Düşüncə Jurnalı

header photo

Nəticə göstərilir : "Kliniki psixologiya"

Hedonizm

11-03-2017

Bir çox motivasiya fikirlərinin təməlində Hedonizm prinsipi durur. Hedonizm – həzzin mütləq mənada yaxşı olduğunu, insan davranışlarının həzzi təmin edəcək şəkildə planlaşdırılması gərəkdiyini, davamlı olaraq zövqə yönəlik fəaliyyətə istiqamətlənmənin ən uyğun davranış olduğunu əks etdirir. Bu prinsipin izləri qədim yunan filosoflarına qədər gedib çıxır. Hedonizmin təməlində, davranışın zövqə yönələcəyi və ağrıdan qaçacağı anlamı durur. Insanların alternativ seçimlər etdiyi hər vəziyyətdə, hərəkətin yönü zövqü maksimal etməyə və ağrı hissini minimuma endirməyə yönələcəkdir. (Vroom, 1964) 
Hedonizm anlayışında insanların müəyyən nəticələri artırmağa (mükafatlar, təqdir olunma və s.) bəzi nəticələri isə (cəzalar, bəyənilməmə, qəbul edilməmə və s.) bacardıqları qədər azaltmağa meyilli davranış nümayiş etdirdikləri əks olunub. (Vroom, 1964) Hər hansı bir motivasiya nəzəriyyəsi şəxslərin sərgilədiyi davranışların səbəbləri ilə bu davranışa səbəb olan prosesləri açıqlamağa çalışmaqdadır. Bir çox nəzəriyyə əksərən hər ikisi ilə yanaşı, birinin üzərində daha güclü durmağa meyillidir. Motivasiya teoriyaları təlabat sferası və proses nəzəriyyəsi olmaq üzrə bu iki hissəni araşdırır. 
Təlabat sferası, insanların ehtiyaclarının yaranması və təbii olaraq da bu ehtiyacları təmin etmək üçün göstərdiyi səyi ifadə edir. Yəni təlabat sferası ehtiyacların təbiətinə və insanların nəyi istədiyinə önəm verməkdədir. 
Proses teoriyalarına görə təlabatlar şəxsi davranışa sövq edən faktorlardan sadəcə biridir. (digər faktor enerji ilə bağlıdır, hansıki onların üzərində çox da durulmadan var olaraq qəbul edilir.) Bundan başqa ehtiyaclar olduqca fərdiləşmişdir və hər bir şəxs üçün zamanla dəyişir. Proses teoriyaları davranışın daha çox necə başlandığı, idarə olunduğu və davam etdirilməsi ilə əlaqəlidir. Proses teoriyası real motivasiya müddətinə (prosesinə) önəm verməkdədir. Onu da qeyd edək ki, təlabat və proses teoriyaları bir – birindən fərqlənsələr də müəyyən bir yerə çatmaq üçün bir – birini tamamlamaqdadırlar. 
Ümumiyyətlə demək olar ki, bütün motivasiya nəzəriyyələri insanların davranışlarını zövqlü hesab etdiyi nəticələrə yönəltdiyini və xoş olmayanlardan uzaq tutduğunu əsas götürür. Motivasiyanın təməlində də məhz bu durur: insanları fəaliyyətə təhrik etmək üçün onların sevdiyi, həzz aldığı istiqamətə yönəldirlər. Həzz duyğusunu yaşamaq istəyi və buna uyğun olaraq ağrı duyğusundan qaçmaq insanları motivə edir.

kayzen.az

Go Back

İşdə diqqətsizlik sindromu

28-02-2017

Hamını başına diqqətsizlik və tələskənlik səbəbindən səhvə yol vermək və buna görə də danlanmaq kimi hadisələr gəlir. Bəzən bizim qeyri-iradi diqqətsizliyimiz digərləri tərəfindən səhlənkarlıq və məsuliyyətsizlik kimi qiymətləndirilir. Halbuki, hamıdan daha tez və düzgün yerinə yetirmək istəyirik və buna görə də tələsirik. Amma başımıza gələn əsas bəlaları tələskənlik üzündən olur.

Əslində tələskənlik və diqqətsizlik hissləri müəyyən simptomlar, əlamətlərdir. Onlar daha dərin bir problemin təzahürləridir. Bu ya işdə, ya da sizin daxilinizdə olan bir nüansla bağlıdır, ya da hər ikisinin kombinasiyasıdır. Elə ki, siz problemin mənbəyini anlayırsınız, çıxış yolu istiqamətində addım atmaq sizə daha asan olur. 

Amma tələskənlik və diqqətsizliyin səbəbini anlamaq üçün özünüzdə aşağıdakı suallar cavab tapmalısınız. 
• Məsələ iş yerinin özündə ola bilərmi? 
• Sizin iş mühitiniz çox hərəkətli və xaotikdirmi? 
• Sizin işlərin son icra və təhvil müddəti qeyri realdırmı, yəni həmin vaxtda işləri çatdırmaq mümkünsüzdür, bəlkə sizin menecerlər çox tələbkar və səhvləri cəzalandırmağa meyllidir və daima işi təzyiqdə saxlamağa çalışırlar?
• İşdəki digər yoldaşlar da eyni əlamətlərdən əziyyət çəkir və narahatlığı yaşayırmı? 
• Siz düşünürsünüz ki, tələskənlik və diqqətsizlik hissi təkcə sizdə baş qaldırıb və yalnız sizə xasdır? 

Əgər siz iş yerinin həmin simptomların əlaməti kimi istisna edirsiniz və bu səbəbi kənara qoyursunuzsa, onda məsələnin mənbəyini üzə çıxarmaq üçün bir neçə başqa sual da vermək olar. Yeniyetməlik və uşaqlıq dövründə siz başqa oxşar simptomlarla mübarizə aparmısınız?

Məsələn: daima hər yerə gecikmək, qeyri mütəşəkkillik, plansızlıq, unutqanlıq, öhdəliklərin öhdəsindən gələ bilməmək hissi və s. Sizin diqqətiniz asanlıqla yayılırmı, bəzən balaca bir tapşırığın üzərində saatlarla vaxt keçirirsiniz, baxmayaraq ki, daha vacib və təcili işləriniz var. Sizdə belə hisslər olurmu ki, vaxtında çatdırmaq və digərlərindən geri qalmamaq üçün əksər yoldaşlarınızdan daha çox və daha gərgin işləməlisiniz.

Bu simptomlar sizin şəxsi həyatınıza da sirayət edirmi? Tələskənlik, səhvlərə yol vermək və diqqətin asanlıqla yayılması əksər hallarda, amma heç də həmişə deyil, daha böyük bir əlamətlər yığınının bir hissəsi olur və bu əlamətlər birlikdə formal olaraq, diqqət defisiti adlanan sindromu təşkil edir. 

Xroniki tələskənlik və diqqət defisiti
Xroniki tələskənlik və diqqətsizlik ilə mübarizə üçün birinci strategiya – dəyişə biləcəyinizlə bağlı ümid yaratmaqdır. Hələ ki, sizin özünü tələsməyəcəyiniz və diqqətli olacağınız barədə verdiyiniz vədlər bir işə yaramayıb – bu fakt olduqca təəssüf doğurur. Davamlı diqqət defisiti sindromundan əziyyət çəkən insanların çoxu həyatında böyük ağrılar yaşayıb. Onlar hər şeyi öz həmyaşıdları ilə müqayisədə daha çox çətinliklə əldə etdiklərini düşünürlər. Onların davranışı bəzən nəinki kənar şəxslər, hətta onların özləri tərəfindən belə düzgün anlanılmır, bəzən diqqətsiz, məsuliyyətsiz, nizamsız, hətta tənbəllik kimi xüsusiyyətlərə yozulur. Həqiqət isə odur ki, diqqət çatışmazlığı genetika ilə ötürülür və neyrobioloji şərtlərlə əsaslanır.

Diqqətsizlik sindromu iradə və ya xarakter zəifliyi deyil, sadəcə bioloji xüsusiyyətdir. Güclü iradə gücünə sahib olmaq problemin həll etmir. Problemin həlli özünü dərk etmək və sizin müvəffəqiyyət əldə etməyiniz üzün müvafiq strategiyalar tətbiq etməkdir. Tələskənlik və diqqətsizlik ilə mübarizə aparmaq üçün bəzi effektiv strategiyalar isə bunlardır: 

  • Proyekti vaxtından əvvəl başa vurmağa çalışmayın, hətta işi bitirmək üçün daxilinizdə olduqca güclü bir tələbat hiss etsəniz də.
  • Böyük layihələri – xırda hissələrə parçalayın ki, onları idarə etmək daha asan olsun.
  • Saatdan istifadə edin. Fikri asanlıqla yayınan insanlar zamanın necə keçməsini fərqli cür qavrayırlar. Hər tapşırığa başlamaq üçün vaxt müəyyən edin və tapşırığın həlli üçün özünüzə vaxt limiti təyin edin. Taymerdən istifadə edin ki, bir tapşırığı və ya işi sizə bir dəfəyə başa vurmağa kömək etsin. Özünü bu işin icrası üçün lazım olduğunu düşündüyünüzdən daha çox vaxt verin (çünki arada fikir yayınmasına yol verəcəksiniz). Hər 30 dəqiqədən bir isə özünüzə 10 dəqiqəlik istirahət verin.
  • Mümkün olduğu qədər çalışın ki, öz iş mühitinizi özünüz qurasınız. Stolunuzu üzü divara çevirin ki, əlavə fikir yayındırıcı amillər sizi narahat etməsin. Hansı vəziyyətdə daha yaxşı çalışdığınızı və işlərin daha yaxşı getdiyini müəyyən edin. Əksər insanlar sakit, kənar səs-küysüz və çaxnaşma olmayan mühitdə daha yaxşı fəaliyyət göstərə bilir. Qoy, sizin iş yoldaşlarınız bilsin ki, nə vaxt sizi narahat etmək olmaz.
  • Görmə dairəsinin xüsusiyyətləri. Masa üzərində və ya görmə dairənizdə yalnız üzərində çalışdığınız əşyaları saxlayın.
  •  Kənar fikirlərin sizin konsentrasiyanızı dağıtmağa başladığı məqamları tanımağı öyrənin. Diqqətsiz olduğunuz məqamlarda buna görə özünüzü həddin artıq danlamağı və üzməməyi də öyrənin. Yenidən özünüzü tapşırıq üzərinə kökləyin. Sözün əsl mənasında diqqətinizi konsentrasiyada saxlamaq üçün özünüzə məlumat yollayın. Məsələn “diqqətini yayındırma” adlı bir qeyd yaza və onu göz önündə yerləşdirə bilərsiniz. Sizi fikrinizdən yayındıra biləcək, diqqətinizi narahat edəcək ideya və fikirləri bir yerə yazın ki, sonra onları nəzərdən keçirə biləsiniz.
  • Sağlam həyat tərzi sürün, yaxşı pəhriz və yuxu vərdişlərinə əməl edin. Energetik idman hərəkətləri edin, mütəmadi olaraq məşq edin. İdman hərəkətləri, beynin fəaliyyətini optimallaşdırır və beynin müəyyən hormon və fermentlərini stimullaşdırır, bununla da diqqətliliyə və konsentrasiya olunmağa öz təsirini göstərir. Əksər günlərdə, xoşaldığınız hərəkətlərlə məşq etməyə çalışın, yəni sevdiyiniz üslubda məşq edin. Təmiz havada dolaşın. Dəyişikliklər bir gündə və bir saatda baş verməyəcək, amma təmkinlik, praktika və müsbət münasibətin ahəngi sizə tələskənlik və diqqətsizlik hissinin öhdəsindən gəlməyə köməklik edəcək.
  •  
  • banker.az

Go Back

Xəbərlər İntihar etmək istəyən şəxsə necə kömək edək? – PSİXİATR YAZIR

26-01-2017

Ölkədəki mövcud qanunvericiliyə görə, intihara cəhd edib sağ qalsa, psixiatrik xəstəxanaya, dinə görə isə, ölsə, cəhənnəmə yerləşdiriləcək bu insan.

Özünü dindirsəniz, “bütün qapılar üzümə bağlıdır, heç kim məni anlamır, heç kim istəmir məni... Yaşamağa dəyməz...”, - deyəcək.

Həkimləri, psixoloqları da hər dəfə təəccübləndirən, bioloji, sosioloji, psixoloji səbəbləri olan qarmaqarışıq bir vəziyyətdir intihar. Çətin sosial şəraitdə yaşayan və ya əksinə, normal dolanışığı olan insandan tutmuş, orta məktəb şagirdinə, uzun illərin həkiminə, şöbə müdirinə, ağır ruhi xəstələrə qədər geniş bir çevrəni əhatə edir. Statistikası belə qəribədir, dəqiq rəqəmlər təqdim edə bilmir. Cəhd edənlər və tamamlanmış intiharlar olaraq 2 yerə ayırıb sayırlar intiharları. Cəhd edənlər ölənlərdən 8-25 dəfə daha çoxdur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı ildə 800 min nəfərin özünə qəsd etdiyini vurğulayır. Dünyadakı intihar sürəti 100 min nəfərə 12 nəfərdir.

İntiharı ən çox kim edir?

