcümə etdi: Abbaslı Vəzifə ( Narınc könüllü qrupun üzvü)

Go Back

Dizartriya

12-02-2018

Gözəl  nitq  uşağın  hər tərəfli  inkişafı  üçün vacib  olan  şərtlərdn  biridir.Əgər  uşaqda nitq  qüsuru  varsa bu  uşağın  fəaliyyətində, davranışında  öz  əksini  tapır.Beləliklə,uşaq   özünə  qapalı olur.Bu da gələcəkdə  arzuolunmaz  halların  yaranmasına  gətirib  çıxarır.

Nitq  patologiyasında qüsurlar üzvi  və  funksional  olur.Üzvi  qüsurlar-beyin  qabığının  anatomik  pozuntusudur.Funksinal  qüsurlar  isə  normal  anatomik  quruluş  olduğu  halda,nitq  orqanlarının fəaliyyətinin  pozulmasıdır.Anatomik  qüsurlar aşkar  olunduqda həkim -mütəxəssisə  müraciət etmək lazımdır.Bundan  sonra loqoped  işləyə  bilər.

Dizartriya da  nitq  qüsurlarından  biridir. Kəskin  xroniki infeksiyalar,oksigen  çatışmazlığı,intoksikasiya, hamiləlik  toksikozu  və  bəzi  doğuş  travmaları dizartriyaya  səbəb  olan  faktorlardır.Qan uyğunsuzluğu da  dizartriyaya  səbəb  ola bilər.Çox  vaxt  dizartriya həyatın  birinci  ilində infeksion  xəstəliklərin  sinir sisteminə  təsirindən  yaranır.

Diazrtriya nitq  aparatının innervasiyasının  orqanik  çatışmamazlığı  ilə şərtləşən nitqin  səs  tələffüzü  tərəfinin pozuntusudur.Əsas  əlamətlərini səslərin artikuliyasiyasının pozulması,səsyaranmanın  pozulması,eyni  zamanda  nitqin  tempinin,ritminin,intonasiyasının pozulması  təşkil edir.Dizartriya  bulbar  dizartriya,qabıqaltı dizartriya,

beyincik  dizartriya,qabıq dizartriya  və  psevdo-bulbar  dizartriya kimi növlərə  bölünür.

Bulbar  dizartriya  uzunsov  beyin  xəstəliyi  vəya şişi  zamanı əmələ  gəlir.Qırtlağın,udlağın,dilin və  yumşaq  damağın  iflici  və  ya parezi  xarakterik haldır.Nitq  tutqun,çox  qarışıq və  ləng  olur.Bulbar  dizartriyalı  uşağın  üzündə ammimiklik olur.

Qabıqaltı dizartriya   baş  beyininin qabıqaltı  düyünlərinin  zədələnməsindən yaranır.Əzələ  tonusunun pozulması və hiperkinesiyası  müşahidə  olunur.Hiperkinesiya zamanı uşaq nəzarət edə bilmədiyi qeyri iradi  hərəkətlər edir.

Beyincik  dizartriyasına uşaqlarda  az rast gəlinir,aydın   kəsik nitqlə müşayət olunur.

Qabıq  dizartriya zamanı səs  heca  quruluşu pozulur.Uşağın   bir səsdən başqa  səsə keçid dinamikası  çətinləşir.

Psevdo-bulbar  dizartriyaya  uşaqlarda  daha  çox  rast  gəlinir. Psevdo-bulbar  dizartriya  erkən uşaqlıq,doğuş və  ya doğuş dövründə ensefalit,doğuş travması,şiş və s.nəticəsində  beyinin  zədələnməsindən əmələ gəlir.Uşaqda  psevdobulbar iflic və ya   parez əmələ gəlir. Psevdo-bulbar  iflic  nəticəsində uşaqda  ümumi  və nitq  matorikası  pozulur.

        Defektoloq-Loqoped: Novruzlu  Zəminə

Go Back

Uşaqlarda dırnaq yemək problemi

10-02-2018

 

Əmmə dövrü (2 yaşa qədər) bitdikdən sonra bəzi uşaqlarda  dırnaqlarını yemək problemi ortaya çıxa bilər. Dırnaq yemək nədir? Dırnaq yemək uşağın öz dırnaqlarını yeməsi və ya bir əli ilə o biri əlini dırnaqlarını, dırnaq ətini qoparmasıdır. Hər dırnağı ilə, barmağı ilə oynayan uşağa: “Dırnaq yeyir” deyə bilərik mi? Təbii ki, xeyr.  Müşahidə etmək lazımdır uşaq nə vaxt, nədən sonra dırnaq yeyir və  dırnağını yeyərkən əhvali ruhiyyəsi həmin vaxtı necədir?

İki yaşını başa vurmuş, zehni və fiziki inkişafı normal uşaqlar dırnaqlarını yeyər isə və ya yeməyə davam edər isə, bu uşaqda mövcud olan psixoloji problemin göstəricisidir. Əslində dırnaq yemək asberqin görünən tərəfidir.

Bəs nəyə görə uşaqlar dırnaqlarını yeyirlər? Uşaqların dırnaq yeməsinin səbəbi nədir?

Əmmə dövrü bitmiş uşaqların dırnaq yeməyi inamsızlıq əlamətidir. Uşaqda güvən və arxayınlıq hissinin çatışmadığı hallarda dırnaq yemə halları baş verir. Üstəlik bu dövrdə böyüklərin uşaqlara təsir göstərərək  davranması təkanverici xarakter daşıyır.

Ailədə ata-ana, ata-ana-uşaq münasibətlərindəki çatışmazlıqların olması uşaqların dırnaq yeməsinə səbəb olur: evdə olan davlar, ölüm, xəstəlik,məktəbə başlama, ailədə II uşağın doğulması, ifrat məsuliyyətin olması və s. səbəblər.  Bu və ya digər problemlər uşaqda daxili narahatlıq, gərginlik yaradır və həmin gərginliklər, narahatlıqlar uşağın dırnaq yeməsinə səbəb olur.

Evdə böyüklər arasında olan davalar  uşaqlara çox pis təsir edir. İnsanın psixoloji inkişafında valideynlərin rolu böyükdür. Düşünün ki, bir ev tikirsiniz. Həmin tikdiyiniz evin təməlini nə qədər möhkəm tikərsəniz ev o qədər möhkəm, əzamətli, təhlükəsiz olar. Həmin təməl sütünlardan biri “ana” digəri isə “ata”dır. Evdə olan davalar həmin sütünların uçması deməkdir. Yəni valideynlər arasında olan davalardan ən çox uşaqlar zərər görürlər. Tədqiq edilib ki, insan neçə yaşına çatırsa çatsın heç vaxt valideynlərinin dalaşmasını unuda bilmir. Uşağın yaşadığı bu gərginlik isə onun dırnaq yeməsinə səbəb olur.

Ailədə olan xəstəliklər uşaqlarda itirmə qorxusu və dolayısı ilə dırnaq yemə ortaya çıxar. Valideynlər xəstəliyi necə qəbul edib , reaksiya verərlər isə uşaqlar da o cür qəbul edib reaksiya verərlər. Xəstəlik nə qədər dramatikləşdirilərsə uşaq da onu o qədər çətin qəbul edər və hatta daha ağır – psixi travmaya səbəb ola bilər.   

Bacı-qardaş qısqanclığı təxminən yeni uşaq dünyaya gələndən  3-4 ay çəkir, sonra isə böyük  yaşda olan uşaq vəziyyətə adaptasiya olur. Əgər o qısqanmağa davam edərsə , valideynlərin uşaqlara olan münasibətində doğru olmayan tərəflər vardır. Qısqanclıq sevgi doyumsuzluğundan və özgünən əksikliyindən yaranır. Nəticədə uşaqda dırnaq yemə problemi ortaya çıxa bilər.

Yeniyetməlik yaşında da bu problem görülə bilər. Yeniyetməlik böhran dövr olduğu üçün yeniyetmə dırnaq yeyə bilər. Utancaqlıq özgüvən duyğuları məhz bu dördə xüsusi olaraq inkişaf edir. Yeniyetmənin fizioloji inkişafı, bundan yaranan problemlər, ailədə olan və şəxsiyyətlərarası  konfliktlər  onda gərginliklər yaradır. Bu isə bəzən yeniyetmənin dırnaq yeməsinə səbəb olur.