Tamamlanmış intiharların sayına görə, kişilər qadınlardan 2 dəfə çox ölürlər və məqsədlərinə çatmaq üçün daha qəddar üsullara əl atırlar. İntihar etmə cəhdi isə qadınlarda daha yüksəkdir. İstər digər ölkələrin statistikasında, istərsə də Azərbaycanda həm qadınlar, həm də kişilər arasında ən çox intihar edən yaş qrupu 45-dən yuxarı şəxslərdir.
Amma təəssüf ki, son vaxtlar gənclər və uşaqlar arasında da intihar halları artmaqdadır. Uşaqlarda intiharların səbəblərini yaş səviyyəsinə görə iki qrupa bölmək olar. İlk qrup ölüm anlayışını başa düşməyənlər, ikinci qrup isə başa düşənlərdir. Hər iki qrupun özünəməxsus səbəbləri var. Məsələn, ölümü başa düşməyən qrupdakı səbəblər içərisində ən genişi budur: elə bilirlər ki, insan ölmür, o, geri qayıda bilər. Yaxud cizgi filmlərində gördükləri hansısa səhnələr, detallar onlara təsir edir. Bu yaş qrupuna adətən 7-8 yaşından aşağı olan uşaqlar daxildir və intiharlara çox da rast gəlinmir. Əsas çoxluq 2-ci qrupun üstünə düşür. Bu qrupa daxil olan uşaqların intihar səbəbləri arasında valideyn təzyiqi, ailə daxil söhbətlər, alkoqolizm, dərs keyfiyyətinin aşağı olması və sair yer alır.

Tamamlanmış intiharların 90%-də baş vermə səbəbi kimi hər hansı bir psixiatrik problemin olması düşünülür ki, bunun da başında depressiya gəlir. Xüsusən bir şəxsdə depressiya varsa, müalicədən imtina edirsə və əvvəllər nə vaxtsa intihara cəhd edibsə, həmin adam ən yüksək risk qrupuna daxildir.
Maddi vəziyyətin aşağı olması, borca düşmək, yalnız yaşamaq, boşanmaq, işsizlik, iri şəhərlərdə yaşamaq intihara bir başa səbəb olmasa da, bu riski artıran amillərdəndir.
İşin maraqlı tərəfi odur ki, intihar riskini artıran amillərlə yanaşı bu riski azaldan amillər də var. Belə ki, şəxsin yaxşı dost çevrəsinin olması, dünyagörüşünün yüksək olması, müntəzəm idmanla məşğul olmaq, hobbilərin olması, intiharı yasaqlayan dinlərə mənsubluq, ailədə 2 yaşından balaca uşaqların olması intihar riskini azaldan vəziyyətlərdir.

İntihar etmək istəyən şəxsə necə kömək edə bilərik?

İntihar edənlərin 80%-i bu istəklərini əvvəldən hər hansı bir şəkildə dilə gətirirlər. Bu düşüncəni dilə gətirənlərin 20%-i isə intihara cəhd edir. Həmin 20%-dən yetişkinlərdə hər 10 intihardan 1-i, yeniyetmələrdə isə hər 200-300 cəhddən 1-i ölümlə nəticələnir. Bu rəqəmlər “intihar edən deməz, deyirsə, deməli etməyəcək” inancının yanlış olduğunu göstərir.
Sosial şəbəkələrdə yayılmış intihar videosunun birində intihar etmək istəyən şəxs körpüyə çıxmış və özünü aşağı atmaq istəyirdi. Həmin videoda aşağıda onu “seyr edən” şəxslərdən biri “atmayan kişi deyil, at qurtar gedək, iş-gücümüz var” deyirdi.

Əgər sizin qohumlarınızdan, tanışlarınızdan kiminsə belə bir planının olduğunu duyursunuzsa, mütləq yaxından təmas qurmağa, onu narahat edən problemini araşdırmağa cəhd edin. Ona “öldürmək pis şeydir, ayıbdır, çıxar başından belə şeyləri”  kimi klassik məzmunlu məsləhət vermək əvəzinə, onu bu davranışa vadar edən məsələni müzakirə edin, mümkündürsə, həllinə yönəlik konkret addımlar atın. Həmin şəxsdə ciddi real cəhdlərin ola biləcəyinə ehtiyat edirsinizsə, mütləq digər ailə üzvlərini xəbərdar edərək, mütəxəssis yardımı almağa çalışın.

Orxan Fərəcli, həkim-psixiatr

Aile.lent.az

Go Back

PARANOİD ŞƏXSİYYƏT POZUNTUSU

19-01-2017

Ümumi xüsusiyyətləri:
Paranoid şəxsiyyət pozuntusu, uşaqlı və ya yeniyetməlik dövründə başlayıb şəxsin həyatına nüfuz edən bir şəxsiyyət pozuntusudur. Paranoid şəxsiyyət pozuntusuna sahib şəxslərin göstərdiyi ən əsas xüsusiyyət “güvənsizlikdir”. İnsan münasibətlərində məntiqlə fikir ifadə etmə yolları ilə əks iddia edilməyəcək bir güvənsizlik yaşayırlar. Məntiqli düşüncə nümunələri və reallığı dərk etmələri deqredasiya olmuş, başqalarının onlara zərər verəcəyi istiqamətində güclü paranoyalar yaratmışlar. Bu paranoyalar, özlərini qorumaq üçün seçdikləri yalnızlığı daha da müəyyən edir, sosiallaşma müddətində təhdit edici bir ünsür vəziyyətinə gəlir. Paranoyalar sağlam insanların da müəyyən vaxtlarda şübhəçi yanaşmalarından qaynaqlanan sahib ola biləcəyi düşüncə qəlibləri, paranoid şəxsiyyət pozuntusu olan fərdlərin paranoyaları gündəlik həyatın funksiyasını və keyfiyyətini pozacaq dərəcədə ağırdır. Bu vəziyyət paranoid hal olaraq adlandırılır və şəxsiyyət pozuntusu diaqnozunda fokus nöqtəsidir.
Səbəbləri:
Ailənin qeyri-məntiqi və həddən artıq təzyiq göstərən əzici xarakterli qəzəbindən təsirlənən uşağın bu duyğularla identifikasiya olunub, daha sonra bu hücum göstərən impulslarının fərqindəliyindən qaçmaq üçün bu impulsların özündə deyil, qarşısındakılarda olub, özünə yönəldiyi şəklində əks olunma mexanizmi ilə reallaşdığı düşünülür. Həmçinin bu insanların faydasız, aşağılanmış və onlara kömək etməyin faydasız olduğu, bu duyğuların təsirini hiss etməmək üçün ətrafı günahlandırdıqları düşünülür.
Genetik səbəb olaraq ailədə şizofreniya və paranoyal forma sayıqlamalı şəxslərin olmasıdır.
DSM-IV üzrə diaqnoz kriteriyaları:
Paranoid Şəxsiyyət Pozuntusu (Paranoid Personality Disorder), aşağıdakılardan ən az dördünün olduğu ,yeniyetməliyin ilk mərhələlərində başlayan ,başqalarının davranışlarını mənfi niyyət şəklində şərh edib, davamlı olaraq güvənsizlik və şübhə hissləri keçirən bir vəziyyətdir.
1-Kafi bir təmələ dayanmadan başqalarının ondan istifadə etdiyini, aldadıldığını və ya özünə zərər verdiyini düşünür.
2-Dostlarının və ya is yoldaşlarının ona olan bağlılığı və ya inamı ilə bağlı yersiz şübhələri var.
3-Danışdıqlarının ona qarşı mənfi niyyətlə istifadə ediləcəyindən yersiz yerə qorxduğundan dolayı sirr vermək istəmir.
4-Bəsit sözlərdən və ya hadisələrdən aşağılandığı və ya qorxudulduğu formada mənalar çıxarır.
5-Davamlı olaraq kin saxlayır, haqsızlıqları, diqqətdən kənar qalmağı (görməzlikdən gəlinməyi) və ya qürur qırıcı davranışları bağışlamır.
6-Başqaları tərəfindən hiss olunmayan, amma özü tərəfindən dərk olunan, xarakterinə və ya hörmətinə təsir göstərdiyi formada bir qənaətə gələrək, qəzəb və ya əks hücum ilə qəfil reaksiya göstərir.
7-Haqsız yerə, yoldaşının və ya dostunun sədaqətsizliyi ilə bağlı şübhələrə tutulur.
Paranoid Şəxsiyyət Pozuntusu olan insanların ümumi davranışları araşdırıldıqda, iş yoldaşlarının və yaxın dostlarının onlara bağlılığı haqqında davamlı şübhə vəziyyətindədirlər. Buna görə də səmimiyyət qurmaqdan uzaq olurlar. Səmimi münasibət qurduqda; bu münasibətdəki paylaşımların gələcəkdə onlara əks olaraq istifadə olunacağını düşünürlər. Onlara istiqamətlənən şəxsi sualları sevmirlər, məhrəm sahələri olduqca çox dərk edirlər. Yoldaşlarına, sevgililərinə yönəlik yaratdıqları inamsızlıq onları davamlı nəzarət etmə istəyi istiqamətində ortaya çıxır. İkili münasibətlərdə sədaqətsizliyə uğrama qorxuları olduqca çoxdur. Bu səbəbdən bir çoxu yalnız qalmağı üstün tutur. Tənqidə qarşı həddən artıq həssas olduqlarına rəğmən insanları tənqid etmə kimi davranışları yüksəkdir. Günahlandırılmağı qəbul etmirlər, lakin asanlıqla başqalarını günahlandıra bilərlər. Bu tərəfləriylə dəyərləndirildikdə istifadə etdikləri mexanizm müdafi mexanimzi olan proyeksiya adlanır.
Paranoid düşüncələr daha çox məhkumlarda, yaşlılarda, eşitmə qüsuru olan şəxslərdə daha çox rast gəlinir və müəyyən zaman müddətində proqressivləşir. Paranoid şəxsiyyət pozuntusu olan insanlar şizotipal, şizoid, narsist, avoidant və borderline tiplərlə ünsiyyətdə daha uğurlu olur.
Terapiyası:
Vəziyyətini inkar etmə və müqavimət göstərmək kimi hallar müşahidə olunduqda paranoid şəxsiyyət pozuntulu xəstə mütəxəssisə müraciət etmir. Şəxsiyyət pozuntularının müalicəsi olduqca çətindir. Farmokoloji terapiya şəxsiyyət pozuntusunun tmüalicəsində ikinci terapiya üsuludur. Ən əsas və ilk üsul psixoterapiyadır. Lakin şəxsin terapiyada iştirakı pasiyentdə müşahidə olunan paranoya və anksiyetedən dolayı aşağıdır. Terapiya barəsində mənfi bir tablo qarşımıza çıxsa belə komorbidite (yanaşı) olan major depressiya, obsessiv – kompulsiv pozuntu kimi problemlər müalicənin fokuslanacağı nöqtə hesab oluna bilər.

Nərmin Quliyeva

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu

pcc.az

Go Back

Emosional yanma sindromu.

07-01-2017

Çox tez-tez belə vəziyyətlə rastlaşırıq: insan həvəslə hansısa bir işə başlayır, tam fədakarlıqla çalışır, sonra birdən-birə ruhdan düşür. Ətraf onun üçün əhəmiyyətsiz olur və passivlik, laqeydlik yaranır. İnsan daxilində bir boşluq hiss edir. Qarşısına qoyduğu məqsədlər belə maraqsız olur. Mütəxəssislər bu prosesi “emosional yanma sindromu” adlandırırlar. Ümid edirik ki, bizim məqaləmizi oxuyaraq bu prosesin öhdəsindən gəlməyi bacaracaqsınız.

Yanma sindromu deyəndə insanda emosional, zehni və fiziki yorğunluqla müşahidə olunan psixi proses nəzərdə tutulur. Yanma sindromu hansı hallarda baş verə bilər:
1: İş statusunda heç bir dəyişikliyin olmaması (işin monoton olması, əmək haqqının azlığı).
2: Müsbət nəticələri dəyərləndirməmək. İşə çoxlu enerji sərf etmək.
3: Gərək olmayan tənqid. İş yerindəki həmkarlar tərəfindən yetərincə dəstəyin olmaması və yaşanan konflikt, narahatlıqlar, pozulmuş münasibətlər.
4: İşdə özünü ifadə üçün kifayət qədər şəraitin olmaması. Həvəsləndirmə yerinə təzyiqin göstərilməsi.
5: Qarşıda qoyulan məqsədə çatmaq üçün həddindən artıq yüklənmə.
6: Gələcəyə aid perspektivlərin görünməməsi.
7: İş və şəxsi həyat arasında tarazlığın pozulması və s.

Beləliklə , emosional yanma sindromunun yaranma səbəbləri 2 qrupa bölünür: subyektiv (fərdi xüsusiyyətlər), obyektiv ( situativ faktor). Subyektiv faktor: insanın şəxsi xüsusiyyətləri, həyatı dəyərlər sistemi, fərdi psixoloji müdafiə mexanizmləri, əqidə, yaş, ailə üzvləri və həmkarları ilə qarşılıqlı münasibətlər və s..

Adətən cavan kadrlar emosional yanma sindromuna daha çox məruz qalırlar. Obyektiv faktor birbaşa xidməti vəzifələrlə bağlıdır: peşəkar yüklənmənin artımı, vəzifə borclarının aydın dərk edilməməsi.

Uzun sürən və həddindən artıq funksional yüklənmə nəticəsində şəxsiyyətlər arasında münasibətlərin gərginləşməsi emosional yanma sindromunun formalaşmasına təkan verir. Emosional yanma sindromu kommunikativ peşələrin nümayəndələri üçün xarakterikdir, “insan-insan” – peşə tipinə aiddir. Bu sindromun formalaşması tədricən baş verir. Əsas üç mərhələdən ibarətdir:
1: Emosional tükənmə - peşəkar yanmanın birinci mərhələsidir. Gərginlik, ümümi emosional fonun zəifləməsi. Qeyri iradi davranış, boşluq hissi, ətrafdakılara laqeyd münasibət ilk növbədə peşəkar fəaliyyətinə təsir göstərir. İnsan bu dəyişiklərə çox vaxt diqqət yetirmir.
2: İkinci mərhələdə insanda qıcıqlanma , acıq hissləri yaranmağa başlayır. Ünsiyyətə olan təlabat aşağı düşür, insanlar arasında münasibətlərin deformasiyası yaranır. Neqativ fikirlər artır, gündəlik ünsiyyətdə nəinki əməkdaşlara, həm də müştərilərə qarşı sünilik müşahidə olunur.
3: Üçüncü mərhələdə peşəkar motivasiyanin enməsi, məsuliyyətin öz üzərindən atılması müşahidə olunur. İnsan tənhalığa can atır, həyata qarşı marağı azalır. Daim gücsüzlük hiss edir.

Yanma sindromuyla onun birinci əlamətləri aşkar edilən kimi dərhal mübarizə aparmaq lazımdır. Mübarizə aparmadıqda vəziyyət ağırlaşır və onda psixoloqun köməyi olmadan keçinmək çətin olur. Sizə kiçik bir çalışmanı etməyi təklif edirəm: bir vərəq götürüb iki hissəyə bölün. Birinci hissədə sizə sevinc gətirən amilləri, ikincidə isə bununla bağlı keçirdiyiniz müsbət emosiyaları qeyd edin. Əgər birinci hissədə siz cəmi 3 sevinc gətirən amili yazdınızsa, onda bu sizin həyata münasibətinizin dəyişdirilməsinə işarədir. Ümidinizi itirməyin, sadəcə monoton həyat tərzinizi dəyişin: kinoya gedin, səyahət edin, öz həvəslərinizə vaxt ayırın. İş prosesinə isə rəngarənglik qatın. Bundan başqa, neqativ emosiyaların öhdəsindən gəlməyi öyrənmək əhəmiyyətlidir. Vərəq götürüb eninə və uzununa (hər tərəfdən) şəkil çəkin, bütün neqativ enerjini tökün, sonra vərəqi cırıb zibil səbətinə atın. Bu niyə lazımdır? Emosiyalar heç yerə yox olmur. Biz onları ya dərində gizlədirik, ya da bizi əhatə edənlərə sıçradırıq. Yığdığınız neqativ emosiyaları kağızda əks etdirin.
Yanma sindromunu aradan qaldırmaq üçün başqa metodlardan da istifadə etmək olar:
1: Fiziki yüklənmə – autotreninq, gündəlik gimnastika, kimə isə qaçış və ya müasir rəqslər çox gözəl təsir göstərir.
2: İstirahət. İstirahətsiz effektiv iş mümkün deyil.
3: Sağlamlığı qorumaq: yuxu rejimi, düzgün qidalanma və s. bu kimi hallara riayət etmək.
4: Bütün situasiyalarda qalib gəlməyin mümkün olmamağını qəbul etmək. Bu aqressivliyi və özünə güvən hissinin aşağı düşməsinin qarşısını alır.
5: Özünü qiymətlənməndirməli yalnız ətrafın diqqətinə görə aparmamaq. İşdə müsbət nəticələr əldə etmək üçün yetərincə vaxt ayırmağı bacarmaq.
6: Unutmayın ki, sizin işiniz — bütün həyatınız deyil. Onu sizin həyat kinolentinizin kiçik bir fraqmentinə aid edin.

Mən sizə bütün çətinliklərə baxmayaraq, daxili harmoniyanızı qorumağı arzulayıram. İş həyatımız hər halda müvəqqəti olur. Sinir sistemimiz isə həmişəlik bizimlədir. Onu qorumağa çalışın.

PPC.az

 

Go Back

Qış depressiyası

01-12-2016

Qış depressiyası bir növ affektiv narahatlıq – emosional pozğunluqdur. Bu hal fəsil depressiyalarının bir növüdür. Əsasən əhval-ruhiyyənin aşağı olması, həssaslıq, koqnitiv pozğunluqlarla – adaptasiya olmada çətinlik, yaddaşın zəifləməsi və s. müşahidə edilir. 

Qadınlar kişilərlə müqayisədə bu hala daha həssasdırlar. Əsasən 18-30 yaş arası insanlarda daha çox baş verir. Bir çox alimlər bunu qış vaxtı yetərli gün işığı almama ilə əlaqələndirirlər. İşıq çatışmazlığı isə öz növbəsində beyində hipotalamusun işinə mənfi təsir edir, melatonin və serotonin arasındakı balans pozulur. Fəsil depressiyasının əlamətləri erkən payızdan da başlayaraq qışa qədər qala bilər. Hətta bir çox insanlar bu hala çox ağır reaksiya verirlər. 

Qış depressiyasının əlamətləri: 
• Emosional sferanın pozulması — əhvalın azalması, özünü günahkar hiss etmə, özünüdəyərləndirmənin itməsi, müxtəlif məşğuliyyətlərə marağın azalması, daimi həyəcan hissinin olması, həssaslıq, oyanıqlıq və s.
• Yuxu pozğunluğu, yuxusuzluq 
• Yaddaşın azalması, intellektual səviyyənin enməsi 
• İş qabiliyyətinin aşağı düşməsi 
• İştahanın azalması
• Həzm pozğunluqları 
• İmmun sistemin zəifləməsi 
• Özünəqapanma 
• Sosial problemlərin yaranması və s. 

Müalicəsi
Əslində hər bir kəs özünün psixoloqu olaraq özünü bu haldan çıxara bilər. Qış depressiyalarının ən effektiv müalicələrindən biri işıq terapiyasıdır. Bundan əlavə idman, rəqs, musiqi dinləmə, uzun müddət açıq, təmiz havada gəzintilərin təşkili də dəyərli metodlardan sayılır. Eyni zamanda qida rasionuna bu qidalar da daxil edilsə yaxşı olar: ət, yumurta, süd, balıq, pendir, meyvə və tərəvəzlər. Ətirli bitki dəmləmələri – məkkəgülü, jasmin, mixək, darçın, ətirli yağlarla masaj – lavanda, limon, portağal və s., efir yağları ilə aromaterapiya müsbət təsir edən üsullardandır. Və ən nəhayət, çalışın ki, hər kəsə gülümsəyəsiniz ki, depressiyadan uzaq olasınız.

kayzen.az

Go Back

Autoimmun xəstəliklər

30-11-2016

İmmun sistemi – xeyli sayda immun hüceyrələri və digər müdafiəçiləri olan yüksək döyüş qabiliyyətli bir «ordudur». Bu döyüşçülərdən ən məşhurları limfositlərdir. Onlar hələ uşaq ana bətnində olarkən xüsusi hazırlıq keçerək “özününkü” olmayanları (bakteriyalar, viruslar, yad hüceyrələr və s.) “özününkülərdən” (hüceyrələr, toxumalar, orqanizmin öz molekulları və s.) ayırmağı öyrənirlər. Ancaq əfsuslar olsun ki, immun sisteminin döyüşçüləri arasında orqanizmin öz hüceyrələrinə hücum edən «satqınlar» da olur. Onlar autoimmun (“auto” – özünükü, şəxsi sözündəndir) və ya autoreaktiv hüceyrələr adlanır. 

İmmun sisteminin əsas vəzifələrindən biri belə «satqınları» izləyərək onları məhv etməkdən ibarətdir. Ancaq bunu etmək heç də hər zaman mümkün olmur.Əgər autoimmun hüceyrələr immun sisteminin nəzarətindən çıxarlarsa, onlar orqanizmin öz toxumalarını məhv etməyə başlayırlar ki, bu da insulindən asılı şəkərli diabet, revmatoid artrit və s. kimi avtoimmun xəstəliklərinin yaranmasına səbəb olur. Digər halda isə bu hüceyrələr orqanizmin öz toxuma və molekullarına qarşı anticisimlər hazırlayırlar ki, bunun da nəticəsində yayılmış skleroz, qırmızı qurd eşənəyi və s. kimi xəstəliklər yaranır. Ümumilikdə 80-dən artıq autoimmun xəstəlik növləri məlumdur.

Autoimmun xəstəlikləri bunlardır:

- miasteniya (bədənin müxtəlif əzələləri zədələnir);

- Şeqren sindromu (tüpürcək vəziləri, qara ciyər, qalxanvari vəzi, böyrək hüceyrələri zədələnir);

- autoimmun trombositopeniya (trombositlərin sayının azalması);

- sklerodermiya (ürək, dəri, böyrək və ağ ciyər hüceyrələri zədələnir);

- insulin asılılıqlı şəkərli diabet (mədəaltı vəzinin hüceyrələri zədələnir);

- revmatoid artrit (oynaqların birləşdirici toxumaları zədələnir);

- diffuz toksik zob (qalxanvari vəzi hüceyrələri zədələnir);

- qurd eşənəyi sistem xəstəliyi (dəri, oynaqlar, ürək, ağ ciyərlər, böyrəklər zədələnir);

- autoimmun hemolitik anemiya (qan hüceyrələri zədələnir);

- yayılmış skleroz (mərkəzi sinir sisteminin hüceyrələri zədələnir);

- vitiliqo (dəri hüceyrələri zədələnir) və s.

Autoimmun xəstəliklərin yaranması mexanizmi hələ tam öyrənilməmişdir. Məlumdur ki, autoimmun xəstəliklərinin səbəbi immun sisteminin bütün funksiyalarının və ya onun ayrı-ayrı komponentlərinin pozulmasıdır. Məsələn, qırmızı qurd eşənəyi sistem xəstəliyinin, miasteniyanın və ya diffuz toksik zobun inkişaf etməsində “günahkar” — öz funksiyasını kifayət dərəcədə yerinə yetirə bilməyən T-limfositlər-supressorlardır. Normal halda, bu limfositlər immun cavabı tormozlayaraq, onun inkişaf edərək orqanizmin özü üçün təhlükə törədə biləcək həddə çatmasına imkan vermirlər. Sklerodermiya zamanı T-xelper-limfositlərin aktivliyinin anormal şəkildə artması nəticəsində orqanizmin immun cavabı xeyli dərəcədə güclü olur və orqanizmin özünü də dağıtmağa başlayır.

Bu və ya digər autoimmun xəstəliklərinin heç birinin yaranmasının səbəbləri indiyə qədər də alimlər tərəfindən dəqiq öyrənilməmişdir. Ancaq o da məlumdur ki, bir sıra həm xarici, həm də daxili zərərli faktorlar onların inkişaf etməsinə təkan verə bilər. Belə faktorlardan bəzilərini nəzərinizə çatdırmaq istəyirik:

1. Genetik meyilliliyin olması. Məsələn, əgər sizin yaxın qohumlarınız arasında yayılmış sklerozu olan xəstə olarsa, bu halda sizin bu xəstəliyə düçar olma riskiniz 20-50% təşkil edir.

2. İnfeksion xəstəliklər. Hamıya məlumdur ki, istənilən xəstəlik immun sisteminin aktivləşməsinə, qoruyucu reaksiyalar «zəncirinin» işə düşməsinə səbəb olur ki, onlar da viruslara yoluxmuş hüceyrələri və ya bakteriyaları məhv etməyə başlayırlar. Ancaq bəzi hallarda belə xəstəliklərinə cavab olaraq yaranan immun reaksiya sonradan dayanmır. Bu zaman anormal bir vəziyyət yaranır – xəstəliyi törədən bakteriya və viruslar orqanzmdən xaric olsalar da, immun sistemi işləməkdə davam edir. Nəticədə orqanizmin normal hüceyrələrindən azca da olsa, fərqlənən öz hüceyrələri də onun hədəfinə çevrilir.

Sadə şəkildə bunu belə təsəvvür etmək olar: məsələn, qrip xəstəliyinin kəskin dövründə virus hər zaman ürək əzələsi hüceyrələrinə, qığırdaq toxumasına, qan hüceyrələrinə daxil olaraq, onlarda öz bioloji izini qoya bilir. Viruslarla mübarizəyə qarışan immun sistemi, bu hüceyrələri də “yad” hüceyrələr kimi qəbul edərək onları (bunula yanaşı olaraq, ürək, oynaqlar, böyrəklər və qanı da) da dağıtmağa başlayır. Nəticədə qrip keçirmiş insanda miokardit, artritlər (oynaqların zədələnməsi), qan xəstəlikləri və ya nefrit (böyrək xəstəliyi) kimi xəstəliklər də inkişaf edə bilər. Elə infeksiya törədiciləri vardır ki, onlarqara ciyərin, mədəaltı vəzinin və ya qalxanvari vəzinin hüceyrələrini zədələyir. Belə hallarda həmin orqanların autoimmun xəstəlikləri — qara ciyər sirrozu, diabetin müxtəlif formaları, zob inkişaf edir. Viruslar baş beyin qişalarını, görmə orqanlarını, dəri hüceyrələrini və s. toxumaları zədələmiş olarsa, immun sisteminin anormal işləməsi nəticəsində yayılmış skleroz, uveitlər,psoryaz və digər xəstəliklər də inkişaf edə bilər.