Stressə davmsız uşaqlar yeni mühitə düşdükdə situativ olaraq dırnağı qopara, dırnaq ətini didə bilər.  Həmin uşaqlar stressə davamsız, özünə inanmayan və həssas  olduqlarından yaranan həyacan bu şəkildə özünü göstərir.

Bu və ya digər səbəblərdən yaranan dırnaq yemə problemini aradan qaldırmaq üçün nə etmək lazımdır?

  • Müşahidə edilməli
  • Səbəb tapılıb, səbəb həll olunmalıdır.
  • Uşağın özgüvənini qaldırıb, stressə davamlılığını artırmaq lazımdır, adaptiv bacarığını inkişaf etdirmək lazımdır.
  • Dırnaq yemə vərdişini aradan qaldırmaq lazımdır.
  •                                      Arzu Ələkbərova 
  •    Narınc Uşaq Psixologiya Mərkəzinin Gəncə filialının  psixoloqu

Go Back

Borderline şəxsiyyət qüsuru nədir?

10-02-2018

Borderline şəxsiyyət qüsuru dəniz kənarında tez – tez ayağınızın altından sürüşüb gedən qumlara basdığınızda qorxub özünüzü savunmasız və balanssız hiss etmənizə bənzəyir. Münasibətlərinizdə, duyğularınızda, düşüncələrinizdə, davranışlarınızda qərarsız olduğunuz vəziyyətdir. Sizin üçün yaşamaq qorxuducu və ağrı verici bir şeydir. Düşüncələrinizi, davranışlarınızı, duyğularınızı nəzarət edə bilməniz üçün təsirli borderline şəxsiyyət qüsuru müalicələridə vardır.

     Əgər sizdə borderline şəxsiyyət qüsuru varsa siz özünüzü daim lunaparkdakı sürət qatarının içindəymiş kimi hiss edirsiniz. Sadəcə duyğularınızda və ya münasibətlərinizdə deyil, kim olduğunuza dair hisslərinizdə də. Şəxsi şəkil, hədəfləriniz və hətta sevmədiyiniz və bəyənmədiyiniz şeylər sıxlıqla beyin qarışdırıcı və naməlum kimi görünən şəkillərdə dəyişəbilər.

   Borderline şəxsiyyət qüsuru olan insanlar həddən artıq duyğuludurlar. Kiçik səbəblərdən böyük reaksiyalar göstərə bilərlər.

      Kədərləndiyinizdə sakitləşməniz olduqca çətin olacaqdır. Bu duyğusal gəl – get vəziyyətləri və özünü birdən rahat buraxmaq impulsiv olaraq davranışlara səbəb ola bilir. Birilərinə onu incidəcək şeylər deyə bilər, təhlükəli və uyğun olmayan davranışlar sərgilə bilər və daha sonra etdiklərinizdən utanıb özünüzü günahkar hiss edə bilərsiniz. əsas ağrı verən isə bunlardan qaçmanın omkansız olduğu düşüncəsidir. Ancaq qaçmaq imkansız deyildir.

     Borderline şəxsiyyət qüsurunu tanıma:

  • Tez – tez “ boş” hiss edirəm;
  • Duyğularım çox sürətli şəkildə dəyişir və sıxlıqla kədər, qəzəb və qayğı yaşayıram;
  • Önəmsədiyim insanların məni tərk edəcəklərindən tez – tez qorxuram;
  • Həyatımdakı insanlar haqqında düşündüklərim bir an üçün dəyişilə bilir, səbəbini anlamıram;
  • Tez – tez təhlükəli və pis olduğunu bildiyim şeyləri etməkdəyəm;
  • Özümə zərər verməyə cəhd etdim, bir yerimi kəsməyi intihar etməyi sınadım və s.

       Bu dediklərimizdən bir neçəsini hiss edirsinizsə borderline şəxsiyyət qüsurunu yaşayırsız demək olar.  Borderline şəxsiyyət qüsurunun səbəbləri içində bir çox psixoloqlar üşaqlıq çağındakı travmanı, genetik və bioloji faktorların rolunu əsas götürürlər.