3. Xroniki intoksikasiyalar. Məsələn, metallurgiya (metal istehsalı), neftayırma və kimya sənayesi olan iri şəhərlərdə yaşayan əhali arasında autoimmun xəstəliklərinin səviyyəsi kənd yerlərində ekoloji təmiz şəraitdə yaşayanlara nisbətən daha yüksək olur.

4. Ultrabənövşəyi şüalanma, radiasiya. İnsanlar günəş altında normadan artıq dərəcədə “qaraldıqda”, həmçinin radiasiyanın təsirinə məruz qaldıqda onların orqanizmində olan normal maddələr öz qurluşunu dəyişə bilər. Bu halda, orqanizmin immun sistemi həmin dəyişilmiş maddələri yad substansiya (maddə) kimi qəbul edərək onlarla mübarizəyə başlaya bilər.

5. Dərman preparatları. Bəzi dərmanlar (məsələn, penisillin) eritrositlərlə (qırmızı qan hüceyrələri) birləşirlər. Ona görə də orqanizmin immun sistemi bu hüceyrələri “yad” antigenlər kimi qəbul edərək onlara hücum edir.

6. Balanslaşdırılmamış qidalanma (yüksək kalorili pəhriz, qidada kifayət qədər sellülozun olmaması) – yaxın qohumlarında şəkərli diabet olan insanlarda insulin asılılıqlı şəkərli diabetin yaranmasına səbəb ola bilər.

Bəzi autoimmun xəstəliklər müəyyən bir müddət keçdikdən sonra qəflətən başladıqları kimi, qəflətən də öz-özünə keçib gedə bilərlər. Anacaq əksər hallarda, onlar xroniki hala keçərək insanın bütün ömrü boyu müalicə tələb edir.

Bəs, immun xəstəliklərindən necə qurtulmaq olar? Əlbəttə ki, digər xəstəliklər kimi bu xəstəliklərdən də heç kim sığortalanmamışdır. Ancaq yaxın qohumlarında autoimmun xəstəliklər olan insanlar bu təhlükəyə daha çox məruz qalırlar. İrsən ötürülən risk — xəstəliyin özü yox, ona meyilliliyin olmasıdır. Xəstəliyin yaranması üçün müvafiq şərait yarandığı halda, bu meyllilik, xəstəliyin özünə çevrilə bilər. Ona görə də, ailələrində autoimmun xəstəliklər olan şəxslər bu xəstəliklərin profilaktikasına əməl etməlidirlər: kəskin və infeksion xəstəliklər vaxtında və düzgün müalicə olunmalı, zərərli adətlərdən imtina etməli, düzgün qidalanmalı, stresdən uzaq olmalı və s.

Yəqin ki, hər bir həkim-terapevt öz təcrübəsində, cavan kişi və qadınların xəstəlik tarixlərində, müalicə olunmayan və ya yarımçıq müalicə olunan infeksion xəstəliklərdən sonra onların başında, dərisində, qara ciyərində, oynaqlarında anlaşılmaz problemlərin yaranması kimi halları xatırlaya bilər.

“Sadəcə olaraq bir qədər soyuqlamışam” deyərək, biz bir çox hallarda xəstə ola-ola, hərarətin yüksək olmasına baxmayaraq işə çıxırıq. Bunun nəticəsi olaraq bu xəstəlikdən sonra bir dəstə fəsadlar (otit, tonzillit, bronxit və s.) almış oluruq. Belə fəsadlardan biri də autoimmun xəstəlik ola bilər. Məsələn, hazırda ən çox yayılmış autoimmun xəstəliklərdən biri hesab olunan — revmatoid artrit bir çox hallarda məhz angina xəstəliyi keçirdikdən sonra yaranır.

Əgər soyuqdəymədən tamamilə sağalmamış uşağı valideynləri uşaq bağçasına və ya məktəbə göndərirlərsə və bu zaman ona hər hansı bir infeksion xəstəliyə qarşı profilaktik peyvənd və ya vaksin də vururlarsa, bu daha da acınacaqlı nəticələrə gətirib çıxara bilər. Bu halda autoimmun xəstəliyin inkişaf etməsi ehtimalı dəfələrlə artır. 
Bu deyilənlərdən ancaq bir nəticəyə gəlmək olar: həm özünüzün, həm də uşaqlarınızın orqanizminə çox ehtiyatla yanaşmaq, risk faktorlarını və orqanizmin imkanlarını düzgün qiymətləndirmək lazımdır. Bu halda, digər xəstəliklərlə yanaşı autoimmun xəstəliklərin inkişaf etmə ehtimalı azalmış olur.

kayzen.az

Go Back

Əllər nə üçün titrəyir

29-11-2016

Əllərinizdə hər hansı bir səbəbdən davamlı titrəmə halı müşahidə edilən kimi mütləq narkoloq,nevroloq,psixoloq,toksikoloq və ya terapiya üzrə mütəxəssislərdən birinə müraciət etməniz atılan ən doğru addımdır.Bu zamanında və düzgün diaqnozun qoyulması eyni zamanda düzgün müalicə taktikasının seçilməsi üçün olduqca əhəmiyyətlidir.Unutmayaq ki.düzgün  diaqnoz yarı-yarıya müalicə deməkdir.Titrəmənin səbəbləri kkifayət qədər çoxdur.Onları ayıra bilmək üçün əsas olaraq əllərin nə zaman və necə titrəməyə məruz qaldığını dəqiq bilmək lazımdır.Tibbdə titrəmənin iki ümumi (əsas) qrupda birləşdirilməsi və tədqiq olunması uyğun hesab olunmuşdur:patoloji və normal. 

  Normal titrəmənin kliniki olaraq bir əhəmiyyəti olmayıb xüsusilə gənc yaşlarda daha çox müşahidə olunmaqdadır.İnkişaf edən orqanizmi hər hansı ani stress və ya həddindən çox fiziki yükləmə bədənin müxtəlif hissələrinin eyni zamanda və ya domino effekti ilə titrəməsinə səbəb ola bilər.Əgər titrəmə tamailə sakit bir vəziyyətdə başlayır və müəyyən müddət davam etməklə yanaşı digər hissələrə də keçirsə həkimə müraciət edilir və bu zaman mütəxəssis tərəfindən təyin olunan qıcolma əleyhinə və trankvilizator preparatlar problemin aradan qalxmasına kömək edir.Kliniki müşahidə üçün 2 həftə kifayətdir.Əgər bu hal davam edirsə artıq buna normal deyil patoloji titrəmə diaqnozu altında baxılır və uyğun tədbirlər görülür.Bu halda heç bir zaman kənardan müdaxilə olmadan titrəmənin spontan olaraq dayanması mümkün olmur.Patoloji titrəmö dərman qəbulu,orqanizmin metabolik reaksiyası şəklində və zərərli vərdişlərin nəticəsi kimi meydana çıxa bilir.Hər bir halda həkim-mütəxəssis səbəbi müəyyən edərək adekvat addım atmalıdır,buna görə də heç bir halda özünüzə təsəlli verərək problemin aradan qalxa biləcəyini düşünməyin.

kayzen.az

Go Back

ANANKAST ŞƏXSİYYƏT POZUNTUSU

24-11-2016

Hamımız öz prinsip və ideallarımızla yaşayırıq. Lakin ümumi, dünyəvi qanunlar var ki, biz onları adlaya bilmərik. Bunun üçün bəzən öz istəklərimizi qurban veririk ki, nəticədə yenə də qalib tərəf  biz oluruq.

Müəyyən şəxsiyyət tipləri var ki, onlar nəinki öz prinsiplərini qurban vermirlər, hətta hamını bu prinsiplə yaşamağa məcbur edirlər. Və əgər bir prinsipi “ideal” formada reallaşmazsa bu insan, həyatını “qaralamaq” nəticəsinə gəlir.

Hər bir detala diqqət yetirən bu insanın həyatında eybəcər, əyri və ya səhv bir şey olmamalıdır. Hər bir addım qabaqcadan fikirləşilir və detallara qədər düşünülür.   Pedantik və  inadkar olan bu insanlar həmişə səhv axtarıb onu düzəltməyə çalışırlar.

Bu insanların daim şübhələrlə yaşaması onların həyatı dolğun yaşamasına imkan vermir. Əslində şübhələrinin real olmasını istəyirlər – çünki istəkləri “mənim şübhələrim düz oldu. Mən səhv düşünə bilmərəm” şəklindədir.  Bütün bunlar eqonun  artmasına gətirib çıxarır. Insanın məhsuldarlığı daim aşağı və nəticədə nailiyyətlərin olmaması daha da ideallığa can atmağa məcbur edir. Dairə qapanır – sıfirdan yaradılan hər bir şey nəticədə yenidən məhv edilir, çünki hər yaradılan getdikcə ideallıqdan daha uzaq qəbul edilir.

Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatında belə ideallığa can atmaq, şübhələnmək, tərəddüd edən, detallara diqqət yetirən bu şəxsiyyətləri  F60.5 aşağıdakı simptomları özündə ehtiva edir:

  1. Hədsiz xırdaçılıq
  2. Təmkinlilik
  3. Inadkarlıq
  4. Ehtiyatlılıq
  5. Şübhəli olmaq
  6. Rigidlik
  7. Pedantiklik

Belə şəxsiyyətlər həyatda nəinki özünün, həmdə ətrafın həyatını keyfiyyətsiz etmək iqtidarındadır.

Gözəl bir kəlmə “ideal heç bir şey yoxdur”. Və məhz bu çatışmayan cəhətlər insanı gözəl və seçilən edir. Biz robot deyil, adi insanlarıq!

Dəyişməyə deyil və həzz almağa çalışın!

Aydan Xasməmmədzadə. Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin klinik psixoloqu

pcc.az

Go Back

Şəxsiyyət Oğurluğu Sindromu

23-11-2016

Əgər siz də özündən tez-tez şübhə edənlərdənsinizsə, bu məqalə məhz elə sizin üçündür. Məsələn, siz işlədiyiniz yerə layiq olmadığınızı düşünə, kimsə sizi tərifləyəndə özünüzü xeyli narahat hiss edə bilərsiniz. Əslində bu təriflərə layiq olmadığınızı, heç kəs bundan xəbərdar olmasa da, özünüzün təcrübəsiz, istedadsız, uğursuz və ya savadsız biri olduğunuzu hesab edə bilərsiniz. Əgər bu suallara təsdiq cavabı verirsinizsə, deməli psixologiyada şəxsiyyət oğurluğu sindromu adlandırılan bir problemə yaxınsınız. Lakin siz tək deyilsiniz, insanların 70 faizi karyeralarının müəyyən nöqtələrində bu sindroma yoluxurlar. 

Şəxsiyyət oğurluğu sindromuna yoluxan insanlar özlərini daima natamam hiss edir və bunun əksini göstərən hər hansı bir şey ilə qarşılaşdıqda özlərindən şübhə etməyə başlayırlar. Bu sindrom insanların özlərini sanki intellektual oğru kimi hiss etmələrinə səbəb olur. Onlar heç vaxt əldə etdikləri uğurları dərk etmir, hər bir bacarıqlarını gözardı edirlər. 

Əgər belə bir problemlə siz də üz-üzəsinizsə, unutmayın ki, əldə etdiyiniz bütün uğurlar sizin bəxtinizin yaxşı olmasına görə deyil, sərf etdiyiniz əməyə görə sizin olub. Onların hər birinə layiqsiniz.

Bu sindroma yoluxan insanlar adətən uğurlu insanlar olur. Öz çevrələrində və ya yaş qrupunda olan digər insanlar onları kifayət qədər peşəkar və savadlı hesab edirlər. Şəxsiyyət oğurluğu sindromu yaşayan insanlar karyeralarında yüksək pillələrə qalxdıqca, ətrafda baş verən hadisələrlə maraqlanmağı tərgidir və bir nöqtədən sonra olduqları yerdə panikaya düşməyə başlayırlar. Özlərini saxtakar kimi hiss edir və çevrələrindəki insanların əslində bu uğura layiq olduğuna inandırma cəhdlərinə başlayır. 

Bəs bu sindrom nədən qaynaqlanır?

Psixoloqlar digər bütün vərdişlərlə bağlı qəlibləşmiş düşüncələrdə olduğu kimi, şəxsiyyət oğurluğu sindromunun da ailə quruluşundan və uşaqlıqdan bəri yaşadıqlarımızla bağlı olduğunu iddia edir. Şəxsiyyət oğurluğu sindromuna gətirəcək səbəblər müxtəlifdir. Onlardan bir neçəsini sizə təqdim edirik:

- Layiq olmadığınız təriflər: Əgər valideynləriniz və digər ailə böyükləriniz sizə edilən təriflərə layiq olmadığınızı aşılayıbsa, problem məhz buradan qaynaqlana bilər. Daima başqa uşaqlarla müqayisə edilirək, onları sizi nümunə göstərmələri bir müddət sonra təriflər qarşısında özünüzü saxtakar kimi hiss etməyə gətirib çıxarır.