      Borderline şəxsiyyət qüsurunun 5 əsas simptomu vardır:

  • Tərk edilmə qorxusu;
  • Balanssız münasibətlər;
  • Qərarsızlıq;
  • Impulsiv özünü təhrif edən davranışlar;
  • Özünə zərər vermə.

Tərcümə etdi: Abbaslı Vəzifə ( Narınc könüllü qrupun üzvü)

Go Back

Uşaqların təhsilində cəzanın faydası və məhdudiyyətləri

03-02-2018

Uşaqların yetişdirilməsində mükafat və cəzanın  böyük bir yeri vardır. Uşaqların təhsili deyincə  bunu yalnız bir təhsil təşkilatı olan məktəb olaraq  düşünməmək lazımdır. Burada hər kəsin uşağın təhsili üzərində böyük bir payı vardır. Uşaqların; ailəsinə, ətrafına və yurduna faydalı bir fərd olaraq yetişdirilməsində, məktəbin yanında, ailənin, ətrafın hətta əsgər ocağının belə payları olduğunu söyləyə bilərik.

Uşaqların təhsilində verilən mükafatların fayda və məhdudiyyətləri olduğu kimi, verilən cəzaların da fayda və məhdudiyyətləri vardır. Bunlar:

Uşaqlara Cəza Vermənin Faydaları:

1 . Təsirli cəza uşaqları mənfi davranışlar etməkdən saxlaya bilər.

2 . Cəza istənməyən davranışların sonunda yaranan zərərin aradan qaldırılmasına xidmət edər.

3 . Cəza, mükafat ilə balanslı bir şəkildə istifadə edildiyində, istənməyən davranışlar üzərində  idarəni təmin edər.

4 . Cəza xüsusilə bilərək edilən mənfi davranışların edilməsinə maneə törətmək baxımından da faydalıdır.

5 . Ağıllı və tutarlı bir cəza sistemi şagirdlərin ədalət və güvən duyğularını inkişaf etdirər.

6 . Cəza sinif içi uyğunlaşmada, şagirdin ictimai əlaqə yaratma bacarığına da müsbət istiqamətdə təsir edir.

Cəza Vermənin Məhdudiyyətləri.

1 . Cəza şagird davranışını təzyiq ilə dayandırar. Ancaq mənfi davranışın dəyişməsini təmin etməz. Mənfi davranış cəza mühitdən çıxınca təkrar ortaya çıxar.

2 . Cəza şagirdə doğru davranışın nə olduğunu öyrətməz. Bu səbəblə də mənfi davranış göstərilməyə davam edər.

3 . Cəza öyrənməyəmane olar, əlaqələri pozar, uşağın məktəbdən soyumasına səbəb olar.

4 . Cəza şagirdlərin qayğı səviyyələrini yüksəldərək öyrənməyə mane olar.

5 . Cəza şagird də hirslilik və təcavüzkarlıq meydana gətirər.

6 . Cəza şagirdin məktəbə və müəllimə qarşı mənfi tutum sərgiləməsinə və də məktəbdən soyumasına səbəb olar.

7 . Cəza alan şagird etdiyi davranışın qarşılığını ödədiyini düşünər və etdiyi mənfi davranışın məsuliyyətini daşımaz.

8 . Şagirdə cəza verildiyində, müəllim digər şagirdlər üçün mənfi bir model meydana gətirmiş olar.

9 . Cəza alan şagirdlərdə məktəbdən qaçmalar başlar və sinifə uyğunlaşma təmin etmədə çətinlik çəkərlər.

10 . Cəza yalnız verilən şagirdi deyil, bəzən sinifin hamısına mənfi istiqamətdə təsir edə bilər.

11 . Cəza günahkarlıq və  qorxu yaradar. 

Məqalə müəllifi:Gərayzadə Elmira  (Narınc könüllü qrupunun üzvü)

Go Back

UŞAQLARDA QORXULAR

02-02-2018

Bizim bu gün ki, mövzumuz uşaqlarda qorxulardı. Qorxu nə deməkdi? Necə yaranır? Qorxu hər birimizə tanış gələn mövzudur. Uşaqların qorxu hissi keçirməsi normaldır, həm də uşaqların  psixi inkişafları üçün lazımdır. Uşaqların ilk qorxusu çağa vaxtlarındanbaşlanır.

0-6ay: Ani səs-küy.

7-12ay: Tanış olmayan insanlar, qəfil səslər, valideyndən ayrılma ən çoxda anadan ayrılma qorxusu.

1-2yaş: aralarında uşaqların əsas qorxuları çimməkdir.

2-5yaş: Tanış olmayan insanlar, qaranlıq, heyvanlardan

4-7yaş: qaranlıq, ruhlar, yaralanma, fırtına, göy gurultusu, valideyn itirmək qorxusu

8-12yaş: Qeyri-real varliqlar(cinlər, şeytanlar, qulyabanı və s.) xəstəliklərdən, tibbi əməliyyatlar, diş həkimi, məktəb problemi, qəza, ölüm, ətraf mühit tərəfindən qəbul olunmaması.

13yaş və yuxarı: Məktəbdə cəzalandırmaq qorxusu, cinsi qorxular, bədən quruluşundakı qorxular, ona verilən öhdəliklərin bacara bilməməyindən, mühit tərəfindən qəbul olunmaması.

Qorxu, uşağın yeni mühitin güvənli bir yer olduğunu hiss etməyə başlaması ilə birlikdə aradan qalxacaaqdır. Yenə ana və atanın birlikdə olduğunu görməsi və bilməsi onu rahatladacaqdır.

Uşaqlara, sadəcə ”qorxma, qorxulu bir şey yoxdur” demək. Qorxduqları üçün onlara gülüb ələ salmaq və ya qorxmamağa məcbur etməklə problemi həll etmək olmaz. Ailənin məsələyə bu cür yanaşması uşağın rahatlığını daha da artırır və o, özünü zərif, cəsarətsiz hiss edərək qorxmasından utanmır. Uşaqlar ətrafda baş verən xoşagəlməz hadisələrin onların da başına gələcəyindən narahatlıq keçirirlər. Məsələn, evdə ana o biri uşağın üstünə əsəbləşir uşaq fikirləşəcək ki, ana mənədə əsəbləşib məni döyəcək.

Uşaq qorxduğunu deyəndə bunun normal bir hiss olduğunu başa salmalıyıq.  Uşaqla bir yerdə bu qorxuyla necə mübarizə aparacağını düşünməlidir. Uşaqları qorxuları ilə üzləşdirin. Uşaq qorxularının əsassız oduğunu görəndə, bu qorxular ümumilikdə azalır və ya itir.

Hər yaş dövrü üçün qorxular uşağın fiziki və mənəvi inkişafı ilə bağlıdır. Bəzən valideynlər uşaqlarını bir şeydən uzaqlaşdırmaq üçün onu qorxularla hədələyir. Bu düzgün bir şey deyil. Ola bilər ki, bir müddət bu valideynlərin işinə yarasın,  sonra isə  uşağın psixologiyasina əks təsir göstərəcəkdir. Uşaqlar qorxduqları şeylərlə hədələndikdə onlar qorxulardan qurtula bilmirlər, hətta onların qorxuları çoxalır. Normal qorxular get-gedə fobiyaya çevrilir.

Fobiya nə deməkdi? Fobiya sözünün kök anlamı”phobos”-latınca dəhşət deməkdir. Yunan mifalogiyasında”phobos” dəhşət tanrısı” mənasını verir. Fobiya müxtəlif hallarda müşayiət olunan, geniş yayılmış əsəb pozuntusudur. Bu problemlər əgər uzun davam edərsə  nevrozlara səbəb ola bilər. Fobiyası olan insanlara fobik deyilir. Müxtəlif yaş dövrlərində fobiyalar özünü göstərə bilər. Fobiyaların yaranmasına əsas səbəb insanların uşaqlıqda keçirdikləri qorxu, sarsıntı kimi hisslər ola bilər.