- Heç təriflənməmək: Etdiyiniz çox gözəl işlərin sonundan da ailənizdən heç bir tərif və təqdirə layiq görülməmisinizsə, tədricən bu sizin travmanıza çevrilə bilər. Özünüzü daima natamam hiss edəcək, şəxsinizə qarşı hörmət və sevginiz azalacaqdır. Əgər uşaq yaşlarında sizin bu ehtiyaclarınız ödənilməyibsə, özünüzə qarşı baxışınızda da natamamlıq olacaq. 

- Daima arxa planda saxlanılmaq: Sizin liderliyinizi nümayiş etdirməyiniz üçün heç bir şərait yaradılmayıbsa, bu da vəziyyətin tədricən gərginləşməsinə səbəb ola bilir. Daima arxa planda tutulmaq, məsuliyyət altına girməyə qoyulmaması sizin özünüzə olan etibarınızı da sarsısa bilir. 

Bununla necə mübarizə aparmalıyıq?

Şəxsiyyət oğurluğu sindromundan yaxa qurtarmağın yeganə yolu kökləri uşaqlığınıza qədər gedib çıxan bəzi inanclarınızı aradan qaldırmaqdadır. İllərdir sizinlə birgə olan bu inanclarınızdan xilas olmaq asan iş deyil. Bunun üçün növbəti tövsiyələrə nəzər salaq:

- Düzgün dəyərləndirmə aparın. Özünüz üçün çox böyük hədəflər qoyub, sonra natamamlıq hissinə qapılmaq vərdişinizdən xilas olun. Əldə etdiklərinizə fokuslanın və həmin şeyləri daha da böyütməyə çalışın. 

- Tərifləri obyektiv şəkildə dəyərləndirməyi öyrənin. Deyilən hər hansı bir sözü mühakimə və ya təhlil etməyin, sadəcə qəbul edin.

- Özünüzü sübut etməyə çalışmayın. Uğurunuzu sübut etmək üçün sözlərə çox güc verməyin. Bu heç də yaxşı görünmür. Belə etdiyinizdə layiq olmadığınız bir uğurun qarşısında hiss etdiyiniz narahatçılığı gizətməyə çalışırsınız. Lakin tam əksini etmiş olursunuz. Bütün bunların əvəzinə, "Təşəkkür edirəm, sizin üçün yararlı olduğuna çox sevindim," deyərək, qarşılıq verə bilərsiniz. 

- Bəxtinizin gətirdiyini düşünməkdən əl çəkin. Belə edərək, çəkdiyiniz zəhmətləri heçə endirir, özünüzə qarşı böyük haqsızlıq edirsiniz. Ən çətin şərtlər altında da ağır bir iş və texniki yanaşma nəticəsində uğur qazanmaq mümklündür. Sizin əldə etdiyiniz bütün uğurlar da ağır zəhmətin nəticəsidir.

pahoo.az

Go Back

Katatonik sindromlar

22-11-2016

Katatonik oyanma sindromu, səbəbsiz, məntiqsiz və pərakəndə (bəzən stereotip) formada meydana çıxan, təhrif olunmuş hərəkətlərlə ifadə olunan oyanma halına deyilir. Xəstənin xarici görünüşü qeyri-təbii, yöndəmsiz, nitqi isə anlaşılmaz olur. Hər şeyi əksinə etmək-neqativlik qeyd olunur. Məsələn: xəstəyə üst paltarlarını geyinməyi təklif etdikdə alt paltarlarını soyunur, utancaqlıq hissi itmiş olur. Hamının gözü qarşısında çılpaq dayanır. 
Oyanma halı bir sıra hallarda güclənərək impulisiv (qəflətən və mənasız) hərəkətlər şəklində təzahür edir. Bəzən isə yersiz və gülünc formada meydana çıxır. Buna kataton-hebefrenik oyanma deyilir. Xəstələr mənasız gülür, sifətlərini gülünc vəziyyətə salırlar. Yaxud da ətrafdakı adamlara hücum edirlər. Belə xəstələr cəmiyyətdən təcrid olunmalı və nəzarət altında saxlanılmalıdır. Əks təqdirdə ətrafdakılara xəsarət yetirər, qapı-pəncərəni sındıra bilərlər. 

Katatonik stupor. Hərəkətlərini və nitqin tormozlanması ilə təzahür edən bu sindrom ya katatonik oyanmadan sonra, ya da müstəqil olaraq meydana çıxır. Bu halı keçirən xəstələr saatlarla hər hansı bir vəziyyətdə donub qalır, məcburi belə onları yerindən tərpətmək mümkün olmur. 
Onlar qolunu və ayaqlarını qarınlarına yığaraq bir küncdə otururlar və ya yataqda uzanırlar. Buna embrional vəziyyət deyilir. Çox zaman xəstə başını balıncdan bir qədər aralı saxlayaraq saatlarla bu vəziyyətdə qalır, bəzən də onlara verilmiş vəziyyətdə donub qalır. Bir ayağını və qolunu yuxarı qaldırıb, başını yana əyərək belə yöndəmsiz vəziyyətdə xeyli müddət dayana bilirlər. Buna katalepsiya (mumabənzər gərginlik) deyilir. Bəzən xəstələrə heç bir vəchlə hər hansı bir hərəkəti etdirmək olmur. Xəstə əks müqavimət göstərir (neqativizm əlaməti).

Katatonik sindromlar əksər təsadüflərdə bir sıra məhsuldar psixopatoloji əlamətlərlə birlikdə rast gəlinir. Aydın düşüncə fonunda hallüsinasiyalar və sayıqlamalarla müşayiət olunan katatoniya sindroma şizofreniyanın bir forması kimi rast gəlinir (Lüsid katatoniya).Emosional gərginliklə ifadə olunan hallüsinasiyalar, sayıqlamalarla və düşüncənin oneyroid vəziyyətdə pozulması ilə müşahidə olunan katatonik sindrom xoşxassəli gedişə malik şizofreniya üçün xarakterikdir (Oneyroid katatoniya).

Hebefrenik sindrom. Əhval-ruhiyyənin səbəbsiz, məzmunsuz yüksəlməsi fonunda nitqin və davranış hərəkətlərinin oyanıqlığı ilə müşayiət olunan psixi pozuntulardır. Xəstənin hərəkətləri gülünc və cəfəng (yöndəmsiz) olur. Müxtəlif təfəkkür pozuntuları, nitqin qırıqlığı, şəxsiyyətin enməsi əlamətləri bu sindromun ağırlıq dərəcəsini göstərir. Hebefrenik sindrom əsasən gənc yaşlarda başlayan bədxassəli şizofreniyada rast gəlinir. Nadir hallarda epizodik olaraq müxtəlif zəhərlənmələrdə-intoksikasion və reaktiv psixozlarda da rast gəlinir.

Mənbə: PCC jurnalı
Müəllif: Nərmin Quliyeva 

Go Back

Kleptomaniya (Oğurluq xəstəliyi)

22-11-2016

Ehtiyacı olmadığı, dərhal istifadə etməyəcəyi halda və satma düşüncəsi olmadan bir sıra əşyaları icazəsiz olaraq götürmək, onlara sahib olma şəklində bir impuls nəzarət pozğunluğudur.

Şəxsin əslində o malı satın ala biləcək kafi maddi təcrübəyə sahib olduğu, ancaq buna baxmayaraq bu davranışı reallaşdırdığı müşahidə edilmişdir. Bu davranış daha əvvəldən düşünülməmiş və planlaşdırılmamış olub, birdən həyata keçirilir. Bu davranış birindən intiqam alma məqsədiylə edilməmişdir. Fərd bu davranışın səhv və əlverişsiz olduğunun fərqindədir. Kleptomaniklər bu davranışı reallaşdırmaq üçün başqalarından kömək istəmirlər. Tarixdə Fransa kralı IV Henrix və Sardiniya kralı Viktorun bu xüsusiyyətlərə sahib olduğu bilinməkdədir.

Narahatlığın uşaqlıq yaşlarında başladığı müşahidə edilmişdir. Fərd bu davranışı reallaşdırmadan əvvəl sıx bir gərginlik hissi keçirir. Bu davranışdan dərhal sonra xoşbəxtlik, rahatlama və böyüklük hissi yaşayır.

Narahatlıq haqqında aparılan tədqiqatların azlığı, bu vəziyyətlərin insanlar tərəfindən gizlədilməsi və bu vəziyyəti reallaşdıran kəslərin sağlamlıq xidmətlərindən çox məhkəmələrə sövq edilmələri səbəbiylə gerçək sıxlığı tam olaraq bilinməsə də min adamdan altısında rast gəlindiyi müəyyən olunmuşdur. Tutulan dükan oğrularının % 5-25`ində müəyyən olunmuşdur. 

Xəstələrin ümumi xüsusiyyətləri:
Qadınlarda kişilərə görə təxminən dörd qat daha sıx görülməkdədir.Gender arasındakı nisbətin bu qədər yüksək olmasının bir səbəbi də, kişilərin belə bir vəziyyətdə əksəriyyətlə xəstəxanalar yerinə həbsxanalara göndərilmələri ola bilər.

Qadınlarda ortalama olaraq 30-35 yaşda; kişilərdə 50-55 yaşda daha sıx görülməkdədir.Həm kişi, həm də qadınlarda digər impuls-idarə pozğunluqları narahatlıqla birlikdə özünü büruzə verə bilər.

Kişilərdə daha çox piromaniya (impulsiv olaraq atəş yandırıb, yanğın törətmə) və xəstəlik dərəcəsində qumar oynama, təkrar partlayıcı davranış pozğunluğu ilə bir yerdə ikən; qadınlarda trikotilomaniya (impulsiv olaraq saç və bədən tüklərini tutma xəstəliyi) ilə birlikdə görülə bilməkdədir.

Narahatlıq sosial-iqtisadi səviyyə ilə birbaşa bağlı olmayıb, bu vəziyyətdəki adamın hətta sosiomədəni səviyyəsi yüksək də ola bilər. Şəxslər bu davranışlarına mane ola bilmək üçün ictimai həyatlarını məhdudlaşdıra və ətraflarından uzaqlaşa, alış-veriş etməməyə çalışa bilərlər.

Xəstəliyə səbəb ola biləcək faktorlar:
Uşaqlıq dövründə yaşanan mənfi şərtlərin nəticəsində inkişaf edən itkin həyatları əhəmiyyətli faktorlar arasındadır.Kleptomanik davranışlar da bunların təsirini aradan qaldırmağa istiqamətlidir. Şüuraltındakı bu xatirələrin şəxsi məcbur etməsi ilə meydana gəldiyi düşünülməkdədir. Bu insanların uşaqlıqlarındakı ailə həyatlarının olduqca travmatik və problemli olduğu müəyyən olunmuşdur. Bu fərdlərdə narsisistik (özünə olan sevgi, maraq) qırılmaların, özünə inam yaralanmalarının nəticəsi olaraq ortaya çıxdığı da düşünülməkdədir. İnsanın özünə hörmət və dəyərliliyinə istiqamətli hücumlar irəliləyən dövrlərdə adamın yetkin bir mənlik quruluşu inkişaf etdirməsinə mane olar və bu cür davranışlara zəmin hazırlayar. 

Kleptomaniya hərəkətləri bir itkin həyatını izləyərək də inkişaf edə bilməkdədir.Bu vəziyyətə qadınlarda uşaqların evdən uzaqlaşması; kişilərdə andropoz dövründə rast gəlinə bilər. Qadınlarda gərginliyin artdığı mensturasiya dövrləri və hamiləlik dövrlərində bu cür hərəkətlər artmaqdadır.

Bu insanlarda cinsəlliklə əlaqədar problemlərə də rast gəlinir. Müxtəlif psixiatrlara görə uşaqda 3-5 yaş arasında müşahidə edilən və Freud tərəfindən “fallik dövr” olaraq adlandırılan, uşağın cinsi orqanlara istiqamətli maraq və hərəkətlərində artımın olduğu dövrlərdə qarşılaşılan problemlərlə bağlı olduğu düşünülməkdədir.

Müalicəsi:
Fərdin keçmişi və bu anı ilə əlaqədar zədələyici hadisələrdən yan keçərək,bunlara istiqamətli uyğun düşüncə sxemləri inkişaf etdirilməsi və ictimai əlaqələrdəki əlverişsiz müdafiə mexanizmlərinin dəyişdirilməsini hədəfləyən müalicələr, impulsiv hərəkətləri və qayğı vəziyyətini azaltmağa istiqamətli dərman müalicələri və lazım olsa hipnoz ilə müvəffəqiyyətli nəticələr alınmaqdadır.

Mənbə: PCC jurnalı
Müəllif: Nərmin Quliyeva 

Go Back

Psixi inkişafı ləngidən amillər hansılardır?

21-11-2016

Son dövrlərdə daha çox rast gəlinən bu problemi necə aradan qaldırmaq olar?

Müasir dövrümüzdə insanı öyrənən 200-dən çox elm sahələrinin içərisində psixologiya elmi mühüm yer tutur. Psixologiya qədim yunan sözü olub (psyuxe-ruh ruhi aləm loqos-elm bilik öyrənmək) psixika haqqında elm deməkdir. Psixologiya fəaliyyət və ünsiyyətin psixoloji probləmlərini öyrənir. Psixologiya beyində obyektiv aləmin subyektiv sürəti kimi əmələ gələn psixikanın faktları qanunauygunluqları və mexanizimləri haqqında elmdir. Həmçinin psixologiya psixi proseslər, psixi hallar və psixi xassələr haqqında elmdir. Psixi proseslər də 3 yerə bölünür. İdrak prosesləri, iradi proseslər və emmosianal proseslər. İdrak proseslərinə duyğu, qavrayış, diqqət, hafizə, nitq, təfəkkür və təxəyyül aiddir.