Realda qorxu yaratmayacaq obyektə qarşı qorxunun yaranması insanın yaşamında böyük çətinliklər yaradır. Əsas çətinlik insanın qorxusundan qaçmasıdır. Mühüm olan qorxunun üstünə getməkdir. Vaxtında mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır. 

                        Məqalə müəllifi::Fidan Hüseynova 

                       Brussels Capital University-nin tələbəsi

Go Back

Bipolyar pozulma

02-02-2018

Bipolyar pozulma,adından da göründüyü kimi eyni kişidə müxtəlif zamanlarda ortaya çıxan bir-birindən çox fərqli iki klinik hal ilə özünü göstərən bir xəstəlikdir.Xəstə zaman-zaman yaşadığı depresyon və mani vaxtları xaricində nəzərəçarpan bir ruhsal əlamət göstərmədən həyatına davam edər.Depresyon müddətində kefsiz,istəksiz olan xəstə mani dövründə isə tam tərsi xoşbəxt və hərəkətlidir.Bu səbəblə xəstəlik “iki uclu pozulma”,”manik depresyon”,”manik depresif xəstəlik”,”cüt qütblü xəstəlik” olaraq da adlandırılır.

Mani dövründə xəstə coşğun,həddindən artıq xoşbəxt və hərəkətlidir.Ancaq xəstədə bu xoşbəxtlik və hərəkətlilik o kişi üçün normal hal deyildir və onu yaxşı tanıyanlar xəstədəki bu vəziyyətin normal olmadığını asanlıqla anlayırlar.Xəstənin xoşbəxtliyində,hərəkətliliyində məntiqsizlik və artıqlıq vardır.Bu müddət ərzində xəstənin yuxu ehtiyacının azaldığı,əvvəlki zamanlara görə daha az yatdığı halda özünü gümrah hiss etdiyidə müşahidə edilir.Xəstələrin nəticələrin düşünmədən məntiqsiz olan layihələr uğrunda mübarizə aparması,pul xərcləməsi,heç tanımadığı insanlarla əlaqə qurması,özünəinamın artması,çox danışdığı,düşüncələrinə qarşı mənfi rəy aldıqda əsəbiləşdiyi müşahidə olunur.

Depresyon vaxtı isə xəstələr kefsiz və pessimistdirlər.Əvvəllər sevərək,istəyərək gördükləri işləri artıq etmək istəməzlər,özlərini məcbur edərək bu işləri görsələr belə bundan zövq almazlar.Yuxu və iştahları pozulur;istirahət etməklə keçməyən yorğunluq,halsızlıq yaşayarlar.

Bipolyar pozulma diaqnozu və müalicəsi haqqında bəzi məlumatlar:

1.Xəstəlik mani və ya depresyon şəklində başlaya bilər.

2.Mani aşağı səviyyədə olarsa,bu hipomani adlanır.

3.Xəstəliyin sonrakı dövrlərində nə olacağını öncədən təsəvvür etmək mümkün deyil.

4.Xəstədə depresyon dövrü olmadan mani dövrü varsa,bu yenədə bipolar pozulma adlanır.Bunun əksi isə düzgün deyil.İnsan həyatının hər hansı bir hissəsində mani və ya hipomani olmadan depresyon halı yaşayarsa bu bipolar pozulma deyil.

5.Xəstəlik əsasən,20li yaşlarda başlayır.

6.Ailədə kimdəsə bipolar pozulma varsa,digər ailə fərdlərində də ola bilər.Xəstəlik genetikdə keçə bilər.

7.Xəstədə cinsəl marağın artması və digər mənfi davranışlara meyllik olduqda xəstəxanaya yerləşdirilməlidir.

8.Bipolyar pozulması olan xəstələrlə psixiatr məşğul olur.

9.Bipolyar pozulmada dərman müalicəsi çox vacibdir.Yalnız müalicə məqsədilə deyil,qoruma üçündə dərman müalicəsi davam etdirilə bilər.

10.Bipolyar pozulmanın mani ya da depresyon vaxtının əvvəlində diaqnozun qoyulması çox önəmlidir.

11.Mani dövründə xəstə bu halları xəstəlik kimi görməz.Hətta bəzən həyatlarında çox razı olurlar.Bu zaman digər ailə fərdləri müalicənin başlamasına çalışmalıdırlar.