İnsan dünyaya gələrkən nitqi özü ilə hazır şəkildə gətirmir. Uşağın psixi inkişafında nitq çox böyük rol oynayır. Tərbiyyə işi düzgün təşkil edildikdə onun nitqinin inkişafı əsasən 4 mərhələni əhatə edir. Birinci mərhələ, nitqin nkişafının hazırlıq mərhələsidir. Bu uşağın anadan olduğu gündən 1 yaşa qədər olan dövrü əhatə edir. İkinci mərhələ şifahi nitqin inkişafı mərhələsidir ki, bud a 1 yaşdan 3 yaşa qədər olan dövrə təsadüf edir. Üçüncü şifahi nitqin zənginləşməsi mərhələsidir. Bu mərhələ -3 yaşdan 7 yaşa qədər olan dövrü əhatə edir. Dördüncü mərhələ nitqin təkminlləşməsi və yazılı nitqin inkişafı mərhələsidir və 7 yaşdan sonar baş verir.

Nitq uşağın dünyaya gəldiyi gündən etibarən tədricən ünsiyyət vasitəsi kimi inkişaf edir və başqalarının emosianal vəziyyəti, uşaq tərəfindən onun mimikası jest və pantomimikaları vasitəsilə anlaşılır. 3 yaşlı uşağın nitqində 1000-1500, 4 yaşlının nitqində 1600-1926, 5 yaşlı uşağın nitqində isə 2500-3000-ə yaxın söz ehtiyyatı olur. Ona gorə də istər valideyinlər istərsədə tərbiyyəçi müəllimlər uşaqlara geniş izahatlı, düzgün tələffüz qaydalarını elə örətməlidirlər ki, onların nitqi inkişaf edib məktəb təlimi üçün zəruri olan səviyyəyə çatmasına müsbət təsir göstərsin. İnsan təfəkkürünün inkişafında nitqin rolu çox böyükdür. Nitq vasitəsilə insanlar nəinki öz fikirlərini bir-birinə çatdırır, həm də onların təfəkkürü nitqli ünsiyyət prosesində təşəkkül edir və formalaşır.

Çox zaman nitq qüsurları uşaqlarda kompleks, özün inamsızlıqda yaradır. Bu xüsusiyyətlərə görə uşaqlar məktəbə və baxçaya getmək istəmirlər. Elə psixika var ki nitqi geri salır. Elə qüsurlu nitq var ki, psixikanı geri salır. Yəni uşağın nitqində qüsur varsa və ya ümumiyyətlə nitq yoxdursa uşağın psixoloji aləminə təsir edir. Belə ki, nitq vasitəsi ilə uşaq ünsiyyətə girir, lüğət ehtiyyatı artır, təsəvvürlər formalaşır. Nitqdə ləngimə varsa bu xüsusiyyətlərdə ləngiyir. Amma psixoloji olaraq uşaqda ləngimə varsa onun nitqinə mənfi təsirsiz ötüşməyə bilməz.Beləki uşaq deyilən müraciəti anlamırsa onun nitqində, lüğət ehtiyatında qüsurlar olacaq. Buna görədə uşaqla defektoloji-loqopedik iş aparılarkən mütləq uşağın psixoloji səviyyəsi, bacarığı, yaşı, diqqəti və aktivliyi nəzərə alınmalıdır. Bəzən isə uşaqlarda psixi inkişaf ləngiməsi kimi mənfi tendensiya müşahidə edilir. Etiraf etmək lazımdır ki, psixi inkişaf ləngiməsi dövrümüzün aktual problemlərindən biridir. Bu problem ilk dəfə XIX əsrdə Lassenq və Lorens tərəfindən aşkarlanıb. Müasir dövrdə psixi inkişaf ləngiməsi daha ətraflı öyrənilməyə başlayıb. Psixi inkişaf ləngiməsi tam və ya qismən ola bilər. Bunu müəyyən etmək üçün psixi inkişaf ləngiməsinin yaranma səbəbini aşkara çıxarmaq lazımdır. Nitq İnkişaf Mərkəzində hesab edirlər ki, bu amillər isə 3 qrupa bölünür. Birincisi, endogen amillər-yəni daxili səbələrdən qaynaqlanan amillər qrupu, ikicisi, ekzogen amillər-yəni xarici səbəblərdən qaynaqlanan amillər qrupu və nəhayət üçüncüsü, irsi amillər. Endogen amillərə - hamiləlik dövründə ananın qida rejiminin pozulması, keçirdiyi infeksiyalar, hamiləliyin ümumi toksikozu, nevropatiya daxildir. Ekzogen amillərə - doğuş zamanı travma, erkən yaş dövründə keçirilən xəstəliklər daxildir. İrsi amillər isə genetik faktorlarla bağlıdır. Mərkəzdən bildirilir ki, bəzən isə hormonal problemlərin də psixi inkişaf ləngiməsinə səbəb olması barədə fikirlər də söylənilir. Lakin bu fikir tam təsdiqini tapmayıb.

Psixi inkişaf ləngiməsini səciyyələndirən bəzi xarakter xüsusiyyətlər var. Adətən bu kimi insanlar ətrafındakıların köməyi olmadan bir iş görməkdə çətinlik çəkirlər. Çox vaxt isə məntiqsiz hərəkətlər edirlər. Həmçinin say, zaman və böyüklük ölçülərindən istifadə zamanı çətinliklə üzləışirlər Bir qayda olaraq diqqəti mərkəzləşdirə bilmir, təfəkkür sferasında analiz, sintez, ümumiləşdirmə proseslərində çətinlik çəkirlər. Həmçinin psixi inkişaf ləngiməsindən əziyyət çəkənlərdə iradə və emosional sferada kasadlıq, təsəvvür etmədə çətinlik, tez təsir altına düşmə kimi də mənfi hallar müşahidə edilir.

Nitq İnkişaf Mərkəzində hesab edirlər ki, əgər uşaqlarda bu hallar müşahidə edilərsə, o zaman vaxt itirmədən mütəxəssis köməyindən faydalanmaq zəruridir. Çünki vaxtında müdaxilə edilmədikdə daha sonra ağır nəticələrlə üzləşmə riski böyükdür.

Kamal

olaylar.az

 

Go Back

XRONİKİ YORĞUNLUQ

12-11-2016

Xroniki yorğunluq sindromunun aşağıdakı əlamətləri var:
- xəstəliyin qripp, adenovirus infeksiyası və ya etiologiyası dəqiqləşdirilməmiş 
kəskin respirator virus xəstəliklərdən dərhal sonra başlanması,
- titrətmə, subfebrilitet, kəskin ümumi zəiflik, uzunmüddət qalan və gecə yuxusundan sonra belə keçməyən yorğunluq hissi,
- səthi yuxu, yuxuyagetmənin çətinləşməsi, gecə yuxusundan sonra bədənədə yorğunluq hissi, 
- daimi zəiflik və emosional dəyişkənlik, günün işıqlı vaxtı uzanaraq istirahət etmək arzusu, 
- aşağı emosional tonus, pis ovqat fonunda vaxtaşırı depressiyalar, astenodepressiv sindrom, 
- bəzi qrup limfa düyünlərinin, 1-ci növbədə ön və arxa boyun, çənəaltı limfa düyünlərinin böyüməsi və həssaslığının artması,
- splenomeqaliya,
- diffuz mialgiya və artralgiya,
- təkrar kəskin respirator xəstəliklər, anginalar, bronxitlər və.s.
- boğazda ağrı və quruluq (qeyri-ekssudativ faringit),
- fiziki cəhətdən tez yorulma və yorğunluğun uzun müddət keçməməsi,
- yaddaş və intellektin zəifləməsi, diqqətin konsentrasiyasının çətinləşməsi.
Xroniki yorğunluq sindromunun diaqnostikası zamanı fiziki müayinələr və anamnezin toplanması diqqətlə aparılmalıdır, əks təqdirdə yorğunluğun hər hansı digər səbəbi (məsələn; endokrin patologiyası, metobolizmin pozulması, nevroloji xəstəlik) nəzərdən qaçırıla bilər.
Xroniki yorğunluq sindromunun müalicəsi adətən ailə həkimi , terapevt, allerqoloq, fibromialgiya və artritlər üzrə mütəxəssislər tərəfindən aparılır.
Xəstənin müayinəsi xəstəlik simptomları, qəbul olunmuş preparatlar barədə söhbətdən başlayır. Son diaqnoz qoyulanadək həkim xəstədəki yorğunluğun adi fiziki yorğunluq olub-olmadığını dəqiqləşdirmək üçün mümkün olan bütün testlərdən istifadə etməlidir. Qanın ümumi analizi, böyrəküstü və qalxanabənzər vəzilərin funksiyasının yoxlanılması, döş qəfəsinin, sidiyin və nəcisin (qarın, mədə və bağırsaqlarda ağrı olarsa) analizlərinin olunması vacibdir.
Adətən xroniki yorğunluq sindromu zamanı müayinələrin nəticəsi normaya müvafiq olur; xəstəliyin diaqnozunun qoyulması isə daha çox həkimin professionallığından asılı olur. Xəstəliyin təbiəti barədə bir sıra mülahizələr mövcuddur ki, bunların hər birinin əsasları vardır. Xroniki yorğunluq sindromunun zəhərlənmənin bir forması, depressiyaların bir növü, virus xəstəliyi, immun sistemin cavab reaksiyası hesab edənlər var. Qeyd etmək lazımdır ki, düzgün müalicə olunmadıqda xəstəlik inkişaf edərək insanın əmək qabiliyyətini itirməsinə səbəb ola bilər. Əksər hallarda xroniki yorğunluq sindromu illərlə sürərək xəstənin sinir-psixi vəziyyətini pisləşdirir. 
Xroniki yorğunluq sindromunun müalicəsində ozonoterapiya çox effektli nəticə verir. Vitaminoterapiya və başqa dərmanlarla birgə tətbiq olunarsa xr. yorğunluğu aradan qaldırmaqla, iş qabiliyyətini bərpa etməklə bərabər, insanda olan digər yanaşı xəstəliklərə də, (hipertoniya, şəkərli diabet, qanazlığı, ürəyin işemik xəstəliyi, revmatizm və s.) müsbət təsir göstərir. OZONOTERAPİYA çox effektli, heç bir ziyanı olmayan əvəzolunmaz bir müalicədir. onun faydalarında yararlanın.

 

vital.az

Go Back

Nevrozu necə müalicə etmək olar?

11-11-2016

Bunun üçün müxtəlif vasitələr mövcuddur.