Tərcümə etdi:Nəzrin Kərimli (Narınc könüllü qrupunun üzvü)

Go Back

Uşaqlarda aqressiya və isterik hallar

01-02-2018

   

Uşaqlar nəyə görə aqressiv davranışlar göstərir? Uşaqlar nəyə görə bəzən səbəbsiz yerə ağlayır? Nəyə görə bəzən isterik davranışlar göstərir? Bunun müxtəlif səbəbləri var. Birinci növbədə ilk öncə biz uşağın həm fizioloji həm psixoloji vəziyyətinə diqqət yetirməliyik.

     Bəzən uşaqlar yəni bir çox hallarda danışa bilmədikləri zaman valideynləri incidən onları narahat edən stuasiyalar yarada bilərlər. Məsələn, uşaqların nitqi normal inkişaf etmədiyi zaman onlar istədiyini əldə etmək üçün bir çox aqressiv davranışlar göstərə bilər. Digər tərəfdən isə uşaqlarda biz yaş dövrlərindən irəli gələn xüsusiyyətləri nəzərə almalıyıq. Nədi bu yaş dövrlərindən irəli gələn xüsusiyyət? Kritik yaş dövrləri dediyimiz bir dönəm var. Hansiki bu 1 yaşla 3 yaş, 6 yaşla 7 yaş, 13 yaşla 14 yaş arası dövrü əhatə edir. Kritik yaş dövrlərində uşaqlar şəxsiyyətləri üçün və gələcək həyatları üçün yeni informasiyalar mənimsədikləri zaman bu informasiyaları qəbul etdikdə bir çox xoşagəlməz hərəkətlərlə qarşılıq göstərə bilirlər. Məsələn, 3 yaş uşağın şəxsiyyəti yeni inkişaf edir, o ətrafı daha yaxşı dərk etməyə başlayır. Öz mənini tanımağa başlayır. Və bu zaman o ətrafda olan hər bi şeyin ona məxsus olduğunu düşünür. Ona elə gəlir ki, bu normal bir haldır. Və bu zaman valideyinlər anlayışlı qarşılıq vermədikdə uşaqla aralarında böyük konfiliktlərin yaranmasına səbəb olur.

     Belə misallar göstərə bilərik ki, uşaqlar 3 – 4 yaş dövrlərində xüsusilə kiminsə əşyasını götürməyə və hatta oğurlamağa meylli olullar. Və yaxudda aqressiv  davranışlar göstərir. Bunun əsas səbəbi bu qaydaların uşaqların beynində tam formalaşmamasıdır. Məsələn; 3 yaşında uşaq ona məxsus olan əşyanın onun olub olmadığını tam olaraq bilmir. Və yaxudda hər hansı əşyanı götürdüyü zaman icazə alıb almadığını mənimsəmir. Bunu bu vərdişləri uşaqlarda aşılamaq üçün ən gözəl yol onlara nümunə olmaqdır. Valideyn özü hər bir hərəkətində ona nümunə model olmalıdır. Onnan bir şey istədikdə icazə almalıdır, nəsə bir iş görməsini istədikdə xahiş etməlidir. Uşaqda bu modeli mənimsəyəcək və qarşı tərəfdən onu tələb edəcək.

  Uşaqların səbəbsiz yerə ağlamasıda valideynləri narahat edən səbəblərdəndir. Uşaqların özlərini düzgün ifadə edə bilməmələrindəndir. Söz ehtiyatı az olan, nitqi inkişaf etməyən uşaqlarda isterik davranışlar özünü çox göstərir. Uşaq istədiyi bir şeyi ifadə edə bilmir valideynlə oynamaq, onunla bit yerə getmək istəyəndə onu sözlərlə çatdıra bilmir. Və bu zaman isterik davranışlar göstərir. Ümumi nəticə olaraq söz ehtiyatını artırmaq tutumlu valideyn olmaq lazımdır. Uşaqlarda ağlamaq, isterik davranışlar daha az olacaq. 

Məqalə müəllifi:  Abbaslı Vəzifə  (Narınc könüllü qrupunun üzvü)

Go Back

20 nəticə göstərilir