Nevroz, psixonevroz, nevrotik pozğunluq tibb elminə istifadə olunan termindir və funksional psixogen pozğunluqlar qrupudur.
Adətən Astentik, təkrarlanan və isterik nevrozlar əqli və fiziki iş qabiliyyətlərinin azalmasına səbəb olur. Əsas psixoloji faktor kimi nevrozda konfliktli (daxili və xarici) şəraitdə yaranan psixoloji travmalar yaxud uzunmüddətli emosional, intellektual gərginlikdir.
Nevrozun psixoloji simptomları kimi- qətiyyətsizlik, ünsiyyətdə problemlər, emosional narahatlıq (adətən, səbəbsiz yerdə), tez-tez qorxu yaxud həyəcan hisslərinin yaşanması, əhval-ruhiyyənin kəskin dəyişməsi, yüksək səsə, parlaq işığa və temperaturun dəyişməsinə qarşı həssaslıq, yuxunun pozulması daxildir.
Fiziki simptomlardan danışsaq isə ilk növbədə- ürək və qarın nahiyəsində ağrılar, yorğunluq və halsızlıq hissləri, baş gicəllənməsi və gözdə qaralma, iştah pozğunluğu və öz sağlamlığının qeydinə həddən artıq diqqətin ayrılması daxildir.
Nevroz kənar yardım olmadan müalicə olunması gəldikdə, ilk növbədə bilmək lazımdır ki, nevrozun yaranamsına səbəb olan bütün konflikt və travmalar beyinin bir yerində saxlanılır. Daha doğrusu isə şüuraltında. Unutmaq olmaz ki, şüuraltı insan ağlının dərk etmədiyi hissəsidir.Bu çox önəmlidir.
İnsanın doğuluşundan indiki gününə qədər bütün məlumatlar şüuraltında saxlanılır. Bütün fikirlər, hisslər, situasiyalar, öyrəndiyiniz istənilən hərəkət burada cəmləşib.
İndi isə şüuraltında toplanan hisslərə nəzər salaq:
Uşaq vaxtı alınan psixoloji travmalar (beyində tez-tez blok edilən xatirələr silinir)
Neqativ emosiyalar (qəzəb, qorxu, nifrət və s.)
Şəxsiyyətin neqativ emosiyaları (qeyri-adekvat olmaq, özünə qurban gözü ilə baxmaq, inciklik və s.)
Özünə inamın məhdudlaşdırılması (məndə bu yoxdu, bu mümkün deyil, bu iş alına bilməz və s.)
Psixoloji komplekslər (öz fiziki və əqli qabiliyyətlərindəki çatışmazlıqları şişirtmək)
Bütün yuxarıda sadalananlar nevrozla birbaşa əlaqədədir və onun əsas səbəbidir. Sosiumun istənilən üzvündə bu özəlliklər var. Sadəcə, hər kəsdə bu müxtəlif saydadır. 
Ənənəvi müalicə vasitələri nevrozu müalicə edə bilərmi?
Adətən nevrozdan xilas olmaq üçün psixoterapevtə müraciət olunur. Lakin burda bir önəmli çatışmazlıq var- vaxt və effektlilik. Psixoterapevt söhbət vasitəsilə pasientdəki ziddiyyətləri ortaya çıxardır və onun özü-özündən baş çıxarmasına yardım edir. 
Nevroza qarşı digər müalicə vasitələri:
Nevroz əleyhinə preparatlar (həblər, homeopatiya/müalicəvi otlar)
Prosedurlar (masajlar, nevroza qarşı iynələr)
Kurort bölgələrə səyahət (istirahət et və əsəblər bərpa olunacaq)
Dərmanlar (preparatlar) nevrozun səbəbini müalicə etməsə də sakitləşmək üçün ondan istifadə etmək məsləhət görülür. Eyni səbəbdən pozitiv düşüncə treninqlərinin də faydası bir o qədər faydası ola bilər. 
Bütün bunları nəzərə aldıqda nevrozun müalicəsində ən asan yol səbəbin özündən xilas olmaqdır. Bəli, bunun üçün daha ciddi yanaşam tələb olunur, sadəcə aptekə gedib dərman qəbul etmək yox. İlk növbədə insan profilaktik tədbirlər görməlidir.
Məsələn, özünüzdə toplanan mənfi enerjini azad edin. Mənfi enerjidən xilas olmaq üçün hərə şəxsi seçimin edir- kimsə divar boyayır, kimsə idmanlar məşğul olur, kimsə də gündəlik qeyd dəftəri tutur.
Əgər pis bir hadisə baş veribsə, bundan azad olmaq üçün kiminləsə danışın. Bu psixoanalitik yaxud yaxın rəfiqə də ola bilər. Əsas odur ki, kiminləsə danışın və öz psixikanızı yükləməyin.
İş və istirahət zamanı balans yaratmaq lazımdır. Əməksevərlik də nevroza yol aça bilər. Əqli fəaliyyəti bir müddət fiziki aktivliyə çevirmək lazımdır. Sutka ərzində ən azı 30 dəqiqə fiziki hərəkətlərə ayrılmalıdır. 
Yuxu sutkada 6-8 saat olmalıdr. Əgər yuxu rejimi pozulubsa, yuxunu yaxşılaşdırmaq üçün profilaktik addımlar atmaq: vaxtında yatmaq, yüksək səsli musiqi dinləməmək, yuxu öncəsi çox yeməmək, otağın havasını dəyişmək lazımdır. 
Gündəlik rasionunuza antistress məhsullardan qatın. Bədəndə serotonini bərpa edən, sakitliyə cavab verən: tərkibində piy olan balıqlar, banan və pomidorlardan istifadə etmək. 
İstirahət edin. Təbiətdə gəzinti sizin psixiki durumunuz üçün səs-küylü kompaniyalardan daha faydalı olacaq.
Psixiatrlardan qorxmayın. Vitaminlər və profilaktik tədbirlər yaxşı olsa da sırf profilaktik xarakter daşıyır. Əgər nevroz artıq varsa, professionallara müraciət etmək lazımdır.
Nevrozun müalicəsi kompleks olmalıdır. İlk növbədə: psixiatr, psixoterapevt və nevroloqa müraciət olunmalıdır. Həkimin iştirakı ilk növbədə nevrozun səbəblərini aşkar etmək üçün lazımdır. Bundan bqaş məhz həkim lazımi müalicə təsirlərini (gərgin yaxud sakit əsəb sistemləri üçün)istiqamətləndirə bilər. 
Müalicə üçün aşağıdakı vasitələrdən istifadə olunur:
Psixotrop vasitələr (bunlar əsasən trankvilizatorlar olsa da, əsasən həkim reseptləri ilə satılır) 
Psixoterapiya kursları, Fitoterapiya (psixoloji travmaların müalicəsi) və Fizioterapiyadan istifadə olunur.


 

Vüqar İsmayılov

az.azvision.az

 

Go Back

Qapalı yer qorxusu - Klostrofobiya

13-07-2016

Panik pozuntusu məşhur anksiyete pozuntusu və fobiyalardən bəhs edib,insanın ən fundamental qorxularından biri olan klostrofobiyadan bəhs etməmək əksiklik olar.

Bunu bəzən özbaşına dilə gətirirlər,bəzən də əhəmiyyət vermirlər,hətta normal qarşılayır amma soruşduqda izah edirlər.Ən çox qarşılaşılan vəziyyət,həyatını liftə minə bilməmə,qapısı bağlı otaqda yata bilməmə,dar sahədə durmama kimi bəzi əlamətləri, öz idarəsində basqılayan,bu vəziyyətlərdən qaçınan və əhəmiyyət verməyən şəxsin MR çəkilişi lazım olduğunu öyrənməsi ilə yaşadığı böhrandır.Tibbi bir zərurət vardır,tunel kimi,dar bir maşına girməsi və orada yarım saata yaxın müddət keçirməsi lazım gəlirdi.Amma bu onun üçün tabuta girib məzarın içində gözləməkdən fərqsizdir.MR çəkdirməyə müraciət zamanı %10 ətrafında klostrofobiya müəyyən olunmuşdur.Bu kəslərə ya anesteziya altında yatırdılaraq çəkiliş edilər,ya açıq MR-ə girərlər ya da klostorfobiya üçün müalicə görüb dərman alaraq girə bilərlər.MR ən dəqiq tətikləyən vəziyyətdir amma lift,hamam,kiçik və basıq tavanlı otaqlar, qapının kilidli olduğu bilinən hər hansı bir yer, sıxlıq mühitlər, mağaralar, tunellər,metro və hətta boğazı bir az sıxan bir qalstuk və ya boğazlı paltar belə claustrophobic bir vəziyyət ola bilər.Bəzi klostrofobiklərin bərbər kreslosunda oturarkən belə,qalxa bilməyəcəklərini düşünərək panikaya qapıldıqlarını bilirik.Adam da nəfəs darlığı,hava aclığı,baş gicəllənməsi,bayılacak kimi hiss,ölüm qorxusu,ağlını qaçırma qorxusu kimi bir sıra əlamət yaradar.Bu şiddətə çatdığında, vəziyyət artıq panik ataktır.Onsuz da bir çox hallarda klostrofobiya ilə panik atak pozğunluğu bir aradadır.

Sözün kökü,Latınca claustrum yəni "bağlı yer" və phobia "qorxu"dan gəlir.Tətikləyən düşüncə adamın o an orada çarəsiz və bağlı olduğu,istəsə də çıxa bilməyəcəyi,kömək ala bilməyəcəyi fikridir.Klassik psixologiyadakı bu öyrənilmiş,şərtlənmə şərhinin yanında,klostorfobiya üçün daha bioloji şərh də vardır,beyində duyğuları idarə edən amygdala adlı sahənin klostrofobik şəxslərdə daha kiçik olduğunu göstərən tədqiqatlar vardır.Bir digər görüş isə bəzi ailələrdə klostrofobik daha tez olduğu,bunun genetik faktorla açıqlana biləcəyidir.Bəlkə də insanın içində yaranmasından bu yana olan ölüm qorxusuna işarə edir.Müasir həyatda əsrlər boyunca,insanın ən dərin,gizli qorxularından biri ölmədən məzara girməkdir.Qəzada öldü sanılmaq və basdırılmaq,oyandığında çarəsiz və hərəkət edə bilməz halda məzarın içində olmaq.Bu qorxu,tarix içində özünə yeni ticarət sektorları yaratmışdır.Daha köhnə dövrlərdə cənazənin biləyinə bir ip bağlayıb,ipin ucunu məzarın xaricindəki bir çana məzmuna,daha yaxın zamanlarda izə kameralarla təchiz tabutlar,insanın bu qorxusunun məhsuludur.

Uşaqlıqda başı barmaqlıqlar arasına sıxışan,bir hovuza düşüb boğulma təhlükəsi keçirən,qaranlıq bir otaqda kilidli qalan,ailə tərəfindən kilidli bir avtomobildə buraxılan uşaqlarda,irəlidə klostrofobi inkişaf riski daha çoxdur.Bu da claustrophobic öyrənilən bir tərəfi olduğunu düşündürər.Klostorfobiyanın müalicəsində müxtəlif müalicə üsulları istifadə edilər.Klostrofobik adam,yaşadığı vəziyyətdən deyil,o vəziyyətə aid nəticələrdən qorxur.Qorxulan liftə minmək deyil, orada bağlı qalar və liftdən çıkamazsa huşunu itirmə keçirib kimsədən kömək alamamaqdır.Koqnitiv müalicədə adamda lift və bağlı qorxu ilə əlaqədar məlumatlar yenilənir,yenidən qurulur.Liftin qorxulacaq,zərər verəcək,həyati təhlükə meydana gətirəcək bir alət olmadığı,bağlı qalması vəziyyətində nələr ediləcəyini yenidən öyrədirlər.Məruz buraxma müalicəsindən isə,insan gedərək artan şiddətdə,qorxduğu vəziyyətə məruz buraxılar,alışması hədəflənər.Məsələn,liftə terapevt ilə birlikdə minmə və qapının açıq olaraq gözlənilməsi,biri aşağıda gözləyərkən bir qat çıxma,birinə xəbər verərək beş qat çıxma kimi.Bilinən ən təsirli müalicə üsulu budur,müvəffəqiyyət nisbəti 70%-ə yaxındır.

Nərmin Quliyeva
Xəzər Universitetinin psixologiya fakültəsinin tələbəsi 

psixotest.az

Go Back

Panik Atak və Ölüm Qorxusu

29-06-2016

Panik atak nədir?

Kriz anında sanki öləcəm, ruhum bədəndən ayrılır, həqiqətən ölürəm? bu kimi suallar onları daima narahat edir. Panik atak gözləmədiyimiz bir anda baş verir və 10-30 dəqiqə davam edir daha sonra isə öz-özünə keçir.

Panik atakın göstəriciləri nələrdir ?

* Tərləmə

* Ürək döyüntüsünün artması, tez-tez vurması

* Nəfəs darlığı və boğulma hissi

* Baş fırlanması

* Üşümə yaxud istilik basması

* Titrəmə

* Sinədə sıxışma və ağrılar

* Ürək bulanma və qarın ağrısı

* Uyuşma

* Ölüm qorxusu

Bu göstəricilərdən ən az 4 və daha çox elamet panik atak anında baş verir ! Ataklar davamlı olmağa başlayır və insan hər dəqiqəsini qorxu içərisində yaşayır. Insanlar yaşayış tərzini dəyişir. Insanların çoxluq təşkil etdiyi məkanlara getmirlər, metro, avtobus, təyyarə, qatar və s. nəqliyyat vasitələrindən istifadə etmirlər. Ataklara yol aça bilən qidaları qəbul etmirlər. Ataklara görə evdən çıxanda dərmanlar götürürlər, əllərində daima su gəzdirirlər, tək qala bilmirlər, çölə tək çıxa bilmirlər, vaxtlarını daha çox xəstəxana yaxud əczaxana yaxınlarında keçirməyə üstünlük verirlər və s. Bir sözlə, həyatını dəyişməyə başlayırlar. Bəs həyat belə davam edərmi ? Təbii ki, yox !

Panik atakın 2 müalicə üsulu var:

1. Dərman terapiyası

2. Psixoterapiya (koqnitiv-bihevioral terapiya)

Bu müalicədə psixiatr və psixoloq vəhdət şəklində müalicəni davam etdirir.

Aytən Əlizadə

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin psixoloqu

pcc.az

Go Back

Psixoloji dəyərləndirmə nə deməkdir

04-06-2016

Psixoloji testlər nədir?

Psixoloji test, insana xas davranış formasının standart və obyektiv dəyərləndirmə vasitəsidir.  Testin nəticələri, insan davranışlarına dair müəyyən məlumatlar verir. Psixoloji testlər digər elm sahələrində istifadə olunan testlərə bənzəyir. Məsələn, qandakı dəmirin miqdarı qandan nümunə alınaraq təyin olunursa, psixoloq yetkin insanın şəxsi keyfiyyətlərini şəxsiyyət testləri vasitəsilə qiymətləndirir. Psixoloji testlərdə fiziki xüsusiyyətin birbaşa ölçülməsi mümkün olmadığı üçün bu testlərdəki maddələrə və stimulyatorlara verilən cavabların şəxsin duyğu, düşüncə, inanc və davranışlarını əks etdirən davranışlar olaraq qəbul edilir. Qısacası, psixoloji testlər davranışların proyeksiyasıdır və standart şərtlərlə əldə olunur.

Psixoloji testlərin funksionallığı

Ümumiyyətlə, psixoloji testlərin funksiyası, eyni insanın fərqli situasiyalarda verdiyi reaksiyanı və ya digər insanlarla aralarındakı fərqləri ölçməkdən ibarətdir. Psixoloji testlərin ilk istifadə sahəsi məktəblər və uşaqlar olmuşdur. Tətbiq sahəsində ilk yararlı olan testlər əqli inkişaf geriliyi ilə bağlı yaradılmışdır. Bunu duyğusal istiqamətdən pozuntu olanlar, uşaq məhbuslar və müxtəlif davranış pozuntusu sahələrində tətbiq ediblər. Psixoloji testlərin ikinci istifadə sahəsi, beynəlxalq münasibətlər, maliyyə və iqtisadiyyatın digər sahələri olmuşdur. Burada isə əsasən fərdi konsultasiya, duyğusal yardım alma, özünüdərk və şəxsi inkişaf məqsədi daşımışdır. Hazırki dövrdə isə daha çox psixiatrik pozuntuların diaqnoz və ya təsnif olunmasında, mütəmadi şəkildə nəzarət altında saxlamaq məqsədiylə, proqnozda istifadə olunur. Gündəlik istifdə zamanı bu testlərin tədqiqat prosesində də əhəmiyyətli funksiyaları mövcuddur. Müxtəlif tədqiqatlar istifadə səbəblərindən biri də araşdırılan mövzuların daha obyektiv, mötəbər və güvənilir şəkildə dəyərləndirilməsini hədəf alır.

Psixoloji testin klinik sahədə istifadəsi üçün yararlılığı mütləqdir. Bunun üçün testi istifadə edən psixoloq bu dəyərləndirmə vasitəsi ilə təmin olunacaq məlumatların əhəmiyyətini bilməlidir. Testlə bağlı repertuarın geniş olması psixoloqa daha çox istifadə elastikliyini təqdim edir. Dəyərləndirmə üçün tələblərinə uyğun olan üsul və ya vasitələrdən istifadə edə bilər.

Psixoloji test və dəyərləndirmə vasitələrinin növləri

Psixoloji testlər müxtəlif xüsusiyyətləri baxımından təsnif olunur. Amma ən geniş yayılan təsnifat qabiliyyət və şəxsiyyət testləri sinfidir. Qabiliyyət testləri öz daxilində zəka testləri və şəxsi qruplar daxilində qabiliyyət testlərini ehtiva edir. Şəxsiyyət testləri isə şəxsiyyəti ölçən və əlavə olaraq maraq, dəyər və davranış testlərini əhatə edir. Şəxsiyyəti ölçən testlər isə öz daxilində obyektiv və proyektiv testlər şəklində iki yerə ayrılır. beyin və davranış əlaqəsini əsas götürən və müxtəlif beyin funksiyalarının səviyyəsini ölçməyi məqsədə alan neyropsixoloji testlər zəka testlərinə uyğun götürülür.

Zəka testləri

Hər bir insan zəka deyilən anlayışın olduğuna inanır, lakin bu anlayışın tam təsəvvürünü formalaşdırmaq bir qədər çətindir. Fransız psixoloqu Alfred Binet və dostları zəkanın ölçülməsinə yönəlik bir sıra tətqiqatlar aparırlar. İnsanların ovuc cizgilərindən fiziki xüsusiyyətlərinə qədər çox müxtəlif sahələrdə dəyərləndirmə aparırlar. Ən sonda fərqli qabiliyyətlər əvəzinə qarışıq zehni funksiyaları ölçməyi tapırlar. Hazırda zəka testləri (İQ testi), bəzən də zehni qabiliyyət testi olaraq adlandırıılan bu testlər insanın mövcud zehni qabiliyyətini dəyərləndirmək məqsədiylə yaradılmış standart ölçmə vasitələri olaraq təyin olunur. Binet testləri, Wechsler zəka testləri, akademik qabiliyyət testi kimi fərdi tətbiq olunan testlərin hamısı insanın mövcud zehni funksiyalarını dəyərləndirməyə və onun məktəbdəki performansını şərhləndirməyə yönəlir. Bu testlər başqa istiqamətlərdə də istifadə olunur: öyrənmə çətinliyini müəyyənləşdirmə və akademik planlama üçün zəif və güclü tərəfləri təyin etmə; üstün zəkalı şəxslərin təhsillərinin təmin olunması üçün xüsusi proqramın müəyyənləşdirilməsi və neyropsixoloji dəyərləndirmənin bir hissəsi kimi istifadə oluna bilər.

Zəka testləri; dil qabiliyyəti, sözsüz mühakimə, mücərrəd düşünmə, vizual bacarıqlar, diqqət və konsentrasiya və məlumatın ötürülmə sürəti kimi zəkanı yaradan müxtəlif funksiyaları ehtiva edir. ZƏka testlərinin bir çoxunda qiymətləndirmə standartdır. Suallar testi tətbiq edən mütəxəssis tərəfindən pasiyentə oxunur və cavablar qeyd olunur.Fərdi testlər xüsusilə klinik mühitdə tətbiq olunur. Fərdi testlərdən başqa bir neçə insana eyni anda tətbiq olunan qrup zəka testləri də var.

Şəxsiyyət testləri

Şəxsiyyət testləri, obyektiv (özünü dəyərləndirmə) testlər və proyektiv testlər olaraq iki yerə bölünür. Şəxsiyyət testləri, sadəcə şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin və psixoloji əlamətlərin ölçülməsiylə bağlı testləri əhatə etmir. Bunlarla yanaşı affektiv, düşüncə, davranış və instinkt, maraq və davranışları da ehtiva edir.

Neyropsixoloji testlər

Bu testlər bir çox məqsədə xidmət edir. Bunlardan ən əsası pasiyentin şikayətlərinin psixoloji yaxud beyin travması nəticəsində ortaya çıxdığını araşdırmaqdan ibarətdir. Bir digər istifadə sahəsi isə beyin travmasının generalizə və ya hissəvi olub-olmadığını müəyyənləşdirmək və hansı funksiyalara nə dərəcədə təsir etdiyini təsbit etməkdən ibarətdir.

Ümumi qabiliyyət, qavrama və qavrama-motor performans, dil funksiyaları, yaddaş, problem həll etmə, diqqət və konsentrasiya, davranış elastikliyi, reaksiya zamanı istiqamətləndmə testlər vasitəsilə ölçülə bilir.

Psixologiya və Konsultasiya Mərkəzinin rəhbəri, psixoloq Elnur Rüstəmov

Nərmin Quliyeva

pcc.az

 

Go Back

Amneziya nədir və necə yarana bilər

03-05-2016

Zehnimizdə qeyd olunan məlumatları saxlamaq və yada salmaq gücünə yaddaş deyilir. Keçmişlə bağlantı qurmağımızı təmin edən yaddaş müxtəlif xəstəliklər və ya travmalar nəticəsində zədələnə bilər. Bunların nəticəsində xəstə hiss etmədən, onda amneziya, yəni, yaddaş pozulması yarana bilər. Xalq arasında amneziya və unutqanlıq qarışdırılır.Lakin amneziyada unutqanlıqdan fərqli olaraq, zehində pozuntular, psixoloji təsirlər, davranış pozuntuları, qarabasma kimi problemlər olur.

Amneziyanın növləri

Travmatik amneziya = Kəlləyə dəyən zərbələrdən yaranmış amneziya travmatik amneziya, əksər hallarda müvəqqəti yaddaş pozulmasına səbəb olur. Lakin yaranmanın şiddəti önəmlidir.Yaralanmadan yaranan amneziyanın müddəti dəyişə bilər.

Anteroqrad amneziya = Yeni hadisələrin və ya məlumatların uzun müddətli yaddaşa həkk olunmamasına anteroqrad amneziya deyilir. Bunun əksinə amneziya əvvəlki dövrü xatırlaya bilməyə də retroqrad amneziya adı verilir. Beynin deklarativ yaddaş ilə bağlı hissələrin zərər görməsi nəticəsində yaranır.

Dissosiativ amneziya = Psixoloji və ya duyğusal travmalar nəticəsində yaranan yaddaş pozuntularıdır. Stress və gərginlik yaradan hadisələrin yaddaşda itməsinə deyilir.

Korsakov sindromu = Həddən artıq alkoqol qəbulundan yaranan B1 vitamini çatışmazlığı beyində amneziya yarada bilər.

Laküner amneziya = Spesifik bir hadisə haqqında yaranan yaddaş itkisinə laküner amneziya adı verilir.

Dissosiativ füg = Psixoloji travmalar nəticəsində yaranan müvəqqəti yaddaş itkisinə deyilir.

İnfantil amneziya = Uşaqlıq dövründəki xatirələrin xatırlanmamasına deyilir.

Qlobal amneziya = Travmatik bir hadisə nəticəsində yaranan tam yaddaş itkisidir.

Postipnotik amneziya = Hipnoz zamanı hadisələrin unudularaq təkrar xatırlanmasının mümkün olmamasına deyilir.

Psixogenik amneziya = Amneziya səbəbi olaraq psixoloji faktorlar göstərilməkdədir.

Qaynaq amneziya = Bir xatirənin özünün yox,qaynağının bilinməməsinə deyilir.

Xəzər Universitetinin 2-ci kurs tələbəsi

 Günel Qurbanova

psixotest.az

Go Back

TRİXOTİLLOMANİYA -SAÇ VƏ TÜK QOPARMA XƏSTƏLİYİ

25-04-2016

Səbəbləri

Xəstəliyin səbəbləri, problem əsnasında beyində yaranan dəyişikliklər, digər xəstəliklərdən fərqli cəhətləri, narahatlığın dərəcəsini artıran faktorlarla bağlı tədqiqatlar davam edir.  Bəzi araşdırmalar nəticəsində aşkarlanmışdır ki, xəstəlik neyrobioloji müddəti əhatə edir və xəstəliyin proqressiv müddətində genetik faktorlar xüsusi əhəhmiyyət daşıyır. Eynilə alkoqolizm, patoloji qumar, depressiya və digər psixiatrik xəstəliklərdə olduğu kimi genetik, duyğusal və mühit faktorlarının icmal nəticəsi ortaya çıxır. Lakin mühüm məqam saç qoparmağın müxtəlif xəstəliklərin komorbid əlaməti kimi ortaya çıxmasıdır. Yəni yüksək hərarət, sidik yolu infeksiyası, gün vurması kimi fərqli səbəblərlə ortaya çıxan xəstəliklərdə olduğu kimi saç qoparma da müxtəlif psixiatrik xəstəliklər əsnasında müşahidə olunur.

Etimologiya

1889-cu ildə Fransız dermatoloqu Francois Hallopeau tərəfindən saç qoparma xəstəliyinə bu ad verilmişdir. Yunan dilindən tərcümədə triko-saç, tillo-qoparma, maniya, dəlilik mənasını ifadə edir.

Trixotilomaniya daha çox kimlərdə müşahidə olunur?

Bütün yaş dövrlərində, etnik qruplarda və sosioekonomik səviyyədə olan insanlarda müşahidə oluna bilər. Problem uşaqlıq dövründə qız və oğlanlarda eyni yayılma dərəcəsində olduğu halda, yetkinlik dövründə 80-90% qadınlarda rastlanılır. Cəmiyyət arasında görülmə tezliyi 1-3%-dir.

Problem nə vaxtdan başlanır?

Xəstəlik bütün yaş dövrlərində, ən çox isə 11-13 yaş arasında ortaya çıxır. Aparılan tədqiqatların nəticəsində müəyyən hormonal dəyişikliyin problemin yaranma səbəbi olduğu müəyyənləşdirilmişdir. 1 yaşlı uşaqlarda xəstəliyin müşahidə olunduğu tədqiqatlar mövcuddur.

Xəstəlik müdaxilə olmadan korreksiya oluna bilər?

Bir insanda xəstəlik gedişatının necə olacağını təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Ümumiyyətlə korreksion tədbir görülməyən insanlarda problem uzun illəri əhatə edir və simptomların şiddətlilik dərəcəsinin mütəmadi dəyişməsi, hətta uzun illər remissiya olduqdan sonra yenidən residivləşdiyi müşahidə oluna bilər. Qeyd olunan xroniki forma bütün həyat dövrünü əhatə edə bilər. Lakin, uşaqlıq və ya erkən uşaqlıq dövründə başlayan bir çox nümunədə trixotilomaniya qısa bir müddət davam edə və anidən aradan qalxa bilər.

Trixotilomaniya ağrılıdır?

Bir çox xəstələr bu prosesin daha çox rahatladıcı olduğunu qeyd edir. Qoparmaq üçün yaranan impuls və qarşısıalınmaz saç və ya tükün qoparılması ilə ortaya çıxan rahatlama halı müşahidə olunur. Bəzi xəstələr bunu qaşınma və ya qaşınıldıqdan sonra yaranan rahatlamaya bənzədirlər. Trixotilomanik şəxs gündə yüzlərlə, minlərlə saç və ya tük qopardığı üçün əl, bilək, dirsək ağrıları yarana bilər. Tük soğanaqlarının iltihabı nəticəsində ağrılı folikulitlər yarana bilər.

Trixotilomaniyanın terapiyası

Terapiya xəstəliyin etiketinə görə deyil, xarakterik xüsusiyyətlərinə görə tətbiq edilir. Əsasən psixoterapiya və ağırlıq dərəcəsindən asılı olaraq farmakoterapiya aparılır.

Nərmin Quliyeva
Xəzər Universitetinin psixologiya fakültəsinin tələbəsi

pcc.az

Go Back

20 nəticə göstərilir